Spintria

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Typowe tessery spintryjskie pochodzące ze znalezisk w Pompejach
Wyjątkowa spintria znaleziona w Thailen (III w.)

Spintria (l. mn. spintriae) - obsceniczny żeton rzymski (tessera), znany z czasów wczesnego cesarstwa, najpewniej mający związek z prostytucją w domach publicznych.

Nazwa ta, przyjęta umownie, odnosi się do metalowych żetonów o jednakowej tematyce, których funkcja i przeznaczenie dotychczas nie jest zupełnie pewne. Wybite z brązu (rzadziej z mosiądzu), o średnicy ok. 20-22 mm, mają zwykle po jednej stronie wyobrażenie scen erotycznych i symboli seksualnych[a], po drugiej - liczby rzymskie od I do XVI. Przypuszczalnie tożsame z "lasciva nomismata" wspomnianymi przez Marcjalisa w jednym z epigramów (VIII,78)[1]. Pochodzą głównie z I wieku n.e. (aż do czasów Domicjana), choć rzadkie znaleziska mogą świadczyć o używaniu ich w II wieku i później[b].

Terminem tym u Rzymian określano najprawdopodobniej prostytutkę męską, czego ślady znajdujemy u Swetoniusza (Żywoty cezarów) i Tacyta (Roczniki)[2]. Nazwę przeniesiono na rzymskie żetony obsceniczne dopiero w XVII w., zapewne wskutek swoistego nieporozumienia z tekstem Swetoniusza[c]. Źródła pisane nie dostarczają żadnego dowodu, że używano jej w odniesieniu do przedmiotów[d], zaś innych świadectw brak. Niekiedy stosuje się właściwszą i precyzyjniejszą nazwę tessery spintryjskie.

Przeznaczenie

Co do zastosowania tych przedmiotów wysuwano dotąd rozmaite hipotezy. Według jednej z nich wypuszczano je w latach panowania Tyberiusza dla skompromitowania władzy niemoralnego cesarza. Widziano w nich też m.in. żetony (sztony) przeznaczone do szczególnego rodzaju gier, jak również znaki wstępu (marki) do term publicznych lub na frywolne widowiska w ulicznych teatrach. Przede wszystkim jednak sztony wykorzystywane w domach publicznych (lupanarach)[e]. Stosowanie ich tam zamiast pieniądza byłoby spowodowane ustawowym zakazem wnoszenia do miejsc rozpusty monet z wizerunkiem osoby panującej[f].

Liczby uwidocznione na sztonach (często z dodatkiem litery "A") miałyby oznaczać ceny za odpowiedni rodzaj usługi wyrażone w assariusach ; najdroższa miałaby wartość denara (= 16 asów). Przyjmowano także, iż liczby te mogłyby oznaczać numery pomieszczeń w domu publicznym, a nawet określoną pozycję przy stosunku (literę A łączono ze słowem accubitio - pokładanie).

Jedno z najnowszych ujęć wyraża przypuszczenie, iż część z nich to jednak XVI-wieczne naśladownictwa tesser antycznych z okresu wytwarzania w Italii tzw. padwanów[3].

Tessery spintryjskie stanowią popularny obiekt kolekcjonerski i współcześnie osiągają bardzo wysokie ceny aukcyjne. Ze względu na ogromny popyt na rynku numizmatycznym rozpowszechniły się liczne ich naśladownictwa i fałszerstwa.

Uwagi

  1. Niektóre sceny są o tematyce homoseksualnej. Sporne jest, czy do typowych spintriów należy też zaliczać niewielką grupę tesser z mosiądzu z pojedynczym wyobrażeniem seksualnym (naga kobieta, bożek Pan z erekcją, uskrzydlony fallus itp.).
  2. Np. żeton znaleziony w Thailen (Kraj Saary, Niemcy) pochodzący z 3 ćwierci III wieku.
  3. Niemiecki uczony E. Spanheim w 1664 r.; połączył on swobodnie tessery o motywach erotycznych z informacjami o seksualnych wybrykach za cesarza Tyberiusza, wprowadzając błędny termin do nowożytnej literatury naukowej.
  4. Tacyt stwierdza jedynie: "Wtedy to dopiero wynaleziono nieznane przedtem nazwy sellarii i spintriae, pochodzące od plugawości miejsca i rozmaitości oddawania się." (Roczniki VI,1). U Swetoniusza zaś wyraźnie: "(...) oraz wynalazcy potwornego stosunku, których nazywał [Tyberiusz] spintriami, spleceni w potrójnym uścisku... (Żywoty cezarów, Tyb. 43). Wedle dzisiejszych pojęć chodzi więc o biseksualistów.
  5. Mimo licznych znalezisk np. w Pompejach, brak jednak bezpośredniego dowodu, że stosowano tam żetony zamiast monet (T.A.J. McGinn, The Economy of Prostitution in the Roman World, Ann Arbor 2004, s. 86).
  6. Fragment u Kasjusza Diona (Historia rzymska LXXXVIII, 16.5) mówi o ukaraniu przez cesarza Karakallę śmiercią pewnego ekwity, który złamał ten zakaz.

Przypisy

  1. Spintria [w] C. C. Chamberlain, Guide to Numismatics, London 1965, s. 156.
  2. Swetoniusz, Żywoty cezarów (przeł. J. Niemirska-Pliszczyńska), Wrocław 1965, s. 216 ; Tacyt, Dzieła (przeł. S. Hammer), Warszawa 2004, s. 200.
  3. H. Fengler, G. Gierow, W. Unger, Słowar' numizmata, Moskwa 1993. Словарь нумизмата. Монеты, медали, описание монет. Нумизматическая энциклопедия

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • T. V. Buttrey, The spintriae as a historical source [w] The Numismatic Chronicle, t. 13 (1973), ss. 54-63
  • C. L. Murison, Tiberius, Vitellius and the spintriae [w] The Ancient History Bulletin nr 1 (1987), ss. 97-99
  • L. Jacobelli, Spintriae e ritratti Giulio-Claudii, t.1: Spintriae e scene diverse. L'impianto iconografico. Milano 2000
  • B. Simonetta, R. Riva, Le tessere erotiche romane (spintriae). Quando ed a che scopo sono state coniate. Lugano 1981