Sosna arizońska
| Sosna arizońska | |
|---|---|
 |
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | Euphyllophyta |
| Klad | rośliny nasienne |
| Rząd | sosnowce |
| Rodzina | sosnowate |
| Rodzaj | sosna |
| Gatunek | sosna arizońska |
| Nazwa systematyczna | |
| Pinus arizonica Engelm. Rothrock, Wheeler, U.S. Geogr. Surv. West 100th Merid. Rep. 6: 260. 1878 |
|
| Mapa zasięgu | |
 5. P. arizonica var. arizonica, 6. P. arizonica var. stormiae
|
|
| Kategoria zagrożenia | |
|
|
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Sosna arizońska (Pinus arizonica Engelm.) – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych (Pinaceae Lindl.). Sosna arizońska występuje w stanie dzikim na półkuli północnej, w południowych regionach Ameryki Północnej. Została znaturalizowana w Australii.
Spis treści |
[edytuj] Występowanie geograficzne
Sosna arizońska występuje w USA na terenie stanu Arizona (góry na południowym wschodzie), Nowy Meksyk (południowy zachód) i Teksas (góry na zachodzie). W Meksyku spotykana w górach Sierra Madre Zachodnia, na północnym zachodzie stanu Sonora, zachodzie Chihuahua, wschodzie Sinaloa oraz w Durango.
Odmiana stormiae występuje w górach Sierra Madre Wschodnia od stanu Coahuila, przez Nuevo León i południowo-wschodni Tamaulipas, aż do San Luis Potosí.
[edytuj] Morfologia
- Pokrój
- Drzewiasty, korona drzewa otwarta, u młodych drzew stożkowata, z wiekiem zaokrąglona.
- Pień
- Prosty, osiąga do 35 m wysokości i 1,2 m średnicy[3]. Kora młodych drzew ciemnobrązowa, łuskowata, u starszych okazów gruba na 4–5 cm, głęboko spękana, podzielona na duże nieregularne płaty podzielone na cienkie, ściśle przylegające cynamonowo-brązowe łuski.
- Liście
- Igły zebrane po 3–5 na krótkopędach, o długości (5)12–22(25) cm i grubości 0,9–1,8 mm, ciemnozielone. Brzeg liścia drobnoząbkowany.
- Szyszki
- Szyszki męskie przeważnie żółte do brązowo-żółtych, zebrane w ciasne klastry przy końcach nowych pędów. Osiągają 15–20 mm długości i 5 mm średnicy. Szyszki żeńskie jajowate do stożkowatych, dorastają do 6–9 cm długości. Wyrastają w grupach po 1–3 na krótkich szypułkach. Dojrzałe jasno-czerwonobrązowe. Łuski szyszek twarde, sztywne, o szerokości 12–14 mm, apofyza z małym odgiętym kolcem[4]. Nasiona ciemnobrązowe, o długości ok. 6 mm, opatrzone skrzydełkiem długości 20–25 mm.
- Gatunki podobne
- Pinus ponderosa subsp. brachyptera, podgatunek ten można odróżnić od sosny arizońskiej po liczbie igieł na krótkopędzie: 2–4, liczbie kanałów żywicznych w liściu: 2–6, oraz łuskach szyszek o mocnych wystających kolcach[4].
[edytuj] Biologia i ekologia
W igłach po 6–10 kanałów żywicznych i dwie wiązki przewodzące. Aparaty szparkowe widoczne na wszystkich stronach liścia. Igły opadają po 2–3 latach. Siewki wykształcają 7–9 liścieni.
Odmiana typowa i cooperi mogą tworzyć stanowiska jednogatunkowe, ale zazwyczaj występują z innymi sosnami, jałowcami lub dębami. Odmiana stormiae występuje zazwyczaj na suchszych stanowiskach, przeważnie razem z jałowcami lub sosnami (np. P. cembroides).
Sosna arizońska, odmiana typowa, na terenie Meksyku jest gospodarzem rośliny pasożytniczej Arceuthobium vaginatum subsp. vaginatum (pasożyt pędowy), dodatkowo w Durango jest gospodarzem A. verticilliflorum. Sosna arizońska może być gospodarzem obydwu tych roślin pasożytniczych w tym samym czasie[5]. Populacje w Arizonie, Nowym Meksyku, Chihuahua i Sonorze są także zainfekowane przez A. vaginatum subsp. cryptopodum.
Odmiana stormiae jest jednym z gospodarzy Arceuthobium vaginatum subsp. vaginatum i A. vaginatum subsp. cryptopodum[6].
Odmiana cooperi jest głównym gospodarzem roślin pasożytniczych: Arceuthobium globosum subsp. globosum, A. rubrum, A. vaginatum subsp. vaginatum i A. verticilliflorum. Arceuthobium globosum subsp. globosum i A. nigrum mogą występować łącznie na tych samych okazach sosny (Durango, Meksyk)[5].
[edytuj] Systematyka i zmienność
Pozycja gatunku w obrębie rodzaju Pinus[7]:
- podrodzaj Pinus
- sekcja Trifoliae
- podsekcja Ponderosae
- gatunek P. arizonica
- podsekcja Ponderosae
- sekcja Trifoliae
Gatunek uznany za bardzo podobny do Pinus ponderosa przez Engelmanna (1879), zaś przez Shawa (1848–1937) zredukowany do rangi odmiany P. ponderosa[8][9]. Sosna arizońska często traktowana była jako odmiana P. ponderosa var arizonica[10], jednak nowsze badania podnoszą ją do rangi gatunku[11].
Autorzy wyróżniają trzy odmiany[11] (chociaż część podnosi jedną z nich do rangi gatunku):
- P. arizonica var. arizonica Engelm. 1879 – odmiana typowa, liście zmiennej długości: (8) 10–20 (23) cm, zebrane po 3–5 na krótkopędach, przeważnie po 3–4. Synonimy: P. ponderosa var. arizonica (Engelm.) Shaw, P. ponderosa ssp. arizonica (Engelm.) Murray.
- P. arizonica var. stormiae Martínez 1945 – igły zebrane po 3–4 na krótkopędzie, rzadziej 5, długie (14–25 cm) i grube (1,4–1,8 mm) z aparatami szparkowymi ułożonymi w 8–12 linii na jednej stronie. Synonimy: P. ponderosa var. stormiae (Martínez) Silba.
- P. arizonica var. cooperi (Blanco) Farjon 1990 – krótkie igły, o długości (5) 6–10 (12) cm, osadzone po (3) 4–5 na krótkopędach, przeważnie po 5. Przez niektórych autorów uznawana za odrębny gatunek P. cooperi Blanco, najbliżej spokrewniony z P. hartwegii (tutaj traktowany jako synonim). Pozostałe synonimy: P. lutea Blanco ex Martínez non Walter nec Gordon & Glendinning, P. lutea var. ornelasi Martínez, P. cooperi var. ornelasii (Martínez) Blanco).
[edytuj] Zagrożenia
Międzynarodowa organizacja IUCN umieściła ten gatunek w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych, przyznając mu kategorię zagrożenia LC (Least Concern, niskie ryzyko wyginięcia)[2].
[edytuj] Przypisy
- ↑ P. F. Stevens: PINACEAE. W: Angiosperm Phylogeny Website [on-line]. 2001–.
- ↑ 2,0 2,1 Conifer Specialist Group (1998): Pinus arizonica (ang.). W: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.1 [on-line]. [dostęp 2010-02-02].
- ↑ Aljos Farjon, Brian T. Styles. Pinus (Pinaceae). „Flora Neotropica Monograph 75”, 1997. New York: New York Botanical Gardens.
- ↑ 4,0 4,1 Jesse P. Perry: The Pines of Mexico and Central America. Portland: Timber Press, 1991. ISBN 0-88192-174-2.
- ↑ 5,0 5,1 Hawksworth. Dwarf mistletoes: Biology, pathology and systematics. , s. 35, 1996.
- ↑ F.G. Hawksworth, D. Wiens. Dwarf mistletoes: Biology, pathology and systematics. „Agriculture Handbook”. 709, 1996. Washington, DC: U.S.D.A. Forest Service. [dostęp 2010-02-02].
- ↑ Christopher J. Earle: Pinus (ang.). W: Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 2010-02-02].
- ↑ George Russel Shaw: The Pines of Mexico. Boston: J. R. Ruiter, 1909, seria: Publications of the Arnold Arboretum No. 1. DOI:http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.28493.
- ↑ George Russel Shaw: The Genus Pinus. Cambridge: Riverside Press, 1914, seria: Publications of the Arnold Arboretum No. 5. [dostęp 2012-01-30].
- ↑ R. Kral. Pinus ponderosa var. arizonica. „Flora of North America North of Mexico”, 1993 (ang.). [dostęp 2012-02-24].
- ↑ 11,0 11,1 Christopher J. Earle: Pinus arizonica (ang.). W: Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 2010-02-02].
[edytuj] Bibliografia
- R. Kral. Pinus. „Flora of North America North of Mexico”. Vol. 2, 1993. Flora of North America Editorial Committee (red.). Oxford University Press (ang.). [dostęp 2010-02-02].
- Christopher J. Earle: Pinus arizonica (ang.). W: Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 2010-02-02].
- Aljos Farjon, Brian T. Styles. Pinus (Pinaceae). „Flora Neotropica Monograph 75”, 1997.
