Spiska Sobota

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Spiska Sobota (słow. Spišská Sobota, niem. Georgenberg, węg. Szepesszombat, łac. Forum Sabathi) – obecnie dzielnica miasta Poprad, na lewym brzego Popradu[1], w przeszłości samodzielne miasto z bogatą historią. Położone jest ok. 1,5 km na północny wschód od rynku Popradu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Domy mieszczańskie na rynku
Kościół św. Jerzego, renesansowa dzwonnica i ratusz

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z XIII wieku, ale prawdopodobnie została założona wcześniej (pod koniec XII w. ?), jako osada handlowa na szlaku z Węgier do Polski. Po najazdach tatarskich wyludnione okolice zajęli koloniści z Niemiec, których potomkowie aż do XVIII stanowili większość mieszkańców, a później, do II wojny światowej, najliczniejszą mniejszość (w 1921 – 43%, w 1940 – 11%). Za patrona niemieccy koloniści przyjęli św. Jerzego (stąd niemiecka nazwa Georgenberg), pod takim wezwaniem wzniesiono też kościół, którego początki sięgają 1273 r.

W późniejszych wiekach Spiska Sobota przeżywała okres prosperity. Razem z kolonistami przybyli wytrawni rzemieślnicy; działało kilkanaście cechów, funkcjonował wodociąg, łaźnie, sierociniec, a całość otaczały fortyfikacje. Przywileje miejskie Spiska Sobota uzyskała już w 1271, a w XVI wieku otrzymała prawo organizowania targów, które, zgodnie z nazwą, odbywały się w sobotę. W latach 14121772[2] była jedną z miejscowości zastawu spiskiego, następnie na powrót stała się integralną częścią Królestwa Węgier. Po 1772 r. wchodziła w skład prowincji 16 spiskich miast (niem. Provinz der 16 Zipser Städte) z ograniczoną autonomią, funkcjonującej do 1876 r.

W XVIII wieku nastąpił upadek miasta – powodem był spadek znaczenia lądowych szlaków handlowych oraz częste niepokoje na terenie Górnych Węgier, powodowane m.in. powstaniami antyhabsburskimi. W XIX wieku nastąpił dalszy upadek Spiskiej Soboty (choć od 1821 jako jedyne miasto na Spiszu posiadało księgarnię), kiedy ominęła ją linia kolejowa z Popradu do Koszyc. Dzięki temu pozostała jednak zabudowa nietknięta gwałtownym rozwojem przemysłowym i, również po II wojnie światowej, zachowała swój nieco senny klimat, będący rezerwuarem dawnej zabudowy, a dzisiaj największą atrakcją turystyczną Popradu.

W 1946 Spiską Sobotę włączono w granice administracyjne powiększanego Popradu. W 1950 ogłoszono ją miejskim rezerwatem zabytków.

Urodził się tu Ján Brokoff (1652-1718), rzeźbiarz epoki baroku, działający w Pradze.

Commons in image icon.svg

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • rynek (námestie) wrzecionowaty, otoczony dwukondygnacyjnymi, renesansowymi domami mieszczańskimi z XVI i początków XVII w. (w liczbie 63), z których wiele powstało na gotyckich jeszcze fundamentach. Szczególnie godny uwagi jest ciąg domów rzemieślników przy północnej pierzei rynku, z wysokimi dachami krytymi gontem, wysuniętymi daleko nad chodnik;
  • kościół św. Jerzego (kostol sv. Juraja) - pierwotnie romański, później kilkakrotnie przebudowany, z głównym ołtarzem z 1516 r. autorstwa mistrza Pawła z Lewoczy;
  • renesansowa dzwonnica (zvonica) z 1598 r., charakterystyczna dla miast spiskich, zwieńczona attyką. Przebudowana w 1728 r. w stylu barokowym, została gruntownie odnowiona w 1956 r.;
  • barokowa kolumna z figurą Najświętszej Marii Panny, wzniesiona na pamiątkę powrotu miast spiskich do Węgier (obecnie rzeźba na szczycie kolumny to kopia, oryginał znajduje się w dzwonnicy);
  • ratusz (radnica) z XVIII wieku;
  • barokowo-klasycystyczny kościół ewangelicki z 1777 r.;
  • Muzeum Podtatrzańskie w dawnym niemieckim domu mieszczańskim (tzw. Wernerov dom).

Przypisy

  1. Sobota Spiska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.
  2. Praktycznie do 1769.