Sonda (program telewizyjny)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sonda
Yin i Yang Sonda.svg
Symbol programu Sonda
Rodzaj programu program popularnonaukowy
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Prowadzący Zdzisław Kamiński
Andrzej Kurek
Data premiery 8 września 1977
Lata emisji 19771989
Liczba odcinków ok. 490
Czas trwania odcinka ~30 minut
Produkcja
Produkcja TP
Stacja telewizyjna TP1

Sonda – popularnonaukowy program telewizyjny nadawany przez Telewizję Polską w latach 1977–1989.

Prowadzony był przez Zdzisława Kamińskiego i Andrzeja Kurka, a współtworzony przez Marka Siudyma oraz przez kilka lat również przez Tomasza Pycia. Emisja nowych odcinków została zakończona we wrześniu 1989 roku z powodu śmierci obu prowadzących, którzy zginęli w wypadku samochodowym pod Raciborzem.

Według dostępnych (m.in. dzięki Tomaszowi Pyciowi) zapisów, na antenie ukazało się prawie pięćset programów premierowych. Łącznie z powtórzeniami i programami zrealizowanymi po wrześniu 1989 r., ukazało się ponad 560 programów. Brak taśmy w ówczesnej telewizji spowodował wykasowanie wielu odcinków programu − szczególnie tych najstarszych. Zapisy zostały utracone bezpowrotnie.

Program emitowano początkowo w czwartki o godzinie 17.50; począwszy od 3 października 1978 (odcinek "Zanim zjawi się płomień") był emitowany we wtorki o tej samej godzinie. Od 4 września 1980 r. (odcinek "Sztuka latania") program ponownie zaczęto nadawać w czwartki (godz. 18.20), choć zdarzały się odstępstwa od tej reguły, szczególnie w wakacje (np. w lipcu i sierpniu 1987 roku program emitowano w piątki, a w lipcu 1988 roku w środy).

Formuła programu[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wydania Sondy realizowane były w formule typowego magazynu w studiu, z udziałem gości i felietonami filmowymi.

Wkrótce jednak wykrystalizowała się docelowa formuła programu:

  • każdy odcinek poświęcony był jednemu zagadnieniu z dziedziny nauki lub techniki;
  • dwaj prowadzący program dyskutowali zagadnienie reprezentując przeciwstawny pogląd sceptyka i entuzjasty, unikając sugerowania widzowi ostatecznego rozstrzygnięcia;
  • dyskusja odbywała się najczęściej w studiu, połączona była z wykonywaniem doświadczeń oraz prezentacją pomocy poglądowych; w niektórych przypadkach program odbywał się poza studiem, np. w zakładach przemysłowych;
  • dyskusja zawierała element komizmu i inscenizacji - prowadzący często występowali przebrani w kostiumy, ważną rolę grała scenografia;
  • doświadczenia i prezentacje wykonywane były najczęściej za pomocą prostych i pomysłowych, często jakby "domowych" środków; jedną z przyczyn wymuszających tę formułę były skromne środki finansowe jakimi, w porównaniu z dzisiejszą telewizją, dysponowali twórcy programu;
  • dyskusja była przeplatana i podsumowywana felietonami filmowymi, pokazującymi szersze tło zagadnienia oraz przykłady jego zastosowań;
  • w dyskusji unikano sięgania do zawiłych teorii, których nie można zobrazować; stanowiło to ogromną siłę edukacyjną programu; oglądać go mógł każdy, dziecko, dorosły czy osoba w podeszłym wieku; polonista, matematyk, fizyk, mechanik, każdy kto tylko wykazywał zainteresowanie nauką i techniką; z tego powodu program kształcił dzisiejszych techników i nauczycieli.

Historia programu[edytuj | edytuj kod]

Program Sonda zastąpił na antenie Telewizji Polskiej popularną podówczas audycję Eureka. Autorką pierwszego pomysłu programu była Zofia Żukowska. Jego redakcję i prowadzenie rozpoczął Andrzej Kurek, wspomagany przez ówczesnego redaktora naczelnego Jacka Kunickiego, Zofię Żukowską i Wandę Konarzewską.

Pierwszy odcinek został nadany 8 września 1977 roku. Źródła podają, że prowadził go Andrzej Kurek wraz z Wandą Konarzewską[1]. W archiwum nie zachowała się kopia tego wydania. Tydzień później razem z Kurkiem zaczął występować Zdzisław "Danek" Kamiński.

Z czasem zespół redakcyjny poszerzył się. W rozkwicie zespół tworzyło sześciu dziennikarzy, kierownik produkcji i scenograf. Materiały filmowe wykorzystywane w programie redaktorzy zdobywali za darmo, głównie poprzez ambasady i ośrodki kultury (filmoteki), przedstawicielstwa handlowe, zarówno krajów socjalistycznych jak i krajów zachodnich; także poprzez kontakty osobiste. Po raz pierwszy telewizja zakupiła dla Sondy materiał dopiero w roku 1986, dopiero po zrealizowaniu kilkuset programów.

29 września 1989 roku, w drodze z Krakowa do Raciborza, Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński, a także prowadzący samochód Peugeot 405 Andrzej Gieysztor zginęli w wypadku samochodowym w Raciborzu-Brzeziu[2], gdzie – w Raciborskiej Fabryce Kotłów "Rafako" – mieli zbierać materiały do kolejnego programu "O współczesnej technice masowych wierceń otworów dla potrzeb przemysłu energetycznego i inżynierii chemicznej"[3].

Przyczyną wypadku – czołowego zderzenia z ciężarówką – najprawdopodobniej była nadmierna prędkość (śledztwo wykluczyło wersję mówiącą o poślizgu na plamie oleju). Kurek i Kamiński pochowani zostali na cmentarzu w Pyrach w Warszawie[2][4].

Wszystkie scenariusze, opracowane przez członków zespołu i wykorzystane do realizacji programów zostały przekazane do archiwum TVP. W tymże archiwum znajdują się taśmy z zachowanymi odcinkami Sondy (patrz tabela poniżej). W 1992 roku część odcinków Sondy zostało wydanych na 34 kasetach VHS przez firmę BRAWO.

Logo i czołówka programu[edytuj | edytuj kod]

Logo Sondy stworzył Andrzej Kurek. Wykorzystał on symbol yin i yang Yin yang.svg. Najbardziej jednak kojarzonym z Sondą symbolem stała się czołówka programu[5].

Na wizyjną czołówkę składały się następujące materiały filmowe i animacje:

  • lot sondy Mariner 5,
  • wybuch supernowej,
  • animacja napisu SONDA na tle przestrzeni kosmicznej i planety,
  • podział jądra komórkowego z widocznymi chromosomami,
  • animacja niebieskich kół z wpisanymi literami, układających się w napis SONDA,
  • moment zapłonu silnika rakiety Saturn V,
  • animacja napisu SONDA zbliżającego się do kamery,
  • zdjęcia satelitarne cyklonu i przebitka sztormu na morzu na zakończenie ujęcia,
  • animacja napisów SONDA obok wyładowań elektrycznych,
  • mieszanie się oleju z wodą w stanie nieważkości,
  • moment zbliżania się mikrolutownicy do chipa w celu tzw. "szycia" układu scalonego,
  • animacja napisów SONDA, który jest naprzemiennie pokazywany mały i duży,
  • kontrola wyprodukowanych układów scalonych
  • animacja napisów SONDA obok wyładowań elektrycznych (krótsze ujęcie),
  • kolaż ujęć z filmów popularnonaukowych produkcji ZSRR,
  • animacja z pojawiającymi się literami tworzącymi napis SONDA i pojawianie się kilku napisów w różnej wielkości,
  • Płytka Pioneera na tle gwiazd.

Czas trwania – 46 sek.

Czołówkę dźwiękową stanowi nieco skrócony utwór "Visitation", którego kompozytorem i wykonawcą jest Mike Vickers[6][7]. Utwór pochodzi z płyty Standard Music Library "Period/Pastoral/Solo Instruments - Moog/Dramatic", nr katalogowy ESL 121, strona B, ścieżka nr 3[8]. Na obwolucie taśmy Teresa Bancer zapisała (nie mające nic wspólnego z czołówką) następujące utwory: Quincy Jones - "Gruby tatuś", Teresa Bancer - "Milczenie", Stockhausen - "Etiuda", Luening-Ussachevsky - "Król Lear", Maliszewski - "Zmienność myśli"[5].

Została ona zmontowana na taśmie filmowej 16 mm z wykopiowań z kilku materiałów filmowych i z plansz zamówionych w Studiu Eksperymentalnym TV. Materiały filmowe pozyskano z bibliotek filmowych przy ambasadach (USA, Anglii, Francji, ZSRR) i ośrodków kultury różnych państw. Główną pracę przy montażu wykonał Andrzej Kurek wraz z kwalifikowaną montażystką Bożeną Szostkowską, która wprowadziła do Polskiej telewizji technikę montażu cyfrowego.

W późniejszym okresie plansze do programu wykonywane były przez Andrzeja Kurka na jego prywatnym komputerze ZX Spectrum 48KB w obudowie The Fuller FDS Keyboard (bez naklejek firmowych) produkowaną przez angielska firmę Fuller Micro Systems[9].

Spis odcinków[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Sonda (spis odcinków).

Emisja programu w telewizji po roku 1989[edytuj | edytuj kod]

Od czasu tragicznej śmierci prowadzących Sonda właściwie przestała być emitowana. W 1990 roku wyemitowano jeszcze trzy odcinki premierowe wcześniej nie emitowane i jedną powtórkę. Były to odcinki: "Sen na jawie", "Hikari znaczy błyskawica" (powtórka), "Nasze kochane zwierzęta" i "Rezerwat". Wszystkie następne emisje były już tylko powtórkami wcześniejszych odcinków.

25 października 1992 roku wyemitowany został program wspomnieniowy o Andrzeju Kurku i Zdzisławie Kamińskim pt. "Dwaj ludzie z Sondą".

26 października 2002 roku na antenie TVP 2 wyemitowano odcinek "Do utraty uchu".

W 2009 roku na antenie TVP Historia fragmenty Sondy wyemitowano w programie "Bez komentarza" oraz w programie "Czas przeszły dokonany". W programie "Bez komentarza" 27 września (premiera, z późniejszymi powtórkami) wyemitowano fragmenty następujących odcinków: "Węzeł", "Towarzystwo płaskiej Ziemi" i "Pełnym wiatrem". Natomiast w programie "Czas przeszły dokonany" 29 września (premiera, z późniejszymi powtórkami) wyemitowano fragmenty odcinków: "Tajemnice snu", "IKAR 2000" i "Na krańcach widma". 12 grudnia 2009 roku na antenie TVN Style w programie "66 niezapomnianych programów tv" Sonda zajęła 11 miejsce w rankingu. W programie wykorzystano krótkie fragmenty następujących odcinków Sondy: "Plaster rzeczywistości", "Salmed '82 - Płuco", "Zoo", "Okrągła tajemnica", "Głęboki oddech", "Olej", "Siła", "Silentum universi", "Kolor", "Ubranko na miarę" i "Promień nadziei".

27 marca 2010 roku na antenie TVP Info w programie "Tv nostalgia" wyemitowano fragmenty następujących odcinków Sondy: "Skóra", "Salmed '82 - Płuco", "Łata", "Siła", "Okrągła tajemnica", "Z nędzy do pieniędzy", "Test" cz. 1, "Promień nadziei", "X", "Cierpienia wynalazcy", "Ogień", "Zagadka mężczyzn", "Ubranko na miarę", "Głęboki oddech", "Gry wojenne" i "Opowieści warsztatowe". W 2010 roku (29 i 30 września) swoje powtórki miał program "Bez komentarza" z 2009 roku.

Od 2 września 2011, od poniedziałku do piątku o 18:30, TVP Historia rozpoczęła regularną reemisję "Sondy"[10]. Od 2 stycznia 2012 odcinki "Sondy" nadawanо codziennie o 18:30 (powtórka następnego dnia o 8:30)[11]. Pierwszym wyemitowanym odcinkiem był "Kodeks Kosmosu" (2 września 2011). Od 1 września 2012 program nadawany jest w soboty przed południem.

17 września 2011 roku na antenie TVP Kultura w programie "Po trochu wyciągane z lochu czyli Archiwizja" wyemitowano odcinek "Nowe paliwa".

Zespół tworzący program[edytuj | edytuj kod]

Dziennikarze i

prowadzący program

Realizatorzy TV Kierownicy produkcji Lektorzy Realizacja

(stała lub dłuższa współpraca)

Jednorazowa współpraca

(wymienieni w czołówce)

Andrzej Kurek Krzysztof Bobrowski Jerzy A. Łańcut Jan Suzin Ryszard Patej (scenografia) Mateusz Kurek
Zdzisław Kamiński Tomasz Kostuch Waldemar Kreczmański Marek Gajewski Iwo Dobiecki (scenografia) Barbara Mentel
Marek Siudym Zbigniew Zdanowicz Jerzy Szklarski Zdzisław Szczotkowski Bożena Szostkowska (montaż) Sława Lipowska
Tomasz Pyć Piotr Struś Aleksander Biedroń Janusz Kozioł Iwona Rudnicka (montaż) Cezary Łagiewski
Piotr Andrzejewski Krystian Walusiak Barbara Paprocka Lucjan Szołajski Marek Krzysztofowicz (montaż) Andrzej Cholewa
Bogdan Borusławski Andrzej Dźwierżyński Krzysztof Sztejnike Jerzy Rosołowski Michał Jafra (montaż) Henryk Richter
Marcin Kunicki Ryszard Kośmiński Artur Rutkowski Waldemar Skolmowski Marek Siudym (zdjęcia) Jerzy Niemojewski
Zofia Żukowska Dariusz Goczał Waldemar Sapiński Tadeusz Deszkiewicz Andrzej Popławski (zdjęcia) Jan Panas
Rafał Skibiński Maciej Ułasiewicz Sławomir Boniecki Janusz Szydłowski Teresa Bancer (dźwięk) Aleksander Welew (dźwięk)
Wanda Konarzewska Bogusław Chruścicki Dariusz Żebrowski (dźwięk) Ian Sherrey (dźwięk)
Grzegorz Tomczyk Marek Czapczak (dźwięk) Danny Ruhlmann (zdjęcia)
Bożena Pijanowska Aleksander Przybytek (dźwięk) Vanessa Gorman
Nikki Reineck
Hilary Timms (konsultacja)
Agnieszka Deszkiewicz
Krzysztof Szewczyk

Przypisy

  1. oficjalna strona SONDY
  2. 2,0 2,1 Śmierć twórców Sondy. „Elektroda Raciborska”, 15 października 1989 r. 
  3. Oficjalna strona programu SONDA
  4. Śmierć twórców Sondy. naszraciborz.pl, 2008-09-30. [dostęp 2011-09-02].
  5. 5,0 5,1 Czołówka programu
  6. Składanka z tytułowym utworem
  7. Dźwiękowa czołówka SONDY - oryginał odnaleziony!!!
  8. http://www.discogs.com/release/3665818
  9. http://astro4u.net/yabbse/index.php?topic=14866.0/ Andrzej Kurek używał go w programie - Czynnik Si, część 1, oraz Czynnik Si, część 4 w którym komputer był obsługiwany przez jego syna Mateusza i jego rówieśniczkę.[dostęp 2014-03-06].
  10. "Sonda" w TVP Historia. mediaboss.pl, 2011-09-01. [dostęp 2011-09-02].
  11. Program dla prasy. 2012-01-01. [dostęp 2012-01-01].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]