Sprawiedliwy handel

Certyfikowani producenci komosy ryżowej z Ekwadoru

Sprawiedliwy handel (Fair trade) – międzynarodowy ruch konsumentów, organizacji pozarządowych, firm importerskich i handlowych oraz spółdzielni drobnych producentów w krajach Trzeciego Świata itp., mający na celu pomoc w rozwoju dla drobnych wytwórców (rolników, rzemieślników) Trzeciego Świata, posługując się metodami wypracowanymi przez biznes, tworząc niezależny system handlowy o zasięgu globalnym. Jest to zarazem jeden z nurtów ekonomii społecznej, której naczelną zasadą jest uznanie, iż człowiek jest ważniejszy od zysku.

Sprawiedliwy handel dąży do wyeliminowania ubóstwa z krajów Południa poprzez zapewnienie marginalizowanym w procesie globalizacji producentom w Afryce, Azji i Ameryce Łacińskiej równych szans dostępu do rynków w krajach Północy. Rzuca on wyzwanie praktykom handlowym, które utrzymują ludzi w nędzy. Podstawowym celem Sprawiedliwego Handlu jest zbudowanie trwałych, bezpośrednich relacji pomiędzy producentami w krajach biednych, a konsumentami w bogatych częściach świata.

Przez ostatnich czterdzieści lat sprawiedliwy handel w Europie wyrósł z działalności lokalnej małych grup do obecnego wysokiego poziomu współpracy i integracji w skali europejskiej i światowej. Ponieważ Sprawiedliwy Handel rozpoczął się jako niescentralizowany ruch, istnieją jego różne definicje. Znaczącym osiągnięciem ruchu Sprawiedliwego Handlu jest wypracowanie i sformułowanie powszechnie uznawanej definicji Sprawiedliwego Handlu, wskazującej jego cele i głównych aktorów.

Pierwsza międzynarodowa definicja została zatwierdzona w kwietniu 1999 roku przez FINE, nieformalne porozumienie skupiające cztery główne organizacje sieciowe Sprawiedliwego Handlu: IFAT, FLO-I, NEWS! oraz EFTA. Definicja ta została jednak całkowicie zrewidowana. Nowa definicja Sprawiedliwego Handlu – jako część szerszej strategii współpracy – została przyjęta w grudniu 2001. Definicja ta podkreśla podmiotowość jego uczestników oraz fakt, że Sprawiedliwy Handel to nie tylko sam proces wymiany, ale także rozwój – zarówno producentów jak i konsumentów – jako cel handlu międzynarodowego.

Definicja Sprawiedliwego Handlu FINE

Sprawiedliwy Handel jest to partnerstwo w handlu, opierające się na dialogu, przejrzystości i szacunku, które dąży do większej równości w handlu międzynarodowym. Przyczynia się do zrównoważonego rozwoju przez oferowanie lepszych warunków handlowych dla zmarginalizowanych producentów i pracowników, szczególnie na Południu. Organizacje Sprawiedliwego Handlu (wspierane przez konsumentów), aktywnie angażują się we wspieranie producentów, podnoszenie świadomości i kampanie na rzecz zmian zasad i praktyki konwencjonalnego handlu międzynarodowego.

Główne zasady Sprawiedliwego Handlu

• Szacunek i troska dla ludzi i środowiska, stawianie ludzi przed zyskiem;
• Tworzenie producentom środków i możliwości w celu poprawy ich warunków życia i pracy;
• Rozwój obustronnie korzystnych relacji pomiędzy sprzedawcami i nabywcami;
• Płacenie przez kupujących ceny, która zapewnia producentom sprawiedliwe wynagrodzenie za ich pracę i akceptowalny zwrot kosztów dla organizacji marketingowej;
• Wzrost świadomości na temat sytuacji kobiet i mężczyzn jako producentów i handlowców;
• Promocja równych szans dla kobiet;
• Ochrona praw kobiet, dzieci i ludności tubylczej.

Cele Sprawiedliwego Handlu

• Zwiększenie środków do życia dla producentów poprzez zwiększenie dostępu do rynku;
• Wzmocnienie organizacji producentów, płacenie lepszych cen i zapewnienie ciągłości stosunków handlowych;
• Wsparcie możliwości rozwoju upośledzonych społecznie producentów, szczególnie kobiet i ludności tubylczej, oraz ochrona dzieci przed eksploatacją w procesie produkcyjnym.
• Podnoszenie świadomości wśród konsumentów na temat negatywnych skutków międzynarodowego handlu, aby pozytywnie oddziaływali poprzez swoją siłę nabywczą;
• Tworzenie przykładu partnerstwa w handlu poprzez dialog, przejrzystość i szacunek;
• Prowadzenie kampanii na rzecz zmian w zasadach i praktyce konwencjonalnego handlu międzynarodowego.
• Ochrona praw człowieka poprzez promocję sprawiedliwości społecznej, zdrowej praktyki ekologicznej oraz bezpieczeństwa ekonomicznego.

Certyfikowany Fairtrade

Certyfikacja Sprawiedliwego Handlu została wprowadzona w celu łatwego odróżnienia przez klientów produktów sprzedawanych w ramach ruchu. Dotyczy ona głównie produktów spożywczych takich, jak: kawa, herbata, kakao (i jego wytwory), cukier trzcinowy i banany, ale również innych wyrobów (głównie bawełna). Najbardziej znaną inicjatywą certyfikującą na świecie jest Fairtrade International, która zrzesza producentów z 63 krajów świata (z tzw. geograficznego zasięgu Fairtrade, głównie krajów rozwijających się) oraz dystrybutorów (głównie w krajach wysokorozwiniętych). W 2011 liczba producentów rolnych i pracowników przedsiębiorstw, którzy są bezpośrednimi beneficjentami systemu wynosiła ok. 1,2 mln osób, a przychody z tytułu sprzedaży produktów Fairtrade (wg cen producentów rolnych) w 2010 wynosiły 550 mln. euro, co oznacza 24% wzrost w stosunku do 2008. Głównymi zasadami finansowymi systemu są:

• płatność minimalna Fairtrade przyznawana każdemu producentowi za sprzedawany produkt (np. w przypadku kawy arabiki płukanej jest to 1,4 dolara za funt wagi) lub płatność powyżej ceny rynkowej, jeśli ta jest wyższa od wynagrodzenia minimalnego Fairtrade,
• premia Fairtrade zależna również od ilości sprzedawanego produktu (w przypadku kawy jest to 0,2 dolara za funt wagi). Premia jest rozdysponowywana na cele kolektywne społeczności producenckich (najczęściej związane z podstawową edukacją, ochroną zdrowia, ubezpieczeniami pracowniczymi czy modernizacją produkcji rolnej).

Dodatkowymi założeniami Fairtrade są:

• poszanowanie lokalnych praw (głównie pracowniczych),
• poszanowanie praw dziecka (głównie zakazu pracy dzieci),
• płatności wypłacane z góry,
• wieloletnie kontrakty.

Fairtrade International posługuje się znakiem certyfikacyjnym z napisem Fairtrade (pisanym razem), nietłumaczonego na żaden inny język.

Oprócz najpopularniejszego systemu certyfikacyjnego, którego właścicielem jest Fairtrade International istnieją inne, wśród których wyróżnić można:

• World Fair Trade Organization (WFTO), która skupia głównie producentów wytwarzających wyroby rzemieślnicze z trzech regionów: Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji,
• Rainforest Alliance, którego głównym celem jest certyfikacja produktów, przy których uprawach zachowano zasady zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska, jednocześnie dbając o zachowanie zasad Sprawiedliwego Handlu,
• Fair for life, skupiający się na certyfikowaniu produktów, które nie zostały objęte certyfikacją Fairtrade International oraz dbaniem o etyczną produkcję w całym jej łańcuchu.

Krytyka Sprawiedliwego Handlu

Część ekonomistów błędnie postrzega Sprawiedliwy Handel jako szkodliwą dla gospodarki formę interwencjonizmu, prowadzącego do nadprodukcji a także zaniżania cen oraz niższej opłacalności działalności producentów, którzy nie są subsydiowani.

Inne podnoszone zastrzeżenia to:

• "Psucie rynku" (rozwój wolnego rynku – zdaniem neo-liberalnych ekonomistów – jest lepszym gwarantem rozwoju biednych krajów niż subsydiowanie produkcji);
• Korupcjogenny charakter tego mechanizmu (ograniczenie możliwości subsydiowania tylko do niektórych producentów może prowadzić do nadużyć);
• Manipulacja (zachęcanie młodzieży do promowania produktów Sprawiedliwego Handlu z pobudek ideowych przez instytucje i osoby traktujące tę działalność jako źródło dochodu);
• Doprowadzanie do sztucznego wzrostu podaży produktów Fairtrade;
• Wprowadzanie regulacji pozarynkowych;
• Opieranie się w sprzedaży na dobrych intencjach kupujących.

Bardziej umiarkowani krytycy przyznają, że Sprawiedliwy Handel jest formą interwencjonizmu, która – w krótkiej perspektywie – może przynieść pozytywne rezultaty, obawiają się jednak o jego dalekosiężne skutki. Brink Lindsey, wiceprezydent Cato Institute określił Sprawiedliwy Handel jako "formę interwencjonizmu, której przyświecają dobre intencje, ale która jest skazana na niepowodzenie".

Linki zewnętrzne

• Fairtrade International
• Koalicja Sprawiedliwego Handlu w Polsce: zrzeszenie organizacji wspierających rozwój Sprawiedliwego Handlu, które tworzą między innymi:
• Polskie Stowarzyszenie Sprawiedliwego Handlu "Trzeci Świat i My" – pionier Sprawiedliwego Handlu w Polsce, a także pierwsza i jedyna u nas certyfikowana Organizacja Sprawiedliwego Handlu, członek Światowej Organizacji Sprawiedliwego Handlu (WFTO)
• Sprawiedliwy Handel – fundacja FREO
• Sprawiedliwy Handel w praktyce
• Szczypta Świata dystrybutor produktów Fair Trade w Polsce
• Natura Rzeczy