Sosnówka (ptak)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ptaka. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Sosnówka
Periparus ater[1]
(Linnaeus, 1758)
Sosnówka
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina sikory
Rodzaj Periparus
Gatunek sosnówka
Synonimy
  • Parus ater Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • P. a. britannicus (Sharpe & Dresser, 1871)
  • P. a. hibernicus (W. Ingram, 1910)
  • P. a. ater (Linnaeus, 1758)
  • P. a. vieirae (Nicholson, 1906)
  • P. a. sardus (O. Kleinschmidt, 1903)
  • P. a. atlas (Meade-Waldo, 1901)
  • P. a. ledouci (Malherbe, 1845)
  • P. a. cypriotes (Dresser, 1888)
  • P. a. moltchanovi (Menzbier, 1903)
  • P. a. michalowskii (Bogdanov, 1879)
  • P. a. derjugini Zarudny & Loudon, 1903
  • P. a. eckodedicatus (J. Martens, Tietze & Sun, 2006)
  • P. a. gaddi Zarudny, 1911
  • P. a. chorassanicus Zarudny & Bilkevitch, 1911
  • P. a. phaeonotus (Blanford, 1873) sw Iran
  • P. a. rufipectus (Severtsov, 1873)
  • P. a. martensi (Eck, 1998)
  • P. a. melanolophus (Vigors, 1831)
  • P. a. aemodius (Blyth, 1845)
  • P. a. pekinensis (J. Verreaux, 1868)
  • P. a. insularis (Hellmayr, 1902)
  • P. a. kuatunensis (La Touche, 1923)
  • P. a. ptilosus (Ogilvie-Grant, 1912)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Sosnówka, sikora sosnówka (Periparus ater) – gatunek niewielkiego ptaka z rodziny sikor (Paridae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje prawie całą Europę, północne i centralne obszary leśnej strefy Azji i północno-zachodnią Afrykę. Bardziej na południe występują izolowane tereny lęgowe w borach iglastych położonych w wysokich górach - są to prawdopodobnie pozostałości po ostatnim okresie lodowcowym. Obecnie tamtejsze populację zwiększają osobniki wędrujące tu z północy. Gnieżdżące się tam sikory sosnówki mogą czasami migrować masowo na zimę w kierunku południowym. Częściowo osiadły, w zimie zwłaszcza ptaki z północnych populacji podejmują niedalekie wędrówki i koczują (przyloty od marca do maja i odloty od września do października). Migrują na Półwysep Pirenejski i nad basem Morza Śródziemnego. Po drodze czeka na nie wprawdzie wiele zagrożeń, ale na zimowiskach łatwiej jest o pokarm. Jednak większość osobników zachodniej i środkowej Europy pozostaje na terenach lęgowych. Większość z nich cierpi z powodu zimna i zwłaszcza braku pokarmu, który muszą zbierać w ciągu krótkiech dni aby przetrwać długie zimowe noce. Wprowadzanie świerkowych monokultur na niziny i pogórza sprawiło, że znacznie powiększył się obszar występowania tego gatunku, szczególnie w zachodniej i środkowej Europie.

W Polsce (podgatunek nominatywny P. ater ater) liczny ptak lęgowy w górach (spotykana do wysokości 1500 m n.p.m.) i na północy (Pomorze, Mazury, Podlasie), w pozostałej części kraju nieliczny. Najmniejsza z sikor występujących w całej Polsce również zimą. Co kilka lat notuje się w kraju zimą zwiększoną liczbę osobników.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Przypuszczalnie irlandzka sosnówka P. a. hibernicus z żółtawymi policzkami i piersią

Wyróżnia się następujące podgatunki, zamieszkujące odpowiednio[4][2][5]:

  • P. ater britannicusWyspy Brytyjskie i Półwysep Pirenejski.
  • P. ater hibernicusIrlandia.
  • sosnówka (P. ater ater) – Europa Środkowa od Polski poprzez europejską Rosję, Syberię aż do Pacyfiku.
  • P. ater vieiraePółwysep Iberyjski.
  • P. ater sardusSardynia i Korsyka.
  • P. ater atlas – w okolicach gór Atlas.
  • sosnówka afrykańska (P. ater ledouci) – północnozachodnia Afryka.
  • sosnówka rdzawa (P. ater cypriotes) – Cypr.
  • P. ater moltchanoviKrym.
  • P. ater michalowskiiKaukaz (z wyłączeniem części południowo-zachodniej) oraz środkowe oraz wschodnie Zakaukazie.
  • P. ater derjugini – północno-wschodnia Turcja do południowo-zachodniego Kaukazu.
  • sosnówka syczuańska (P. ater eckodedicatus) – zachodnie Chiny.
  • P. ater gaddi – południowo-wschodni Azerbejdżan i północny Iran.
  • P. ater chorassanicus – południowo-zachodni Turkmenistan i północno-wschodni Iran.
  • sosnówka cynamonowa (P. ater phaeonotus) – południowo-zachodni Iran.
  • P. ater rufipectus – okolice jeziora Issyk-kul w północnowschodnim Kirgistanie.
  • P. aler martensi – wschodnie Himalaje.
  • sosnówka rdzawoboczna (P. ater melanolophus) – zachodnie i centralne Himalaje. Jest uważany przez niektórych ornitologów za oddzielny gatunek. W ostatnich latach jednak stwierdzono przy pomocy genetycznych i morfologicznych badań, że jest jednak podgatunkiem P. ater, który mimo dość odmiennego ubarwienia jest najbardziej spokrewniony z podgatunkami: P. aler martensi i południową odmianą P. aler aemodius.
  • sosnówka nepalska (P. aler aemodius) – Nepal i Tybet.
  • sosnówka płowa (P. ater pekinensis) – wschodnio-środkowe Chiny.
  • P. ater isularisJaponia.
  • P. ater kuatunensis – południowo-wschodnie Chiny.
  • sosnówka tajwańska (P. ater ptilosus) – Tajwan.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Drobny ptak o krępej sylwetce i dużej głowie. Podobna do bogatki, lecz mniejsza i bledsza. Charakterystycznymi cechami odróżniającymi są: brak czarnego krawata oraz podłużna biała plama na karku, która wraz z białymi policzkami tworzy trzy "okienka". Upierzenie jest ciemne, szaroczarne, która ma być odbiciem ponurych ciemności panujących w górskich świerczynach. Dlatego też brakuje u niej jaskrawych barw, które widać u innych sikor. Obie płci ubarwione jednakowo. Głowa i gardło czarne z białymi policzkami i plamą na karku i potylicy. Upierzenie na brzuchu od białego do jasnobeżowego (nie ma tu czarnej pręgi jak u bogatki ani żółtawych odcieni). Wierzch ciała, skrzydła i ogon szaroniebieskie (u podgatunków: nominatywnego P. ater ater, P. ater isularis i P. ater rufipectus) lub oliwkowozielone (u podgatunków P. ater britannicus i P. ater abietum). Na skrzydłach dwa białe paski (utworzone z białych zakończeń pokryw skrzydłowych), które są bardziej wyraziste niż u innych sikor. Pomagają one w oznaczeniu ptaka z większej odległości. Dziób cienki, czarny, nogi ołowianoszare. Młode podobne do dorosłych, ale z mniej wyraźnym rysunkiem.
Sikora najbardziej przypominająca bogatkę, ale jest od niej mniejsza (podobnie jak w stosunku do wróbla). Ma podobny rysunek do sikory bogatki, ale ma dodatkową białą plamę na karku.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Sosnówki zimą odwiedzają karmniki w pobliżu ludzkich siedzib

Bardzo ruchliwa. Nie kryje się przed człowiekiem. To ptak towarzyski, bo poza okresem lęgowym tworzy stada, których liczebność dochodzi do kilkudziesięciu osobników, a w czasie migracji nawet kilku tysięcy. Zimą w Polsce można ja spotkać stadach mieszanych, które tworzy z innymi sikorami, pełzaczami, kowalikami, mysikrólikami i dzięciołami. Ptaki razem szukają pokarmu i ostrzegają się nawzajem przed drapieżnikami. Głównym naturalnym wrogiem sosnówek są sóweczki - kiedy je zauważą od razu alarmują o ich obecności.

Rozmiary[edytuj | edytuj kod]

długość ciała
ok. 11 cm,
rozpiętość skrzydeł
ok. 18 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 8 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Wabi m.in. wysokim, cienkim, krótkim "si-si-si" (podobne w brzmieniu do mysikrólika), a zaniepokojenie wyraża smętnym, nosowym, niewyraźnym "tiiju". Głos czysty i miękki, bez dźwięków trzeszczących takich jak u bogatki. Śpiew to głośne, rytmiczne, jasno brzmiące i monotonne "wici-wici-wici", nieco podobne do śpiewu bogatki, ale zawsze dwusylabowe, płynnie połączone i szybsze. Często śpiewa siedząc na wierzchołku drzewa. Melodia sosnówki rozlega się wśród świerczyn od jesieni do początku lata. Ptaki milkną w trakcie niesprzyjającej zimowej pogody, ale odzywają się od razy, gdy zaświeci słońce. Niektóre strofy piosenki przypominają wykonanie bogatki, choć sosnówka wykonuje je szybciej i głośniej.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Bardzo ruchliwa i zwinna, żerując często zwiesza się z gałązek głową w dół. Przebywa głównie w koronach drzew.

Długość życia[edytuj | edytuj kod]

Zwykle ok. 2 lat, choć odnotowano też ptaka żyjącego 8 lat i 9 miesięcy.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Związana z drzewami iglastymi, głównie świerkiem. Preferuje głębsze partie starych, zwartych borów świerkowych i jodłowych (tu jest to najliczniejsza sikora), zwłaszcza rosnące w wyższych położeniach górskich lub na suchych stanowiskach, ale też lasy mieszane z tymi drzewami. W górach spotykana tylko w lasach regla górnego. Wbrew nazwie, lasy sosnowe zamieszkuje rzadko i nielicznie. Występuje też w ogrodach lub na cmentarzach z wysokimi świerkami. Rzadko zamieszkuje lasy liściaste z domieszką drzew iglastych. W przeciwieństwie do bogatki i modraszki omija parki i drzewostany liściaste. Brytyjski podgatunek P. ater britannicus zamieszkuje również lasy liściaste i parki.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Sosnówki żerują głównie na cienkich gałązkach drzew iglastych

Owady żyjące na drzewach iglastych poczwarki, imago, ich gąsienice i jajeczka, zbierane z gałązek drzew oraz z igieł, również muchówki, mszyce, rośliniarki. Oprócz tego pająki i inne bezkręgowce. W okresie zimowym zjada nasiona świerka, a także sosen, limb, buka i jodeł. W "latach nasiennych" - okresach urodzaju nasion świerka - robi zapasy pożywienia, ukrywając je w spękaniach kory i pomiędzy igliwiem.

Dla przebywających zimą na terenach lęgowych ptaków zima to trudny okres. Najgorzej znoszą go przy grubej pokrywie śnieżnej, która może zalegać na gałęziach, w czasie szronu i szadzi. W takim przypadku sikory nie mogą dostać się do korowiny i igliwia, gdzie ukrywają się stadia spoczynkowe owadów. Często w tym okresie szukają nasion na ziemi lub odwiedzają karmniki. Ptak gromadzi zapasy na zimę o początek okresu lęgowego poprzez wciskanie owadów i nasion w zakamarki kory, pomiędzy igły lub w ziemię.

Pomiędzy gałęźmi i igłami w koronach drzew iglastych wykazują bardzo dużą ruchliwość i zwinność. Często sosnówki można zobaczyć jak zwieszają się na zakończeniach pędów stale szukając pomiędzy poszczególnymi igłami smakowitych kąsków, np. wydłubując nasiona z szyszek. Rzadziej spotykana na żerowaniu na pniu czy grubych gałęziach.
Sikora sosnówka konkuruje o pokarm z innymi gatunkami sikor, zwłaszcza z czubatką i czarnogłówką. Ze względu na małą masę i wyspecjalizowaną budowę dzioba jest w stanie lepiej korzystać z zasobów pokarmowych znajdujących się na najcieńszych, zewnętrznych gałązkach iglastych drzew. Pozostałe sikory żerują wewnątrz koron drzew, na grubszych gałęziach i pniach. W ten sposób sikory dzielą drzewo na strefy w którym najchętniej zdobywają pożywienie i unikają jego podbierania. Gdy w danym miejscu brakuje danego gatunku sikory to inny zajmuje zwolniony obszar żerowania.

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

W ubarwieniu sosnówki brakuje bardziej jaskrawych elementów typowych dla bogatki czy modraszki

Wyprowadza jeden lub dwa lęgi w roku, pierwszy zwykle w końcu kwietnia lub maju, a ewentualny drugi - w czerwcu. Okres lęgów może się opóźniać zależnie od pogody, zwłaszcza wysoko w górach. Zupełnie wyjątkowo zdarza się wyprowadzenie trzeciego lęgu w sezonie. Tworzone pary są monogamiczne.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Naturalne dziuple lub budki lęgowe z małym otworem wejściowym, położone nisko (do 2 m nad ziemią), czasem w spróchniałym pieńku. Wyjątkowo także norka w ziemi, zwłaszcza tam gdzie jest duża konkurencja o miejsca lęgowe i sosnówka przegrywa z większymi gatunkami. Gniazdo grubo wyściełane jest mchem, gęsto splecioną sierścią i wełną, a zbudowane z traw. Zwykle nie ma tam piór.
W lasach iglastych sosnówki rzadko mogą znaleźć odpowiednie dziuple po dzięciołach dlatego też zakładają gniazda w różnych nadających się do tego miejscach - rozłupanych drzewach, korzeniach, a nawet w norach myszy na ziemi. Aby zasiedliły budkę lęgową ta musi mieć wlot o średnicy 27–28 mm (w przypadku bogatki jest szerszy, bo ok. 32–34 mm).

Jaja i wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Periparus ater

Samica składa w maju 7-10 matowych białych jaj o czerwonych nakrapianiu, podobnych do jaj modraszki. Jaja są wysiadywane wyłącznie przez samicę, przez 14-16 dni.

Pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 18-20 dniach i następnie koczują wraz z rodzicami w koronach drzew. Po wykluciu potomstwem zajmują się oboje rodzice. Samiec zbiera dla piskląt małe gąsienice motyli.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[6].

Przypisy

  1. Periparus ater w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Coal Tit (Periparus ater) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 3 sierpnia 2012].
  3. Parus ater. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 3 sierpnia 2012]
  4. Frank Gill, Minturn Wright, David Donsker: Family Paridae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.1. [dostęp 3 sierpnia 2012].
  5. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Paridae Vigors, 1825 - sikory - Tits, Chickadees. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 3 sierpnia 2012].
  6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]