Spessart

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Spessart w okolicach Mespelbrunn

Spessartpasmo górskie w południowo-zachodniej części Niemiec. Położone one jest w kraju związkowym Hesja oraz Bawaria (Dolna Frankonia). Najwyższy jego szczyt – Geiersberg wznosi się na wysokość 585 metrów nad poziomem morza. Inne nazwy tego regionu to: „Las Dzięciołów” oraz „Górzysty Las”.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Spessart jest ograniczony ze wszystkich stron przez rzeki – Men (zachód, wschód, południe), Kinzig (północ) i Sinn (północny wschód). Niższe partie gór użytkowane są przez rolników. Wyższe rejony Spessartu porośnięte są przez lasy dębowe oraz buczynę. Najwyżej partie gór położone są na wysokości 450-600 m n.p.m.. Wspomniany Geiersberg jest najwyższym szczytem regionu. Geishöhe (521 m n.p.m.) jest natomiast najwyżej położononym zamieszkanym miejscem Spessartu. Najwyżej położoną miejscowością jest Heinrichsthal na wysokości 436 m n.p.m.

Do najważniejszych rzek oraz strumieni Spessartu zalicza się: Sinn, Lohr, Hafenlohr, Haslochbach, Elsava, Aschaff, Kahl, Biber i Orb.

Powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

Spessart rozciąga się pomiędzy pomiędzy miastem Hanau, Schlüchtern oraz rzeką Sinntal. Obejmuje on swoim zasięgiem około 2440 km² powierzchni, w tym w Bawarii – 1710 km², w Hesji – 730 km². Mianem „Czworokąt Menu” (niem. Mainviereck) określa się południową część regionu z czterema punktami krańcowymi w miejscowościach: Lohr, Wertheim, Miltenberg oraz Aschaffenburg.

Regiony sąsiednie[edytuj | edytuj kod]

Rzeka Men na wschodzie rozdziela Spessart od Równiny Frankijskiej (niem. Fränkische Platten), a od południa oraz zachodu od gór Odenwald. Na półnoncym-zachodzie regionu (pomiędzy rzeką Kinzig oraz szczytem Vogelsberg) rozciąga się tzw. „las byndynski” (niem. Büdinger Wald). Na północnym wschodzie od Spessartu znajduje się Rhön (pasmo górskie). Wszystkie wspomniane góry oraz lasy tworzą jednorodną przestrzeń pod względem krajobrazu, dlatego też zwykło się nazywać obszar ten „wielkim regionem naturalnym Odenwald, Spessart i Südrhön”.

Powiaty[edytuj | edytuj kod]

Następujące powiaty (grodzkie oraz ziemskie) znajdują się na terenie gór Spessartu:

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Podłoże Spessartu w swoje wschodniej części (tzw. „Vorspessart” kończący się na wschód odAschaffenburga) składa się w dużej mierze z diorytu, różnych rodzajów gnejsów oraz łupków metamorficznych. W samym Aschaffenburgu wydobwano dawniej tzw.spessartyn, który ze względu na jego niewielkie zasoby oraz rzadkość występowania jest cennym ekspoantem kolekcjonerskim. Pod powierzchnią ziemi występują tu również liczne pokłady piaskowca pstrego. W południowej części regionu zachowało się wiele skupisk wapienia muszlowego. Na północy Spessartu pod pokładami piaskowca pstrego znajdują się czerwony spągowiec oraz czechsztyn, który to wydobywany był obok dolomitu w miejscowościach:Altenmittlau i Feldkahl.

Górnictwo[edytuj | edytuj kod]

W północnej części Spessartu do 20-lecia międzywojennego były wydobywane żelazo i mangan. We miejscowości Biber, zwłaszcza w XVIII wieku, przez dłuższy czas pozyskiwano w małych ilościach miedź, ołów oraz srebro.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Spessart posiada bardzo bogatą historię. Początkowo był on cesarskim lasem, który służył do polowań na dziką zwierzynę. Przez stulecia zarządcami tych terenów byli arcybiskupi-elektorzy Rzeszy Niemieckiej z Moguncji. Dopiero na przełomie XII i XIII wieku zezwolili oni na osadnictwo na tych terenach. Niektóre osady, takie jak Grubingen, zyskały z czasem regionalne znaczenie. Zdarzało się jednak i tak, iż miejscowości te znikały całkowicie w przeciągu kilku pokoleń. Spessart był od zawsze zarządzany z zewnątrz. Tereny te były pod kontrolą arcybiskupa Mogunckiego, kapituły w Würzburgu, ale i lokalnych właścicieli ziemskich, np. hrabiów von Rieneck.

Pola uprawne

Polityczne rozdrobnienie regionu oraz brak odpowiednich organizacji organów porządkowych, np. straży czuwającej nad przestrzeganiem prawa, spowodowały, iż Spessart stał się atrakcyjnym miejscem dla band rabusiów. Poczynania lokalnych grupek przestąpców stały się inspiracją dla Wilhelma Hauffa na początku XIX wieku, który napisał w 1827 roku opowiadanie pt. „Karczma w Spessart” (niem. Das Wirtshaus im Spessart). Najprawdopodobniejszym miejscem akcji była gospoda „Zur Post” w Mespelbrunn-Hessenthal lub Rohrbrunn. Kurt Hoffmann w 1958 roku zekranizował ową historię. Akcja filmu toczyła się na zamku Mespelbrunn, co przyczyniło się do jego popularyzacji. W okresie upadku Święte Cesarstwo Rzymskiego poziom przestępczości Spessartu osiągnął szczytowy punkt w swej historii. Po ustanowieniu nowego porządku administracyjnego oraz terytorialnego na tych terenach problem rabusiów został w niedługim czasie rozwiązany. W wyniku przemian epoki napoleońskiej, np. w 1803 roku przestaje istnieć Elektorat Moguncji, Spessart przechodzi pod zwierzchnictwo Księstwa Aschaffenburg, a następnie Wielkiego Księstwa Frankfurtu. Ostatecznie na początku XIX wieku większa część regionu przechodzi pod zarząd Królestwa Bawarii. Obecnie tereny Spessartu znajdują się w granicach powiatów dwóch landów związkowych Niemiec – Hesji oraz Bawarii. Ciekawostką jest, iż owe pasmo górskie stało się pierwowzorem miejsca akcji bajki braci Grimm pt. „Królewna Śnieżka”. Przez wieki Spessart był obszarem silnie zalesionym. Dopiero od XVIII wieku rozpoczęła się systematyczna wycinka drzew. Górski region obok nielicznych obszarów rolniczych posiada złoża surowców naturalnych: drewno, energia wodna, sól, minerały oraz rudy. Z tego powodu od stuleci rozwijało się tutaj garncarstwo, górnictwo, węglarstwo drzewne oraz kowalstwo. W 1795 roku Georg Ludwig Rexroth zakupił w Elsavatal kuźnię i rozpoczął produkcję artykułów metalowych na potrzeby lokalnych rolników oraz rzemieślników. Po przeprowadzeniu się do Lohr jego zakład produkcyjny rozwinął się znacznie i stał się ważnym producentem produktów metalowych z branży hydraulicznej o randze światowej. Założone przez niego przedsiębiorstwo funkcjonuje do dziś pod nazwą Bosch Rexroth. Produkty spessarckiego hutnictwa szkła oraz luster znajdowały i znajdują zbyt w całej Europie. W Lohr działa nadal huta szkła. Ze względu na położenie Spessartu przebiegały tędy liczne szlaki handlowe, z których lokalni panowie czerpali zyski w postaci opłat celnych. Pieniądze pozyskane z handlu były przekazywane na budowę kościołów, klasztorów, zamków oraz grodów. W całej Europie znani byli woźnicy z Frammerbach, którzy jednak stracili na znaczeniu wraz z rozwojem żeglugi rzecznej oraz kolejnictwa. Wraz z rewolucją przemysłową podupadła produkcja miejscowych zakładów w centrum pasma górskiego. Lepsze i tańsze drogi handlowe umożliwiły bowiem ściąganie tańszych produktów z odległych stron oraz wielkich centrów produkcyjnych. Z tego powodu region bardzo zubożał. Zjawisko pauperyzacji regionu opisał w swoim dziele Rudolf Virchow (lekarz na Uniwesytecie w Würzburgu) pt. „Bieda w Spessart: medyczno-geograficzno-historyczny szkic” z 1852 roku. Stwierdził on, iż bieda, las i grupki rabusiów wpisały się w świadomość miejscowej ludności.

Etnografia Spessartu[edytuj | edytuj kod]

Figura czorta przy bramie do jednego z gospodarstw rolnych

Aschaffenburski nauczyciel i etnograf – Valentin Pfeifer (1886-1964) zajmował się legendami, historią oraz zwyczajami Spessartu. Prowadził on liczne badania, którymi przysłużył się do powstania wielu zbiorów i publikacji o tej tematyce. Jego praca o miejscowych legendach doczekała się już 17 wydań.

Kultura i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Budowle[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Mespelbrunn

Najbardziej znanym obiektem budowlanym Spessartu jest zamek wodny w Mespelbrunn. Był on siedzibą rodową szlachciców von Ingelheim zwanych Echter von und zu Mespelbrunn, którzy przybyli tutaj sprawować nadzór nad dobrami arcybiskupów Moguncji. Ponieważ zamek zbudowano poza centrami adminsitracyjnymi, nie został on nigdy zniszczony w wyniku dziłań wojennych. Obiekt znajduje się obecnie w posiadaniu hrabiny von Ingelheim, która zamieszkuje go wraz z rodziną. Część obiektu jako muzeum udostępniana jest zwiedzającym.

Kapliczka

W gotycki kościele pielgrzymkowym w Hessenthal znajduje się jedna z bardziej znanych scen ukrzyżowania autorstwa Hansa Backoffena. W świątyni znajduje się także przedstawienie „Opłakiwania Chrystusa” Tilmana Riemenschneidera, a w kaplicy pielgrzymkowej epitafium rodzinne Echterów z Mespelbrunn. W Neustadt nad Menem znajduje się kościół z czasów karolińskich (fundacja Karola Wielkiego z 781 roku). Innym ważnym zabytkiem w regionie jest Schloss Luitpoldshöhe (zamek) zbudowany w 1889 roku z polecenia księcia-regenta Luitpolda Bawarskiego. Obiekt ten miał pełnić rolę rezydencji władcy podczas polowań w górach Spessarte. Zamek od 1996 roku nie jest użytkowany, a jego przyszłość nie jest jasna. W miejscowości Sommerkahl znajduje się Kopalnia Wilhelmina, którą można zwiedzać.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • w Lohr nad Menem znajduje się zamek, w którym działa Muzeum Spessartu. Wystawione są w nim eksponaty związane z historią oraz rzemiosłem regionu, szczególnie z produkcją szkła oraz luster, jak i kowalstwa oraz odlewnictwa,
  • Muzuem Szkła w Wertheim,
  • Neustadt nad Menem posiada Lapidarium, w którym prezentowana przeszłość miejscowego kościoła oraz klasztoru z czasów Karola Wielkiego,
  • Aschaffenburg posiada bogate zbiory minerałów oraz eksponaty geologiczne wystawione w Muzeum Przyrodniczym,
  • Biebergemünd prezentuje stroje ludowe z regionu, zwłaszcza z tzw. Bergbau. Przedstawiane są tu również eksponaty związane z gospodarką rolną i leśną,
  • w 2012 roku w Altenbuch otwarte zostało muzeum pod nazwą „Biebergrundmuseum – Dom Zgromadzenia Sióstr Szkolnych Notre Dame” (niem. „Biebergrundmuseum – Haus der Armen Schulschwestern“).

Szlaki wędrowne[edytuj | edytuj kod]

W górach Spessartu wytyczono liczne szlaki dla piechurów. Jedna z tych ścieżek – tzw. Eselweg (pl. „ośla droga”) jest użytkowana od ponad dwóch tysięcy lat. Jej nazwa pochodzi najprawdopodobniej od karawan przechodzących tędy w średniowieczu. Szlak ten oznaczany jest poprzez czarną literę „E” na białym tle. Przechodzi on przez Spessart łącząc jego północne i południe krańce. Równie znana jest „Birkenhainer Straße” – inna średniowiecznych droga handlowa pomiędzy Frankonią Nadreńską oraz Wschodnią. Ma na 71 km długości i łączy miasto Hanau z Gemünden nad Menem. Współcześnie jest ona oznaczana czarną literą „B” na białym tle. Wartym wspomnienia jest również szlak wokół Spessartu jest tzw. „Maintalhöhenringweg” oznaczana literą „R”. W Spessart znajduje się także droga poprowadzona wzdłuż Menu. Szlak ten poświęcono miejscowym winnicomoraz winu. Dodatkowo przez góry przechodzą również liczne „ścieżki kulturowe” wyznaczane przez Towarzystwo „Projekt Archeologiczny Spessartu” (niem. Archäologischen Spessart-Projekt e. V.). Powstają one od 1998 roku w ramach programu “Programme European Cultural Paths und European Pathways to Cultural Landscapes”. Logiem ścieżek kulturowych jest krąg z gwiazd z żółtą łódką w środku oraz niebieskim tłem.

Szlak w Spessart
Gospoda szachulcowa w Spessarcie

Spessartbund[edytuj | edytuj kod]

Aschaffenburg jest siedzibą Związku Spessartu (niem. Spessartbund e. V.), który posiada około 19.000 członków zrzeszonych w 91 grupach lokalnych. Organizacja ta jest członkiem Niemieckiego Związku Towarzystw Wędrowniczych oraz Górskich (niem. Verband Deutscher Gebirgs- und Wandervereine) w Bawarii i Hesji. Związek został założony w 1876 roku przez studenta Karla Kihna jako nieoficjalne towarzystwo pasjonatów regionu. Jego formowanie trwało do 1912 roku i dopiero w 1913 roku Spessartbund został wpisany do oficjalnego katastru. Obecnie do celów organizacji należą:

  • ochrona przyrody i krajobrazu
  • wspierania wędrownictwa w regionie
  • wspieranie, opieka i utrzymanie lokalnych dóbr kulturowych
  • praca z młodzieżą
  • tworzenie nowych i opieka nad istniejącymi ścieżkami kulturowymi, schroniskami i mapami/tablicami informacyjnymi.

Gospodarka i infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Spessart, zwłaszcza Park Natury Spessart, żyje w dużej mierze z turystyki. Obszary leśne oraz wypoczynkowe stwarzają wiele możliwości aktywnego i zróżnicowanego pobytu dla gości w regionie. Malownicze miasta wzdłuż Menu pełne budynków z szachulcowymi ścianami stanowią atrakcyjne cele wycieczek. Do najbardziej znanych należą: Gemünden, Lohr, Marktheidenfeld, Wertheim, Miltenberg, Klingenberg oraz miasto-rezydencja Aschaffenburg.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Pociąg Men-Spessart kursuje pomiędzy miastami Würzburg-Aschaffenburg-(Frankfurt/M). Na jego trasie znajdują się następujące miasta (na terenie pasma górskiego): Laufach, Heigenbrücken, Hösbach, Partenstein oraz Wiesthal. W planach jest przebudowa trasy na potrzeby szybkich pociągów na linii Würzburg-Frankfurt. Od niej powinno w przyszłości odchodzić także dodatkowe połączenie kolejowe w kierunku Hanoweru. Przez Spessart przebiega także autostrada A3 (Frankfurt/M-Würzburg).

Miejscowe przedsiębiorstwa[edytuj | edytuj kod]

W Lohr nad Menem ma swoją siedzibę przedsiębiorstwo Bosch Rexroth AG zajmujące się obróbką drewna oraz metali.

Widok Lohr nad Menem

Osobistości[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Geologia i górnictwo[edytuj | edytuj kod]

  • Freymann Klaus, Der Metallerzbergbau im Spessart, Aschaffenburg 1991.
  • Murawski Hans, Nur ein Stein. Geologie des Spessarts, Aschaffenburg 1992.

Historia sztuki[edytuj | edytuj kod]

  • Horst Günther, Spessart. Bilanz einer Kulturlandschaft. Dokumentation des bayerisch-hessischen Spessart-Projektes 1995, Bad Orb 1996.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

  • Zerbe Stefan, Die Wald- und Forstgesellschaften des Spessarts mit Vorschlägen zu deren zukünftigen [sic] Entwicklung, Aschaffenburg 1999.
  • Weber Hans, Die Geschichte der Spessarter Forstorganisation. Ein Beitrag zur Deutschen Forstgeschichte, München 1954.

Historia gospodarki[edytuj | edytuj kod]

  • Wolff Hellmuth: Der Spessart. Sein Wirtschaftsleben, Aschaffenburg 1905.

Strony internetowe[edytuj | edytuj kod]