Stadion Dziesięciolecia

Stadion Dziesięciolecia
Stadion Dziesięciolecia Manifestu Lipcowego
Państwo	Polska
Miejscowość	Warszawa
Lata budowy	sierpień 1954 − lipiec 1955
Data otwarcia	22 lipca 1955
Data zamknięcia	6 września 2008
Właściciel	Skarb Państwa
Klub	Gwardia Warszawa, Legia Warszawa, Polonia Warszawa (wszystkie okazjonalnie)
Inauguracja	22 lipca 1955
Pojemność	71 008 miejsc (oficjalnie)
Rekordowa frekwencja	ok. 100 000 widzów mecz lekkoatletyczny Polska - USA (1–2 sierpnia 1958)
Oświetlenie	brak
Nawierzchnia	trawiasta, żużlowo-granitowa
Położenie na mapie Warszawy Stadion Dziesięciolecia
52°14′21″N 21°02′44″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Stadion Dziesięciolecia (pełna nazwa Stadion Dziesięciolecia Manifestu Lipcowego, skrót Stadion X-lecia) – istniejący w latach 1955-2008 wielofunkcyjny stadion sportowy (piłkarski i lekkoatletyczny) w Warszawie. Zlokalizowany był na prawym brzegu Wisły na Kamionku (główne wejście znajdowało się od strony Ronda Waszyngtona). Stanowił własność Skarbu Państwa (w zarządzie Centralnego Ośrodka Sportu). Od 1989 do 2008 roku, wykorzystywany był jako największe targowisko w Europie („Jarmark Europa” oraz Centrum Hurtowo Detaliczne „STADION”). W jego miejscu powstał nowy Stadion Narodowy.

Historia

Wstępna koncepcja budowy nowego obiektu sportowego w Warszawie pojawiła się na początku lat 50. XX wieku. W 1953 Stowarzyszenie Architektów Polskich zorganizowało konkurs na stadion olimpijski dla stolicy. Wygrał go zespół architektów: Jerzy Hryniewiecki, Zbigniew Ihnatowicz i Jerzy Sołtan. W czerwcu 1954 podjęto decyzję o powierzeniu Warszawie organizacji V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w 1955, co znacznie przyspieszyło prace (Stadion X-lecia miał stać się bowiem główną areną imprezy). Roboty budowlane rozpoczęły się w sierpniu 1954, lecz na zmiany w projekcie nie zgadzali się Jerzy Sołtan i Zbigniew Ihnatowicz, którzy na znak protestu odeszli z zespołu. Ich projekt został ostatecznie wykorzystany w realizacyjnym projekcie przez zespół Jerzego Hryniewieckiego, który zatrudnił m.in. Marka Leykama i Czesława Rajewskiego. Do usypania korony obiektu wraz z wałem pod przyszłe trybuny użyto gruzów zabudowy Warszawy, zniszczonej podczas powstania warszawskiego oraz po jego stłumieniu. Jerzy Hryniewiecki podczas podróży do Chin w latach 50. zwrócił uwagę na pewne elementy architektoniczne, które go zainspirowały do użycia podobnych w projekcie Stadionu. Każdym schodom prowadzącym na koronę po obu stronach towarzyszyły dosyć szerokie płaszcze kamienne. Takie płaszcze, tworzące główną oś założenia, Jerzy Hryniewiecki widział w Zakazanym Mieście w Pekinie; nad nimi noszony był w lektyce cesarz. W Warszawie upiększały one stadionowe schody. W 1967-68 inny architekt, Guenter Behnisch, przyjechał do Warszawy by zobaczyć, jak masy ziemne zostały użyte do uformowania stadionu. W jego projekcie Stadionu Olimpijskiego w Monachium (Olimpiada 1972 r.) połowa trybuny głównego stadionu olimpijskiego też jest wykonana za pomocą mas ziemnych.

Teren, na którym stanął stadion, położony pomiędzy Saską Kępą a Starą Pragą, w okresie międzywojennym był częściowo fragmentem Portu Praskiego – naprzeciwko tunelu pod przystankiem PKP Warszawa Stadion przy ul. Sokolej zachował się fragment bramy śluzowej kanału, który biegł pod Aleją Zieleniecką do Jeziorka Kamionkowskiego. Oprócz tego, jeszcze po wojnie, teren przyszłego stadionu pokrywała nieliczna podmiejska zabudowa drewniana.

Oficjalnie otwarcie Stadionu Dziesięciolecia miało miejsce w dniu najważniejszego święta narodowego Polski Ludowej – 22 lipca 1955, a więc w 11 rocznicę Manifestu Lipcowego, po zaledwie 11 miesiącach budowy (rekord w skali świata, jeśli chodzi o obiekt tej wielkości). Tuż po – zorganizowanej z wielką pompą – uroczystej gali w stylu ludowym rozegrano inaugurujące obiekt zawody sportowe, których głównym punktem był towarzyski mecz piłkarski pomiędzy reprezentacjami miast: Warszawy i Stalinogrodu, zakończony rezultatem 1:2 dla gości.

Samospalenie Ryszarda Siwca na trybunach stadionu 8 września 1968.

Tablica upamiętniająca śmierć Ryszarda Siwca, która znajdowała się na koronie stadionu.

Docelowo stadion miał stać się obiektem typu olimpijskiego. Od samego początku arena posiadała pełnowymiarowe boisko do piłki nożnej, okalane przez 8-torową bieżnię lekkoatletyczną o długości 400 metrów. Trybuny odkryte ze stałymi ławami drewnianymi zgodnie z projektem mieściły 71 008 osób, choć w czasach największych imprez masowych zasiadało na nich prawie 100 000 widzów. W okolicach stadionu zlokalizowano parking samochodowy na 900 pojazdów, boisko treningowe, niewielką halę treningową, park wypoczynkowy, a także nieistniejący dziś budynek dla reporterów. Nieprzemyślanym elementem architektonicznym była odległość między płytą boiska a szatniami zawodników. Według obowiązujących przepisów zawodnicy musieli mieć 10 minut przeznaczone na odpoczynek. Fakt, że do szatni z boiska szło się ok. 9-10 minut sprawiał, że przerwa w grze między połowami meczu musiała trwać w sumie pół godziny.

Wkrótce po otwarciu przejął on od Stadionu Wojska Polskiego rolę reprezentacyjnego obiektu sportowego stolicy. Do końca epoki PRL odbywały się na nim najważniejsze imprezy sportowe w kraju, m.in. spotkania międzypaństwowe piłkarskiej reprezentacji Polski, finały piłkarskiego Pucharu Polski, Derby Warszawy, memoriały Janusza Kusocińskiego, lekkoatletyczne mecze międzypaństwowe czy finisze Wyścigu Pokoju. Stadion X-lecia był także wykorzystywany do celów kulturalnych i propagandowych. Organizowano tutaj koncerty, masówki, dożynki i uroczyste obchody ważnych dla władz socjalistycznej Polski rocznic. Do najtragiczniejszego zdarzenia w dziejach obiektu doszło 8 września 1968, w czasie trwania ogólnokrajowych dożynek, gdy to w proteście przeciwko agresji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację samospalenia na trybunach dokonał Ryszard Siwiec.

Panorama obiektu wykonana ze środka boiska (2007).

Po 1983 stadion niszczał, a jego remont lub przebudowa zostały uznane za nieopłacalne. W zamian za utrzymanie obiektu stadion został w 1989 wydzierżawiony przez miasto stołeczne Warszawa do celów handlowych firmie Damis, która założyła na jego koronie „Jarmark Europa”, będący z ponad 5000 podmiotów gospodarczych, jednym z największych targowisk Europy – jego roczne obroty sięgały według CBŚ 12 miliardów złotych (dane za 2001 rok), natomiast według danych oficjalnych obroty w tym okresie wyniosły nieco ponad 500 milionów złotych).

Jarmark Europa

 

Według danych policji był to także jeden z najważniejszych węzłów handlu nielegalnym oprogramowaniem, bronią, przemycanym alkoholem i papierosami. W latach 1995-2001 przeciwko handlowcom użytkującym stadion wszczęto ponad 25 tysięcy postępowań przygotowawczych. Zarekwirowano także około 10 milionów pirackich płyt CD i kaset wideo.

Nielegalny handel – zwłaszcza bronią – stał się tematem w powieści sensacyjnej autorstwa Jacka Kinga zatytułowanej Piąta Międzynarodówka, w której autor poświęca stadionowi kilka rozdziałów.

„Jarmark Europa” działał do 30 września 2007, kiedy to skończyła się umowa Centralnego Ośrodka Sportu z firmą Damis, organizatorem jarmarku. Z tego względu kupcy opuścili koronę stadionu. Nowym administratorem Stadionu X-lecia zostało Centrum Hurtowo-Detaliczne Stadion. 15 maja 2008 r. rozpoczęło się próbne palowanie, które miało na celu zbadanie terenu na którym miał stanąć nowy stadion i przygotowanie dokumentacji przetargowej. Palowanie zakończono w czerwcu. 22 sierpnia 2008 Centrum Hurtowo-Detaliczne Stadion przestało być zarządcą targu przy Stadionie X-lecia.

6 września 2008 roku na Stadionie Dziesięciolecia odbył się finał serii Red Bull X-Fighters. Na zakończenie imprezy minister sportu i turystyki Mirosław Drzewiecki oficjalne zamknął Stadion Dziesięciolecia.

Stadion Narodowy

Ostatni dzień handlu na Stadionie.

Światła nad Stadionem, próba przed Red Bull X-Fighters.

W miejscu Stadionu Dziesięciolecia, w latach 2007-2011, powstał nowy Stadion Narodowy będący jedną z aren piłkarskich mistrzostw Europy 2012. W jego pobliżu miały stanąć: wielofunkcyjna hala sportowo-widowiskowa, wielofunkcyjna kryta pływalnia o parametrach olimpijskich z aquaparkiem, pełnowymiarowe boiska treningowe do hokeja na trawie wraz z pełnym zapleczem szatniowo-sanitarnym oraz tzw. infrastruktura towarzysząca, tj. Dom Sportowca (pełniący funkcję siedziby Ministerstwa Sportu i Centralnego Ośrodka Medycyny Sportowej), hotel, centrum kongresowe, centrum handlowo-wystawiennicze, punkty usługowe, punkty gastronomiczne, wielopoziomowe parkingi, dworzec kolejowy „Stadion” oraz stacja metra „C14 Stadion” – niezbędna dla organizacji dużych imprez sportowo-widowiskowych.

Zobacz też

• Narodowe Centrum Sportu
• Stadion Śląski w Chorzowie
• Sztafeta (rzeźba)

Bibliografia

• Piotr Kudzia, Grzegorz Pawelczyk. Stadion w państwie. „Wprost”. 24/2001 (968). 
• Informacja o wynikach kontroli prawidłowości zagospodarowania obiektów Stadionu X-lecia w Warszawie i terenów przyległych wykorzystywanych na prowadzenie targowiska. W: Sprawozdanie z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2005 roku [on-line]. Najwyższa Izba Kontroli, 2006-06-07. s. 360.