Stadler FLIRT

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Stadler FLIRT
Stadler FLIRT Kolei Mazowieckich
Stadler FLIRT Kolei Mazowieckich
Producent Szwajcaria Stadler Rail
Lata budowy od 2004 (w Polsce od 2007)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Stadler FLIRT – rodzina elektrycznych i spalinowo-elektrycznych[1] zespołów trakcyjnych, produkowanych od 2004 w zakładach szwajcarskiej firmy Stadler Rail, a od 2007 również w polskim zakładzie tej firmy w Siedlcach[2]. Nazwa handlowa FLIRT to akronim posiadający rozwinięcia w językach niemieckim (Flinker Leichter Innovativer Regional-Triebzug) i angielskim (Fast Light Innovative Regional Train), oznaczające Szybki, Lekki, Innowacyjny Pociąg Regionalny. Do listopada 2011 zamówiono 707 sztuk pojazdów tej rodziny[3].

FLIRT-y powstają w różnych wersjach o różnej liczbie członów i przeznaczeniu. W Polsce eksploatowane są składy czteroczłonowe, oznaczone jako ER75 w Kolejach Mazowieckich i EN75 w Kolejach Śląskich (do 30 września 2011 w Przewozach Regionalnych), ponadto zostały zamówione składy dwuczłonowe dla Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej.

Spis treści

Konstrukcja[edytuj]

Nadwozie[edytuj]

Czoło pojazdu

Rodzina pojazdów FLIRT obejmuje zespoły o liczbie członów od dwóch do sześciu, przy czym za standardowy skład uważa się pojazd czteroczłonowy[4]. Pojazdy cechuje budowa modułowa o wyraźnym podziale funkcjonalnym na część napędową i pasażerską[5].

Pudło[edytuj]

Połączenie wagonów

Struktura pojazdu została zaprojektowana zgodnie z normami UIC 566 i EN 12663[6]. Podwozia, ściany boczne i dachy są łączone przez spawanie dużych profili aluminiowych (głównie wykonanych ze stopów z serii 6000)[6]. Części czołowe o aerodynamicznym wyglądzie są zbudowane z elementów wielowarstwowych z tworzywa sztucznego i przymocowane bezpośrednio do pudła[7]. Zewnętrzna powłoka lakiernicza od górnej krawędzi osłony dachowej do dolnej krawędzi podłużnicy jest wykonana z dwuskładnikowej emalii olejnej o stopniu połysku 85%[8]. Napisy zewnętrze są wykonane z folii samoprzylepnej[8]. Wagony w składach połączone są ze sobą sferycznymi przegubami, których ułożenie umożliwia ruchy radialne przy jeździe na zakręcie, wertykalne przy wjeździe na wzniesienia i spadki oraz skręcanie na łukach[4][7]. Z każdej strony pociągu, na jego środku, znajdują się dwie kamery, za pomocą których możliwa jest obserwacja tylnej części pociągu. Na końcach składu zamontowano zgarniacze[8].

Na dachu każdego wagonu zamontowany jest wentylator chłodzenia, służący do chłodzenia elementów wyposażenia napędowego – systemu dławików sieciowych, chłodnicy wodnej prostownika i silników trakcyjnych[9]. Na każdym członie zainstalowano także po jednym klimatyzatorze przedziałów pasażerskich[10]. Składa się on głównie z zespołu sprężarka-skraplacz i modułu uzdatniania powietrza, zintegrowanych w jednej wspólnej obudowie, wykonanej z blachy aluminiowej odpornej na wpływy atmosferyczne[10]. W strefie uzdatniacza powietrza obudowa posiada izolację termiczną[10]. Połączenie elektryczne jest realizowane przez złącza wtykowe, a wszelka aparatura łączeniowa, transformatory i regulatory cyfrowe są umieszczone na tablicy rozdzielczej w urządzeniu[10]. Na wagonach skrajnych zamontowano dodatkowo klimatyzatory kabin maszynisty o identycznej budowie co klimatyzatory części pasażerskiej[10]. Przy niskich temperaturach zewnętrznych powietrze zewnętrzne jest podgrzewane przez zintegrowany elektryczny drabinkowy element grzejny do temperatury nieco wyższej od temperatury pokojowej, a latem, przy wysokich temperaturach zewnętrznych, powietrze doprowadzane do kabiny maszynisty jest chłodzone odpowiednio do warunków[10]. Dla zamaskowania zamocowanych na dachu komponentów na całej długości pojazdu rozmieszczono osłony dachowe[8].

Sprzęgi czołowe[edytuj]

Sprzęg czołowy

Pojazdy zaprojektowano z myślą o możliwości jazdy w trakcji ukrotnionej maksymalnie czterech jednostek[4]. Pociągi są wyposażone w sprzęgi czołowe SCHAKU, umożliwiające automatyczne łączenie pojazdów[7]. Zapewniają one, prócz połączenia mechanicznego, także połączenie przewodu głównego oraz przewodów zasilających, jak również styków elektrycznych służących do sterowania pojazdem[7]. Istnieje również możliwość ręcznego rozprzęgania sprzęgów za pomocą trzech uchwytów[7].

Okna[edytuj]

Szyby boczne z przyciemnionego szkła są osadzone w ścianie bocznej bez ram przy użyciu gumowych profili[8]. Znajdujące się parami w każdym wagonie okna uchylne otwierają się przy wentylacji awaryjnej[8].

Szyby przednie wykonano jako zespolone[8]. Są one zgodne z UIC 651, dzięki czemu zapewniają bardzo dobrą widoczność i nie występują na nich żadne zakłócające odbicia ani zniekształcenia kolorów[8]. Szyby te zaprojektowano na odporność przed przebiciem dla prędkości względnej 360 km/h (własnej 160 km/h + 200 km/h pociągu jadącego z przeciwnej strony)[8]. W kabinie maszynisty wszystkie okna posiadają osłonę przeciwsłoneczną, ponadto szyby boczne są otwierane, a elementy stałe szyb bocznych i szyba czołowa są ogrzewane[8].

Drzwi[edytuj]

Z każdej strony każdego wagonu znajduje się jedna lub dwie pary (w zależności od wersji) dwuskrzydłowych drzwi odskokowo-przesuwnych o napędzie elektrycznym i świetle 1300 mm[11]. Mają one niezależne od siebie urządzenia zabezpieczające przed zakleszczeniem i są sterowane ze stanowiska maszynisty[11]. Maszynista może dać polecenie otwarcia wszystkich drzwi po jednej stronie pojazdu, a ich zamknięcie następuje po zgłoszeniu tej dyspozycji przez maszynistę lub automatycznie po upływie określonego czasu[11]. Drzwi mogą być otwierane także przez pasażerów z zewnątrz i od wewnątrz po zatrzymaniu się pociągu i odblokowaniu przez maszynistę[11]. Gdy w strefie zamykających się skrzydeł drzwi znajdują się pasażerowie drzwi cofają się i uruchamia się akustyczny sygnał ostrzegawczy[11]. Przy wejściach dla osób niepełnosprawnych zamontowano rampę wjazdową oraz podnośnik dla wózków inwalidzkich[11]. Maksymalne obciążenie podnośnika wynosi 350 kg i gdy ciężar ten zostanie przekroczony urządzenie wyłącza się automatycznie[12]. Na wysokości około 550 mm ponad główką szyny zamontowano wysuwany stopień napędzany elektrycznie i obsługiwany przez maszynistę[11].

Wnętrze[edytuj]

Przestrzeń pasażerska[edytuj]

Wnętrze szwajcarskiej serii RABe 521
Drzwi wejściowe białoruskiego FLIRT-a

Wnętrze pojazdów FLIRT jest jednoprzestrzenne[4]. Przedziały pasażerskie zaaranżowano zgodnie z jednolitą koncepcją wzornictwa[13].

Poszycie ścian bocznych wykonano z dużych powierzchni dekoracyjnych laminatów odpornych na akty wandalizmu[8]. Sufit wykonano z lakierowanych elementów blaszanych[8]. Zamontowano w nim oświetlenie, głośniki oraz wywiewy powietrza instalacji wentylacyjnej[8]. Podłogę wyłożono antypoślizgową wykładziną dekoracyjną odporną na zużycie[8]. Jest ona sklejana bez spoin i uniesiona na krawędziach przy ścianach bocznych na kształt wanny aby zapobiec przedostawaniu się wody do podłogi[8]. Krawędzie stopni i podesty wyróżniono innym kolorem[8].

W przedziałach z miejscami siedzącymi zastosowano siedzenia z jednostronnym podparciem[13]. Podziałka siedzeń (odległość między oparciami dwóch foteli pasażerskich ustawionych naprzeciw siebie) dla 2. klasy wynosi 1800 mm[13], natomiast szerokość korytarza między szeregami siedzeń zależy od projektu (w wersji polskiej wynosi 700 mm)[13]. Na ścianach bocznych zamontowano stoliki o powierzchni około 100×280 mm[13]. Pod każdymi stolikiem znajduje się pojemnik na odpadki o pojemności około 3 litrów[13].

Przedział dla wózków inwalidzkich utworzono z grupy trzech siedzeń z podnoszonymi siedziskami[13]. W strefach wielofunkcyjnych zamontowano siedzenia uchylne[13].

Strefy wejściowe i wielofunkcyjne są oddzielone od przedziałów z miejscami siedzącymi ścianami wykonanymi ze szkła hartowanego[8]. W strefie przegubu nie zamontowano żadnych drzwi międzywagonowych, co zapewnia dobrą widoczność i przepływ pasażerów przez cały pociąg[8]. Pomieszczenia aparatowe na końcu pojazdów są oddzielone od przedziałów pasażerskich ściankami działowymi stanowiącymi przegrody przeciwpożarowe[8].

W strefie niskopodłogowej nad oknami bocznymi zamontowano przelotowe półki na bagaż, które ciągną się dalej z przesunięciem w strefie wysokiej podłogi[13].

Poręcze zamontowano na zakończeniach ścian działowych wejścia w przedziale pasażerskim oraz w poszyciach słupków portalu drzwi[13]. Na zewnętrznej ścianie toalety przebiegają dodatkowe poręcze[13]. Przy oparciach siedzeń od strony korytarza są zamocowane uchwyty[13].

Pojazdy wyposażono w zamkniętą instalację sanitarną. Toaleta jest zaprojektowana z myślą o dostępnie bez barier dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich o wymiarach 70×120 cm[13]. Podłoga kabiny WC jest wykonana na kształt wanny w konstrukcji wielowarstwowej z tworzyw wzmocnionych włóknem szklanym[13]. Boczne ściany są wykonane z konstrukcji zespolonej z płyt wierzchnich HPL oraz materiałów rdzeniowych Recore[13]. Sufit wykonano z powlekanej sklejki[13]. Drzwi są wyposażone w blokadę z dźwigienką oraz styk elektryczny, który w przedziale pasażerskim sygnalizuje czy toaleta jest wolna, czy zajęta[13]. Rygiel można zablokować mechanicznie z zewnątrz przy pomocy klucza czworokątnego nasadowego[13]. Dozownik mydła i kran są zintegrowane w umywalce[13]. Woda z umywalki jest odprowadzana poprzez instalację recyrkulacji wody do zbiornika ścieków[13]. Wentylacja kabiny jest zapewniona poprzez wentylator wyciągowy zamontowany w suficie, a oświetlenie jest realizowane przez kilkuczłonowe lampy halogenowe, z których jedna funkcjonuje jako oświetlenie awaryjne[13].

Oświetlenie wewnętrzne jest zgodne z kartą UIC 555[14]. Stanowi je nieoślepiający środkowy ciąg oświetleniowy, pełniący także funkcję kierunkową dla osób słabowidzących[14]. Strefy wejściowe są wyposażone w dodatkowe oprawy oświetleniowe, dzięki czemu również osoby słabowidzące mogą je łatwo rozpoznać[14]. W oświetleniu stref wejściowych zintegrowano oświetlenie awaryjne, które oświetla tę strefę w razie awarii oświetlenia regularnego[14].

Kompaktowe urządzenie klimatyzacyjne, umożliwiające chłodzenie i ogrzewanie, znajduje się w każdym pudle wagonu, w dachu między strefami wejściowymi[15]. Powietrze z zewnątrz dostaje się do urządzenia klimatyzacyjnego przez zewnętrzną kratkę powietrza, a wentylator wdmuchuje powietrze klimatyzowane w urządzeniu przez tłumik do systemu kanałów w przedziale pasażerskim[15].

Ogrzewanie stanowią elektryczne grzejniki konwekcyjne[10]. Do klimatyzowania krytycznych termicznie stref wejść i przejść międzywagonowych zainstalowano dodatkowe nagrzewnice. Na każdym końcu każdego wagonu zamontowano po jednej nagrzewnicy, a w każdym wejściu dwie nagrzewnice ustawione po przekątnej[10].

FLIRT-y są wyposażone w urządzenie do zliczania pasażerów, za pomocą którego możliwe jest rejestrowanie liczby wsiadających i wysiadających pasażerów[16].

Kabiny maszynisty[edytuj]

Kokpit maszynisty

Kabiny maszynisty są dostępne z przedziału pasażerskiego[13]. Pulpit sterowniczy jest umieszczony centralnie, a stanowisko maszynisty spełnia wymagania ergonomii i bezpieczeństwa pracy zgodnie z wytycznymi ORE B 153, UIC 651 i UIC 555[13]. Zespoły trakcyjne zaprojektowano tak, by możliwa była jednoosobowa obsługa całego pociągu i aby maszynista mógł dokonywać samodzielnej odprawy pociągu – wskaźniki i elementy obsługowe potrzebne bezpośrednio do jazdy są rozmieszczone w zasięgu ręki maszynisty[13].

W każdej kabinie zamontowano napędzane elektrycznie i posiadające regulator prędkości wycieraczki ze spryskiwaczem[8]. Sterowane z pulpitu lusterka zewnętrzne są wysuwane i ogrzewane[8].

Podstawowe ogrzewanie kabiny maszynisty jest zapewnione przez kilka grzejników konwekcyjnych, które są regulowane całkowicie niezależnie od przedziału pasażerskiego[10].

Podwozie[edytuj]

Wózek napędny
Wózek toczny

W pojazdach FLIRT wózki skrajne są wózkami napędnymi, natomiast wszystkie pozostałe wózki są wózkami tocznymi wspólnymi dla sąsiadujących członów (tzw. wózki Jakobsa). Wyjątkiem od tej reguły jest elektryczna dwuwagonowa wersja pojazdu eksploatowana przez Abellio, w której jedynie pierwszy wózek jest napędny, a dwa pozostałe są toczne[17]. Rozstawy osi i średnice kół są różne w różnych wersjach jednostek.

Wózki[edytuj]

Ramy wózków są spawane, a funkcjonalnie ważne partie połączeń są obrobione mechaniczne[18]. Zastosowano ułożyskowanie osi na zespołach łożysk wałeczkowo-stożkowych i prowadzenie osi w ułożyskowanych w gumie wahaczach osi[18]. Wahacze osi są na łożysku osiowym wykonane jako dzielone, co pozwala na szybki montaż i demontaż zestawów kołowych[18]. Zestawy kołowe, wyposażone w koła bezobręczowe, są zgodne z przepisami obliczeniowymi i wykonawczymi UIC/ERRI/CEN[18]. Czopy końcowe osi ukształtowano tak by możliwe było zamontowanie szczotki uziemiającej, nadajnika, licznika kilometrów lub normalnej pokrywy[18]. Wszystkie wózki są wyposażone w hamulce tarczowe kół, a wózki napędne dodatkowo w hamulec silnikowy, rury piasecznicy, SHP i urządzenie do smarowania obrzeży kół[18].

Usprężynowanie[edytuj]

Zawieszenie wózków składa się z usprężynowania I i II stopnia[18]. Takie rozwiązanie umożliwia spokojny bieg pojazdu[7].

Usprężynowanie I stopnia (pierwotne) stanowi podparcie ramy wózka na osiach[7]. Rama jest podparta na osiach za pomocą prowadnic osi wyposażonych w sprężyny stalowe i oddzielone od siebie za pomocą tłumiących dźwięk elementów gumowych[7].

Usprężynowane II stopnia (wtórne) stanowi podparcie nadwozia wagonu na ramie wózka[7]. Pudło przy wózku silnikowym podparte jest na ramie poprzez trawersę sprężynową z zintegrowanym czopem wózka i sprężynami powietrznymi, natomiast przy wózku tocznym na czterech pomocniczych zbiornikach powietrza nad sprężynami powietrznymi[18].

Zasilanie i napęd[edytuj]

W ramach rodziny pojazdów FLIRT produkuje się zespoły o napędzie elektrycznym i spalinowo-elektrycznym[1].

Pojazdy elektryczne[edytuj]

Każdy pojazd o napędzie elektrycznym posiada dwa w większości niezależne od siebie elektryczne układy napędowe (w każdym ze skrajnych wagonów silnikowych), których wyposażenie jest niemalże identyczne[19]. Doprowadzenie energii do pojazdu następuje z przewodu jezdnego poprzez ślizgacze pantografów na przewód dachowy, który przenosi tę energię do obu układów trakcyjnych[19]. W każdym z tych układów przewód dachowy doprowadza prąd do silników trakcyjnych[19].

Silniki trakcyjne typu TMF-59-39-4 produkcji Traktionssysteme Austria to czterobiegunowe asynchroniczne silniki trójfazowe dla zastosowań przy falownikach impulsowych[20][19]. Moc ciągła jednego takiego silnika wynosi 500 kW, natomiast moc godzinna 650 kW[19][21]. W silnikach tych zastosowano izolację odpowiadającą klasie 200 oraz chłodzenie obce i przelotowe[19]. Temperatura silników mierzona jest przez dwie sondy, które w razie potrzeby sterują wentylacją[22]. Moment obrotowy napędu jest przenoszony z silnika trakcyjnego na oś zestawu kołowego poprzez dwustopniową przekładnię zestawu kołowego oraz poprzez wał drążony Cardana umieszczony koncentrycznie w stosunku do osi zestawu kołowego i wyposażony w sprzęg z pakietami elementów klinowych[22]. Nadajniki osiowe umieszczone na łożysku zestawu kołowego przekazują liczbę obrotów do sterowania prostownikiem i regulacji przyczepności[22].

W każdym wagonie końcowym znajdują się dwie maszynownie oddzielone od siebie symetrycznie usytuowanym przejściem[22]. W maszynowniach tych znajduje się wyposażenie napędowe i pomocnicze danego wagonu napędnego[22]. W maszynowni po lewej stronie w kierunku jazdy znajduje się prostownik napędowy 1 bez ładowarki akumulatorów, tablica pneumatyczna PTM, komora rozdzielni z wysokonapięciowymi sterownikami, miernikami i bezpiecznikami oraz kanał powietrza dla chłodzenia silnika trakcyjnego 1[22]. W maszynowni po prawej stronie w kierunku jazdy znajduje się prostownik napędowy 2 z ładowarką akumulatorów, akumulatory, stojak na przyrządy sterownicze wyposażenia pomocniczego oraz kanał powietrza dla chłodzenia silnika trakcyjnego 2[22]. W tylnej części każdego przedziału maszynisty znajduje się rusztowanie elektroniki wyposażone w dwie tablice[22].

Na dachu wagonów końcowych usytuowano wyłącznik szybki, dławik sieciowy, oporniki hamowania, wentylator chłodzący, chłodnicę wodną prostownika oraz sprężarkę powietrza[22]. Na dachu wagonów środkowych usytuowano pantografy połówkowe z ochronnikami przepięciowymi pełniącymi rolę odgromników[22].

Pojazdy spalinowo-elektryczne[edytuj]

Jedynymi wyprodukowanymi pojazdami spalinowo-elektrycznymi są estońskie składy 2-, 3- i 4-wagonowe[23]. Prócz członów pasażerskich posiadają one także osobne człony napędowe, w których po środku znajduje się przejście łączące wagony pasażerskie, a w pozostałej części silniki spalinowe i generatory[23]. Takie rozwiązanie konstrukcyjne pozwoliło zredukować wpływ hałasu i wibracji na pasażerów[23].

Eksploatacja[edytuj]

Kraj Przewoźnik Liczba
sztuk		 Trakcja Rozstaw
szyn		 Pojazdy o liczbie członów Oznaczenie serii
przewoźnika		 Lata
dostaw		 Liczba sztuk
w danym kraju		 Źródła
2 3 4 5 6
Algieria
Algieria		 SNTF 64 elektryczna
(25 kV AC, 50 Hz)		 1435 mm 64 RBe 91 92 9 541 2008 64 [24]
Białoruś
Białoruś		 БЖД 10 elektryczna
(25 kV AC, 50 Hz)		 1520 mm 10 ЭПГ, ЭПР 2011-2012 10 z 16 [25][26]
0 z 6 6 2013-2014 [27]
Czechy
Czechy		 LEO Express 5 elektryczna
(3000 V DC)		 1435 mm 5 480 2012 5 [28]
Estonia
Estonia		 Elektriraudtee 1 z 18 elektryczna
(3000 V DC)		 1520 mm 12 6 1300, 1400 2013 2 z 38 [29][30]
1 z 20 spalinowa 6 8 6 2200, 2300, 2400 2013-2014 [23][30][31]
Finlandia
Finlandia		 Junakalusto Oy 32+9 elektryczna
(25 kV AC, 50 Hz)		 1524 mm 32+9 Sm5 2009-2010 41 [32]
Holandia / Niemcy
Holandia / Niemcy		 Abellio Rail 0 z 20 elektryczna
(jednosystemowa)		 1435 mm 13 2016 0 z 20 [33]
elektryczna
(wielosystemowa)		 7
Niemcy
Niemcy		 SBB 9 elektryczna
(15 kV AC, 16,7 Hz)		 1435 mm 9 RABe 526 2006 128 z 235 [34]
Verkehrsgesellschaft 20 14 6 BR 427, BR 428 2006 [35]
CB Rail, Abellio Rail 17 8 9 2007 [17]
DB Regio AG 5 5 BR 427 2007 [36]
ATE, WestfalenBahn 19 14 5 2007 [37]
ATE, Keolis Deutschland 25 25 2008 [38]
ATE, BLD 5 5 2009 [39]
VIAS 19 5 14 2010 [40]
Hessische Landesbahn 9 3 6 2010 [41]
DB Regio AG 28 28 2014 [42]
DB Regio NRW GmbH 14 14 2014 [43]
BeNEX 15 7 8 2014 [44]
Veolia 35 7 28 2013 [45]
Alpha Trains 15 15 2015 [46]
Norwegia
Norwegia		 Norges Statsbaner 50+16 elektryczna
(15 kV AC, 16,7 Hz)		 1435 mm 50+16 2011-2013,
2014-2015		 50 z 66 [47][48]
Polska
Polska		 Koleje Mazowieckie 10 elektryczna
(3000 V DC)		 1435 mm 10 ER75 2008 14 z 34 [21]
Koleje Śląskie 4 4 EN75 [49]
Łódzka Kolej Aglomeracyjna 0 z 20 20 2014-2015 [50]
Serbia
Serbia		 Železnice Srbije 0 z 21 elektryczna
(25 kV AC, 50 Hz)		 1435 mm 21 2014-2015 0 z 21 [51]
Szwajcaria
Szwajcaria		 SBB (Stadtbahn Zug) 12 elektryczna
(15 kV AC, 16,7 Hz)		 1435 mm 12 RABe 523 2004 73 [52]
SBB (Regio S-Bahn Basel) 20 20 RABe 521 2005-2006 [53]
SOB 11 11 RABe 526 2007-2008 [54]
TRN 3 3 RABe 527 2007-2009 [55]
SBB (Vaudois) 19 19 RBe 523 2009-2010 [56]
TPF 8 8 RABe 527 2011-2014 [57]
Szwajcaria / Niemcy
Szwajcaria / Niemcy		 SBB (Wiesental) 10 elektryczna
(15 kV AC, 16,7 Hz)		 1435 mm 10 RABe 521 2005 10 [58]
Szwajcaria / Włochy
Szwajcaria / Włochy		 SBB / TILO 19 elektryczna
(15 kV AC / 3 kV DC)		 1435 mm 19 RABe 524 2007 19 [59]
Węgry
Węgry		 MAV 30+30 elektryczna
(25 kV AC, 50 Hz)		 1435 mm 30+30 5341 2007 60 z 102 [60][61][62]
0 z 42 42 2015 [63]
Węgry / Austria
Węgry / Austria		 GYSEV 0 z 4 elektryczna
(25 kV AC, 50 Hz)		 1435 mm 4 2014 0 z 10 [64][65]
0 z 6 6 2015 [63]
Włochy
Włochy		 Sistemi Territoriali 2 elektryczna
(3000 V DC)		 1435 mm 2 ETR 340 2008 29 [66]
Südtiroler Transportstrukturen 8 elektryczna
(15 kV AC / 3 kV DC)		 4 4 ETR-155, ETR-170 2008-2009 [67]
Ferrovie del Gargano 3 elektryczna
(3000 V DC)		 3 2009 [68]
Ferrotramviaria 4 4 ETR 340 FT 2009 [69]
Ferrovie Emilia Romagna 12 12 ETR 350 2012 [70]
Łączna liczba sztuk: 475 z 783

Algieria[edytuj]

W 2006 algierskie koleje państwowe SNTF zamówiły 64 sztuki czterowagonowych elektrycznych zespołów trakcyjnych z rodziny FLIRT[24]. W związku z udzieloną na te pojazdy przez firmę Stadler gwarancją do 2018 producent uruchomił specjalny zakład w Algierii w halach udostępnionych przez przewoźnika[71]. Dostawy pojazdów rozpoczęto w 2008[24]. 3 maja 2009 rozpoczęto planową eksploatację 22 dostarczonych wówczas jednostek na otwartej dzień wcześniej pierwszej części sieci SKM w Algierze na trasach Algier–Al-Affroun i Algier–Thenia[72]. Pozostałe pojazdy dostarczono do 2010 i skierowano na tą samą trasę[72].

Białoruś[edytuj]

Białoruski FLIRT w wersji międzyregionalnej

W marcu 2010 Koleje Białoruskie ogłosiły firmę Stadler zwycięzcą przetargu na dostawę 10 czteroczłonowych EZT mających na celu zastąpienie starego taboru[73]. Producent zaoferował Białorusi pojazdy z rodziny FLIRT, z których 6 miało zostać skierowanych do obsługi linii aglomeracyjnych w pobliżu Mińska, natomiast pozostałe 4 do eksploatacji połączeń międzyregionalnych w całym kraju[25][26]. Pojazdy te bazowały na fińskiej wersji dla Junakalusto Oy, przystosowanej do ciężkich warunków klimatycznych[25][26], dlatego też ich produkcję ulokowano w szwajcarskim Bussnang[74]. Dostosowano ich wózki do rozstawu szyn 1520 mm, pudła do białoruskiej skrajni, a pojazdy aglomeracyjne wyposażono ponadto w dodatkowe, wysuwane stopnie wejściowe do obsługi peronów o wysokości 200 mm ponad główką szyny[25][26].

6 stycznia 2011 oficjalnie przekazano pierwszy skład wykonany w zakładach w Bussnang[73]. 12 lutego 2011 wagony stanowiące pierwszą jednostkę pokonały na ciężarówkach drogę ze Szwajcarii do lokomotywowni w Baranowiczach[73]. 25 lutego 2011 drugi pociąg przekroczył granice Białorusi i dotarł na miejsce niedługo potem[73]. Po niewielkich pracach wykończeniowych 2 marca 2011 został skierowany do Mińska, gdzie rozpoczęto jego testowanie[73]. W połowie marca 2011 dostarczono trzeci skład, który posłużył do szkolenia załogi[73]. W tym czasie pojazdy ЭПГ-001 i ЭПГ-002 poddawano testom[73]. W kwietniu 2011 wszystkie trzy składy skierowano do lokomotywowni w Mińsku, gdzie stworzono specjalne zaplecze utrzymania zespołów FLIRT[73]. Latem 2011 zakończono procedurę szkolenia pracowników i testy nowych składów, podczas których pojazd firmy Stadler ustanowił nowy rekord prędkości na białoruskich torach wynoszący 176 km/h[73]. 1 lipca 2011 składy ЭПГ-001, 002 i 003 rozpoczęły testową eksploatację na trasie Mińsk–Zasław, a we wrześniu 2011 skierowano je do planowej eksploatacji na liniach z Mińska do miejscowości Mołodeczno, Baranowicze i Orsza[73]. Pozostałe jednostki trafiły w ręce białoruskich kolejarzy do połowy 2012[74].

Pod koniec 2012 БЖД zamówiły kolejnych 6 pojazdów z rodziny FLIRT. Pięcioczłonowe elektryczne zespoły trakcyjne zostaną wyprodukowane w zakładzie producenta w Siedlcach i przeznaczone do obsługi połączeń regionalnych[27]. Kontrakt ma zostać zrealizowany w latach 2013-2014[74].

Czechy[edytuj]

FLIRT LEO Expressu

We wrześniu 2010 czeski prywatny przewoźnik LEO Express zamówił 5 sztuk pięcioczłonowych FLIRT-ów[75]. Realizacja zamówienia rozpoczęła się we wrześniu 2011 w zakładzie firmy Stadler Rail w Siedlcach[76].

W lutym 2012 zakończyła się produkcja pierwszego składu, a 27 kwietnia 2012 był on testowany na linii E 20 na odcinku Siedlce–Łuków[77]. 24 maja 2012 pierwsza czarna puma[78] została zaprezentowana na torze testowym w czeskim Velimiu, gdzie rozpoczęła testy[79].

18 września 2012 LEO Express i Stadler zaprezentowali wspólnie pierwszy wyprodukowany dla Czech pojazd FLIRT na targach InnoTrans w Berlinie[80].

Kolejna wyprodukowana jednostka została na przełomie października i listopada 2012 zaprezentowana publiczności w Ostrawie, Pardubicach i Pradze[81].

W listopadzie 2012 wszystkie pojazdy FLIRT Leo Expressu były gotowe do rozpoczęcia jazd próbnych z pasażerami na pokładzie[78]. Testy prowadzono od 13 do 16 listopada 2012 na trasie Praga–Ostrawa i zakończyły one proces homologacji pojazdów[78].

Estonia[edytuj]

Estoński FLIRT

W kwietniu 2010 koncern Stadler pozyskał zamówienie na wyprodukowanie 20 spalinowych i 18 elektrycznych zespołów trakcyjnych dla estońskiego Elektriraudtee[30]. Umowę pomiędzy producentem a przewoźnikiem podpisano 8 sierpnia 2010[82].

Pod koniec stycznia 2012 w węgierskim zakładzie producenta powstało pudło pierwszego wagonu dla pierwszej jednostki elektrycznej[83] oraz nowe zestawy kołowe[84], a w marcu 2012 gotowe było pudło pierwszego bloku silnika dla wersji spalinowej i wykonano testy pierwszego silnika spalinowego[85]. Na przełomie marca i kwietnia 2012 w Czechach miały miejsce testy laboratoryjne, podczas których przeprowadzono próby obciążeniowe mające na celu udzielenie kupującemu gwarancji, że pojazdy spełniają wymogi Unii Europejskiej[86]. 2 maja 2012 prace nad składami czterowagonowymi rozpoczęto w polskim zakładzie producenta[87]. W czerwcu 2012 skompletowane zostało podwozie dla pierwszego pociągu elektrycznego[88], a na początku lipca 2012 w siedleckim zakładzie rozpoczęto montaż wyposażenia wnętrza pierwszego pojazdu elektrycznego i spalinowego[89], który zakończono pod koniec sierpnia 2012[90].

We wrześniu 2012 pierwsze dwa pojazdy zostały na specjalnych ciężarówkach w modułach przewiezione do Małaszewicz, gdzie pudła zostały zestawione na wózki i dołączono do nich człony napędne[91][92]. Na zelektryfikowanym na odcinku około 100 metrów torze o szerokości 1520 mm wykonano próby odbiorcze pierwszych dwóch pojazdów[30], które następnie przetransportowano do Estonii[92]. Jednostka elektryczna pojechała przez terytorium Białorusi do Dyneburga, skąd przez Rygę i Valgę dotarła do Tallinna 17 listopada 2012[92][93]. Jednostka spalinowa natomiast 7 grudnia 2012 dotarła do Brześcia, skąd ruszyła w dalszą podróż do Estonii[94]. Na miejsce dotarła 10 grudnia 2012[95].

Pociągi elektryczne trój- i czterowagonowe oznaczono odpowiednio seriami 1300 i 1400, natomiast składy spalinowe dwu-, trój- i czterowagonowe to odpowiednio serie 2200, 2300 i 2400[30].

Oficjalne przekazanie przewoźnikowi pierwszych dwóch pojazdów (jednego elektrycznego o numerze 1401 i jednego spalinowego o numerze 2404) miało miejsce 13 grudnia 2012 w Tallinnie[96][95].

Na przełomie grudnia 2012 i stycznia 2013 testowano dwie czterowagonowe jednostki elektryczne i jeden czterowagonowy pojazd spalinowy[97]. 8 stycznia 2013 o 10:12 rozpoczęto jazdy testowe w ruchu pasażerskim[98] na trasie Pääsküla–Tallin–Aegviidu–Kadrina[99]. W styczniu i lutym 2013 odbywały się testy trzech jednostek elektrycznych i jednej spalinowej[99]. Najważniejszy test przeprowadzono na początku lutego 2013, podczas którego sprawdzono kompatybilność elektromagnetyczną składów 1402 i 1403[100]. W marcu 2013 jednostka 1401 została poddana próbie obciążeniowej[101], a próbę układu hamulców przeszły pomyślnie składy 1401 i 2404[102]. W kwietniu 2013 wykonano 36 próbnych przejazdów, z których 19 odbyło się z prędkością 160 lub 176 km/h[103], natomiast w maju 2013 podczas 10 z 35 przeprowadzonych przejazdów testowych osiągnięto prędkości powyżej 120 km/h[104]. Pod koniec maja 2013 pojazdy zostały dopuszczone do obsługi kolejowych połączeń krajowych[104].

Finlandia[edytuj]

Fińska seria Sm5

Pod koniec 2006 fiński przewoźnik kolejowy Junakalusto Oy złożył zamówienie na 32 czterowagonowe pojazdy z rodziny FLIRT dla Helsinek[105]. Składy produkowane w zakładzie w Bussnang dostosowano do surowych warunków klimatycznych, fińskiej skrajni i szerokiego rozstawu szyn[32].

7 października 2008 dostarczono pierwszy pociąg[105], który po niespełna rocznych testach rozpoczął planową eksploatację 11 listopada 2009[106].

12 grudnia 2011 przewoźnik skorzystał z przewidzianej w umowie możliwości zakupu kolejnych pojazdów i zamówił dodatkowych 9 FLIRT-ów[107].

Holandia / Niemcy[edytuj]

13 czerwca 2013 w Berlinie producent Stadler Rail podpisał z przewoźnikiem Abellio Rail umowę na dostawę 20 elektrycznych zespołów trakcyjnych FLIRT 3 przeznaczonych do obsługi linii kolejowych nad Dolnym Renem[33]. Wszystkie pojazdy będą pięciowagonowe, przy czym 13 z nich dostosowanych będzie do jednego systemu elektrycznej sieci trakcyjnej, natomiast pozostałych 7 będzie wielosystemowych[33].

Eksploatacja pojazdów ma się rozpocząć wraz z prowadzeniem nowego rozkładu jazdy w grudniu 2016[33]. Składy będą obsługiwać połączenia krajowe w Niemczech na trasach Düsseldorf-Emmerich i Wesel-Mönchengladbach oraz połączenie transgraniczne Emmerich-Arnhem łączące Niemcy z Holandią[33].

Norwegia[edytuj]

Norweski FLIRT na targach InnoTrans w 2010

19 sierpnia 2008 norweskie koleje państwowe Norges Statsbaner złożyły zamówienie na 50 pięciowagonowych elektrycznych zespołów trakcyjnych FLIRT z możliwością późniejszego dokupienia dodatkowych 100 składów[108]. 26 pojazdów jest w wersji aglomeracyjnej przeznaczonej dla kolei aglomeracyjnej w Oslo, a 24 to składy regionalne do obsługi połączeń średniej długości w południowej części kraju[108].

23 września 2010 na targach InnoTrans w Berlinie firma Stadler Rail po raz pierwszy zaprezentowała pojazd z rodziny FLIRT[109]. Była to norweska wersja regionalna[109].

W lutym 2013 przewoźnik skorzystał z możliwości zakupu dodatkowych składów jaką dawała mu umowa z 2008 i zamówił w trybie bezprzetargowym kolejnych 16 pociągów FLIRT[48]. Będą one tożsame z pojazdami z pierwszego zamówienia i mają zostać dostarczone na przełomie 2014 i 2015[48].

Polska[edytuj]

W listopadzie 2004 ogłoszono, że województwo mazowieckie wspólnie z województwem śląskim organizuje przetarg na dostawę 14 elektrycznych zespołów trakcyjnych do obsługi ruchu regionalnego[110]. W grudniu 2004 producenci taboru Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz i Siemens Mobility złożyli protest przeciwko warunkom przetargu, które ich zdaniem faworyzowały firmę Stadler Rail[110]. Urząd Zamówień Publicznych zgodził się z zastrzeżeniami oraz nakazał zmianę warunków zamówienia[110]. W maju 2005 po zmianie zapisu dotyczącego lokalizacji produkcji na Mazowszu bądź Śląsku protest ponownie złożyła PESA w związku z wymogiem aby przystępujący do przetargu mieli duże doświadczenie w produkcji EZT[110]. UZP uznało zarzuty bydgoskiego producenta za podstawne, jednak odrzucił je sąd, który wymóg doświadczenia uznał za jak najbardziej dopuszczalny[110]. W listopadzie 2005 zarząd województwa mazowieckiego unieważnił postępowanie, gdyż ani Bombardier Transportation, ani Stadler nie spełnili warunków przetargu[110]. Władze województwa zwróciły się do UZP z wnioskiem o zgodę na zakup w trybie negocjacji władz województwa z dwoma powyższymi oferentami, na co UZP zezwolił[110]. 3 kwietnia 2006 otwarto oferty i sprecyzowano warunki ich oceny[110]. 14 kwietnia 2006 komisja przetargowa ogłosiła, że przetarg wygrała firma Bombardier proponująca zespoły Talent[110]. Po werdykcie Stadler złożył do komisji przetargowej protest, który odrzucono, w związku z czym 28 kwietnia 2006 złożone zostało przez tą firmę odwołanie do UZP[110]. 17 maja 2006 arbitrzy uwzględnili odwołanie Stadlera i nakazali zbadać oferty ponownie[110]. 25 maja 2006 zarząd województwa mazowieckiego ze względu na uchybienia formalne unieważnił wybór z 14 kwietnia 2006 i wykluczył Bombardiera z postępowania przetargowego, co oznaczało automatyczną wygraną firmy Stadler i wybór oferowanych przez nią pociągów FLIRT[110]. 6 czerwca 2006 oficjalnie zatwierdzono wniosek komisji przetargowej o wyborze oferty Stadlera, w związku z czym protest do UZP złożył Bombardier[110]. 20 i 23 czerwca 2006 miały miejsce posiedzenia zespołu arbitrów UZP, którzy rozpatrzyli odwołanie Bombardiera negatywnie[110].

Ostatecznie umowę z samorządem województwa mazowieckiego podpisano 28 czerwca 2006[110], a z samorządem województwa śląskiego 27 lipca 2006[111]. Opiewały one odpowiednio na 10 i 4 sztuki czteroczłonowych jednostek[110].

5 września 2007 nastąpiło otwarcie montowni w Siedlcach wybudowanej specjalnie na potrzeby tego zamówienia[2].

Koleje Mazowieckie[edytuj]

FLIRT Kolei Mazowieckich

W 2008 Instytut Pojazdów Szynowych Tabor z Poznania w obecności specjalistów firmy Stadler Rail przeprowadził kilkumiesięczne testy pierwszych dwóch pojazdów, w czasie których wykonano liczne próby eksploatacyjne[112]. 28 maja 2008 producent otrzymał od Urzędu Transportu Kolejowego świadectwo dopuszczenia pojazdów szynowych FLIRT do eksploatacji na terenie Polski[112].

31 maja 2008 na dworcu Warszawa Wschodnia odbyło się oficjalne przekazanie Kolejom Mazowieckim pierwszych dwóch z dziesięciu zamówionych pociągów[113]. W pierwszych dniach czerwca 2008 składy te skierowano na tournee po większości głównych linii Mazowsza oraz zaprezentowano w Radomiu, Płocku i Siedlcach[113]. Pozostałe pojazdy dostarczono do końca 2008, a następnie wszystkie jednostki skierowano do obsługi linii KM2 na trasie Warszawa Zachodnia–Łuków[112].

Oznaczenie[edytuj]

Pojazdy Flirt Kolei Mazowieckich (identyfikator KMKOL) i Przewozów Regionalnych (identyfikator PKPPR) zostały zarejestrowane w Urzędzie Transportu Kolejowego i otrzymały identyfikatory pojazdu rozpoczynające europejską serię "2 14" w Polsce, przy czym jedynie Koleje Mazowieckie zrobiły to zgodnie z rozporządzeniem, traktując oznaczenie ER75 jako firmowe i usuwając je poza strefę zastrzeżoną dla identyfikatora nowego typu. W odróżnieniu od zespołów składających się z osobnych wagonów mających osobne identyfikatory, Flirt został potraktowany jako pojazd członowy (na wspólnych wózkach) i każdy pojazd ma jeden identyfikator.

Wersja dla Kolei Mazowieckich FLIRT otrzymała oznaczenie ER75, które jest błędne, gdyż według oznaczeń PKP drugą literą przy oznaczaniu elektrycznych zespołów trakcyjnych może być wyłącznie litera N, W lub D. Litera R oznacza roboczy i występuje wyłącznie przy spalinowych wagonach i zespołach trakcyjnych[114].

Śląski Zakład Przewozów Regionalnych[edytuj]

FLIRT w barwach województwa śląskiego

Pierwsze dwa FLIRT-y uroczyście przekazano na dworcu w Katowicach 1 października 2008[115]. Początkowo kursowały ona na różnych trasach w województwie śląskim celem prezentacji jak najszerszemu gronu pasażerów. Od 14 grudnia[116] wszystkie 4 składy kursowały w ramach świeżo uruchomionej Szybkiej Kolei Regionalnej między Tychami, a Katowice obsługiwanej przez Przewozy Regionalne. Od 13 grudnia 2009 także częściowo obsługiwały trasę Częstochowa – Katowice[117]. 12 grudnia 2010 SKR została przedłużona do Sosnowca[118]. Na początku 2011 roku zarząd województwa podjął decyzję o skierowaniu wszystkich FLIRT-ów na trasę Gliwice - Częstochowa[119].

Z końcem września 2011 FLIRT-y przestały być użytkowane przez Przewozy Regionalne[120].

Na trasie SKR w okolicach ul. Niezapominajek w Katowicach 18 sierpnia 2010 EN75-003 częściowo wypadł z torów i przechylił się na nasypie[121], w wyniku czego czego pięć osób zostało rannych i skład został poważnie uszkodzony[122]. 20 sierpnia 2012 naprawiony skład powrócił do Katowic[123].

Koleje Śląskie[edytuj]

1 października 2011 przekazano 3 pojazdy FLIRT Kolejom Śląskim, które eksploatują je na linii S1 na trasie Częstochowa–Gliwice[120]. Po zakończeniu naprawy czwarty skład EN75-003 również dołączył do taboru Kolei Śląskich[124].

Łódzka Kolej Aglomeracyjna[edytuj]

13 grudnia 2012 firma Stadler Polska podpisała z ŁKA umowę na dostawę 20 EZT z rodziny FLIRT[50]. Pierwszych 6 składów ma zostać dostarczonych pod koniec kwietnia 2014, kolejnych 10 pojazdów ma trafić do Łodzi pod koniec października 2014, a pozostałe 4 jednostki mają zostanać przekazane przewoźnikowi w ostatnich dniach lutego 2015[50].

Serbia[edytuj]

4 marca 2013 Koleje Serbskie zamówiły 21 pojazdów elektrycznych FLIRT 3[51]. Czterowagonowe składy zasilane napięciem 25 kV AC zostaną skierowane do obsługi połączeń podmiejskich w okolicach Belgradu[51]. Pojazdy mają być dostarczane w dwutygodniowych odstępach od jesieni 2014 do późnego lata 2015[51].

Węgry[edytuj]

FLIRT należący do MAV

Latem 2004 węgierski przewoźnik Magyar Államvasutak ogłosił przetarg na dostawę 30 elektrycznych zespołów trakcyjnych dla Budapesztu[61]. 18 marca 2005 zwycięzcą przetargu ogłoszono firmę Stadler, która zaproponowała Węgrom czterowagonowe pociągi FLIRT[61]. Kontrakt posiadał możliwość dokupienia kolejnych 30 składów[61], z której MAV skorzystał w sierpniu 2007[62].

W listopadzie 2012 MAV wraz z GYSEV ogłosił kolejny przetarg[63]. 26 lutego 2013 ogłoszono, iż dostawcą 42 składów czterowagonowych dla węgierskiego przewoźnika będzie Stadler[63]. Pociągi mają zostać dostarczone do jesieni 2015[63].

Węgry / Austria[edytuj]

26 listopada 2011 węgiersko-austriacka spółka przewozowa GYSEV ogłosiła przetarg na dostawę 4 elektrycznych zespołów trakcyjnych przeznaczonych do przewozów regionalnych[64]. Do postępowania zaproszono czterech producentów taboru, ale tylko Stadler przygotował swoją ofertę[64]. Została ona jednomyślnie zatwierdzona i przyjęta, a 30 marca 2012 podpisano umowę pomiędzy przewoźnikiem a producentem[64]. Składy będą analogiczne z wersją dla MAV[65]. Pierwsza jednostka prawdopodobnie wyjedzie na tory wiosną 2014, a ostatnia w połowie 2014[65].

W listopadzie 2012 GYSEV wraz z MAV ogłosił kolejny przetarg[63]. 26 lutego 2013 ogłoszono, iż dostawcą 6 składów czterowagonowych dla węgiersko-austriackiego przewoźnika będzie Stadler[63]. Pociągi mają zostać dostarczone do jesieni 2015[63].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 lp: Pierwszy Flirt dla Estonii powstaje w Polsce (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-03-01. [dostęp 2012-11-13].
  2. ↑ 2,0 2,1 osa: Nowe szwajcarskie pociągi dla Mazowsza (pol.). gazeta.pl, 2007-09-05. [dostęp 2012-11-13].
  3. ↑ The 700th FLIRT will run in South Tyrol (ang.). stadlerrail.com, 2011-11-22. [dostęp 2012-11-13].
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 1.1 Ogólny opis i krótki przegląd. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 4-5. (pol. • niem.)
  5. ↑ 3. Opis. W: fda: Instrukcja obsługi. Dokumentacja FLIRT.. 2008-03-18, s. 15. (pol.)
  6. ↑ 6,0 6,1 2 Pudło pojazdu. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 9. (pol. • niem.)
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 3.3 Część mechaniczna. W: fda: Instrukcja obsługi. Dokumentacja FLIRT.. 2008-03-18, s. 18-25. (pol.)
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 3 Wykończenie pojazdu. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 10-12. (pol. • niem.)
  9. ↑ 3.5 Chłodzenie napędu. W: fda: Instrukcja obsługi. Dokumentacja FLIRT.. 2008-03-18, s. 37. (pol.)
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 11 Ogrzewanie - wentylacja - chłodzenie. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 38-39. (pol. • niem.)
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 13 Drzwi, wejścia. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 41-42. (pol. • niem.)
  12. ↑ 3.11 Podnośnik wózków inwalidzkich. W: fda: Instrukcja obsługi. Dokumentacja FLIRT.. 2008-03-18, s. 68. (pol.)
  13. ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 13,16 13,17 13,18 13,19 13,20 13,21 13,22 13,23 4 Wyposażenie wnętrza pojazdu. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 13-15. (pol. • niem.)
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 10 Oświetlenie. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 37. (pol. • niem.)
  15. ↑ 15,0 15,1 3.13 Urządzenie klimatyzacyjne/ogrzewanie. W: fda: Instrukcja obsługi. Dokumentacja FLIRT.. 2008-03-18, s. 71. (pol.)
  16. ↑ 12 Urządzenia wyposażenia dodatkowego. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 40. (pol. • niem.)
  17. ↑ 17,0 17,1 Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die Abellio GmbH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 18,6 18,7 5 Układy jezdne. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 16-22. (pol. • niem.)
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 6 Instalacja energetyczna i napędowa. W: Ch. Bernhart: Opis pojazdu. Rodzina pojazdów Flirt.. 2006-06-01, s. 23-27. (pol. • niem.)
  20. ↑ Jacek Pudło: Postęp w budowie EZT - porównanie budowy Stadlera Flirt i EN57 (pol.). inforail.pl, 2012-04-10. [dostęp 2012-11-13].
  21. ↑ 21,0 21,1 Elektryczny niskopodłogowy zespół trakcyjny FLIRT dla Mazowsza (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 22,6 22,7 22,8 22,9 3.4 Część elektryczna. W: fda: Instrukcja obsługi. Dokumentacja FLIRT.. 2008-03-18, s. 26-36. (pol.)
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 Diesel low-floor multiple unit FLIRT for Elektriraudtee, Estonia (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Electric low-floor multiple unit FLIRT for the SNTF, S-Bahn Algiers (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 Electric low-floor multiple unit FLIRT for Belarusian Railways, Belarus (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 Electric low-floor multiple unit FLIRT for Belarusian Railways, Belarus (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  27. ↑ 27,0 27,1 Białoruskie Flirty zostaną wyprodukowane w Siedlcach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-01-07. [dostęp 2013-01-10].
  28. ↑ Electric Intercity Multiple-unit FLIRT for LEO Express a.s., Czech Republic (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  29. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRT for Elektriraudtee, Estonia (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 Marek Graff. Elektryczne i spalinowe Flirty dla Estonii. „Świat Kolei”. 4/2013, s. 11. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  31. ↑ First FLIRT trains for Estonia officially presented by Elektriraudtee and Stadler (ang.). stadlerrail.com, 2012-12-13. [dostęp 2013-06-08].
  32. ↑ 32,0 32,1 Electric low-floor multiple unit FLIRT Sm5 for Junakalusto Oy, Finland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 FLIRTing starts in Holland (ang.). stadlerrail.com, 2013-06-13. [dostęp 2013-06-13].
  34. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRT for the SBB GmbH (Germany) (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  35. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRT for the cantus Verkehrsgesellschaft mbH (Germany) (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  36. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die DB Regio AG (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  37. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die WestfalenBahn, Deutschland (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  38. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die Eurobahn, Deutschland (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  39. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die Berchtesgadener Land Bahn GmbH, Deutschland (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  40. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die VIAS GmbH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  41. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die Hessische Landesbahn GmbH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  42. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die DB Regio AG (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-06-13].
  43. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die DB Regio NRW GmbH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-06-13].
  44. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die BeNEX GmbH (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-06-13].
  45. ↑ Electric Low-floor multiple unit FLIRT for Veolia Verkehr Regio GmbH (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-06-13].
  46. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für Alpha Trains (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-06-13].
  47. ↑ Electric Low-floor Multiple-unit FLIRT for the Norwegian State Railways (NSB), Norway (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  48. ↑ 48,0 48,1 48,2 Norwegowie zamawiają dodatkowych 16 Flirtów (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-02-27. [dostęp 2013-06-08].
  49. ↑ Elektryczny niskopodłogowy zespół trakcyjny FLIRT dla Śląska (pol.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  50. ↑ 50,0 50,1 50,2 Efektowny Flirt dla Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-12-13. [dostęp 2013-06-06].
  51. ↑ 51,0 51,1 51,2 51,3 Stadler flirting in Serbia (ang.). stadlerrail.com, 2013-03-04. [dostęp 2013-06-06].
  52. ↑ Electric Low-floor Multiple-unit FLIRT for the Swiss Federal Railways (SBB) Stadtbahn Zug, Switzerland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  53. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRT for the Swiss Federal Railways (SBB) Regio-S-Bahn Basel (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  54. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRTs for the Swiss Südostbahn AG, Switzerland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  55. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT TRN für die Transports Régionaux Neuchâtelois, Schweiz (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  56. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für die Schweizerischen Bundesbahnen (SBB) Vaudois, Schweiz (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  57. ↑ FLIRT – Niederflur-Gelenktriebwagen für die «Transports Publics Fribourgeois» (Freiburgische Verkehrsbetriebe), Schweiz (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  58. ↑ Electric Low-floor Multiple-unit FLIRTs for the Swiss Federal Railways (SBB) Wiesental, Germany (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  59. ↑ Electric Low-floor Multiple-unit TILO FLIRT for the Swiss Federal Railways (SBB), Switzerland / Italy (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  60. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRT for MÁV ZRt. (Hungarian State Railways), Hungary (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  61. ↑ 61,0 61,1 61,2 61,3 Exporterfolg: Ein FLIRT für Budapest (niem.). stadlerrail.com, 2005-03-18. [dostęp 2013-06-08].
  62. ↑ 62,0 62,1 Roland von Bagratuni: Węgry: Firma Stadler otrzymała zamówienie na kolejne 30 składów Flirt (pol.). inforail.pl, 2007-08-11. [dostęp 2012-11-13].
  63. ↑ 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 63,5 63,6 63,7 Stadler wins order for the delivery of 48 FLIRTs in Hungary (ang.). stadlerrail.com, 2013-02-28. [dostęp 2013-06-08].
  64. ↑ 64,0 64,1 64,2 64,3 Rázó László. [http://www2.gysev.hu/files/tiny_mce/Magazin/Gysev%20magazin_dupla_oldalas.pdf Indulhat a GYSEV-FLIRT motorvonatok gyártása]. „GYSEV magazin”. 01/2012. s. 4-5 (węg.). [dostęp 2013-06-08]. 
  65. ↑ 65,0 65,1 65,2 GYSEV and Stadler signed contract on EMU delivery – first new FLIRT to arrive at Sopron early 2014 (ang.). stadlerrail.com, 2012-12-13. [dostęp 2013-06-08].
  66. ↑ Electric Low-floor Multiple-unit FLIRT for Sistemi Territoriali S.p.A. , Italy (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  67. ↑ Electric Low-floor Multiple-unit FLIRT for the Südtiroler Transportstrukturen AG (STA), Italy (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  68. ↑ Electric low-floor multiple unit FLIRT for Ferrovie del Gargano, Italy (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  69. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für Ferrotramviaria (FT), Italien (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  70. ↑ Elektrischer Niederflurtriebzug FLIRT für Ferrovie Emilia Romagna (Italien) (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-05-01].
  71. ↑ Algeria DZ (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-06-08].
  72. ↑ 72,0 72,1 Ryszard Piech: Algier: Ruszyły składy Flirt (pol.). inforail.pl, 2009-05-12. [dostęp 2012-11-13].
  73. ↑ 73,0 73,1 73,2 73,3 73,4 73,5 73,6 73,7 73,8 73,9 Fritz Schaad. FLIRT EMUs For Belarus. „Railvolution”. 4/2011. s. 60-67 (ang.). [dostęp 2013-06-08]. 
  74. ↑ 74,0 74,1 74,2 Białoruś zamawia sześć Flirtów (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-01-09. [dostęp 2013-01-10].
  75. ↑ LEO Express a.s. Referencje Stadler (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2012-05-27].
  76. ↑ Pierwszy Flirt z Siedlec dla Leo Expressu (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-02-06. [dostęp 2012-05-27].
  77. ↑ Testy Flirta dla Czechów na linii E-20 - zobacz zdjęcia (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-04-28. [dostęp 2012-05-27].
  78. ↑ 78,0 78,1 78,2 Czechy: Leo Express w pełnej gotowości. Debiut nowego przewoźnika już za miesiąc (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-11-11. [dostęp 2013-06-10].
  79. ↑ Najnowocześniejszy pociąg na czeskich torach oficjalnie zaprezentowany (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-04-24. [dostęp 2012-05-27].
  80. ↑ LEO Express and Stadler presented new intercity FLIRT at InnoTrans (ang.). stadlerrail.com, 2012-09-18. [dostęp 2013-06-09].
  81. ↑ Kolejny pociąg Leo Express w Czechach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-10-26. [dostęp 2013-06-10].
  82. ↑ Elektriraudtee ja Stadler allkirjastasid uute rongide hankelepingu (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2010-08-04. [dostęp 2013-06-15].
  83. ↑ Stadleri tehases on valminud esimene uute reisirongide vagun (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-01-20. [dostęp 2013-06-15].
  84. ↑ Stadleri tehasesse tarniti esimesed rongirattad (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-01-26. [dostęp 2013-06-15].
  85. ↑ Esimese diiselrongi mootori test (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-03-23. [dostęp 2013-06-15].
  86. ↑ Toimusid uue rongi vagunikere katsetused (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-04-04. [dostęp 2013-06-15].
  87. ↑ Alustati esimeste reisirongide komplekteerimisega (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-05-02. [dostęp 2013-06-15].
  88. ↑ Valmisid esimesed alusvankrid (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-06-21. [dostęp 2013-06-15].
  89. ↑ Alustati esimeste reisirongide sisustamisega (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-07-06. [dostęp 2013-06-15].
  90. ↑ Esimesed reisirongid on valmimas (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-08-28. [dostęp 2013-06-15].
  91. ↑ Esimesed reisirongid on saabunud Stadleri testimiskeskusesse (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-09-13. [dostęp 2013-06-15].
  92. ↑ 92,0 92,1 92,2 lp: Estonia: Pierwszy Flirt czeka na oficjalne przekazanie - fotorelacja (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-12-04. [dostęp 2013-06-15].
  93. ↑ Esimene uus rong saabus Elektriraudtee depoosse (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-11-17. [dostęp 2013-06-15].
  94. ↑ Esimene uus diiselrong asus Eesti suunas teele (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2012-12-07. [dostęp 2013-06-15].
  95. ↑ 95,0 95,1 Petr Kadeřávek. The First Estonian FLIRTs. „Locomotive-Inform”. 4/2013. s. 64-66 (ang.). [dostęp 2013-06-15]. 
  96. ↑ RW: Pierwsze FLIRT-y trafiły do Estonii (pol.). kurierkolejowy.eu, 2012-12-14. [dostęp 2013-06-06].
  97. ↑ Ülevaade detsembrikuu katsetustest (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-01-07. [dostęp 2013-06-15].
  98. ↑ Täna algavad uute reisirongide katsesõidud (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-01-08. [dostęp 2013-06-15].
  99. ↑ 99,0 99,1 Ülevaade jaanuarikuu katsetustest (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-02-01. [dostęp 2013-06-15].
  100. ↑ Ülevaade veebruarikuu rongikatsetustest (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-03-18. [dostęp 2013-06-15].
  101. ↑ Stadler korraldab brutomassi katsetusi (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-03-19. [dostęp 2013-06-15].
  102. ↑ Ülevaade märtsikuu rongikatsetustest (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-04-10. [dostęp 2013-06-15].
  103. ↑ Ülevaade aprillikuu rongikatsetustest (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-05-17. [dostęp 2013-06-15].
  104. ↑ 104,0 104,1 Ülevaade maikuu rongikatsetustest (est.). uus.elektriraudtee.ee, 2013-05-30. [dostęp 2013-06-15].
  105. ↑ 105,0 105,1 Roll-out des ersten FLIRT für Helsinki (niem.). stadlerrail.com, 2008-10-07. [dostęp 2013-06-08].
  106. ↑ Hot FLIRT in the cold north (ang.). stadlerrail.com, 2009-11-18. [dostęp 2013-06-08].
  107. ↑ Stadler successful in Helsinki (ang.). stadlerrail.com, 2011-12-12. [dostęp 2013-06-08].
  108. ↑ 108,0 108,1 Stadler wins in Norway (ang.). stadlerrail.com, 2008-08-19. [dostęp 2013-06-08].
  109. ↑ 109,0 109,1 Intercity FLIRT for Norway (ang.). stadlerrail.com, 2010-09-23. [dostęp 2013-06-09].
  110. ↑ 110,00 110,01 110,02 110,03 110,04 110,05 110,06 110,07 110,08 110,09 110,10 110,11 110,12 110,13 110,14 110,15 Karol Trammer. Przetarg przez mękę. „Z Biegiem Szyn”. nr 4 (25) lipiec-sierpień 2006. s. 2 (pol.). [dostęp 2013-06-08]. 
  111. ↑ Podpisanie umowy z Samorządem Województwa Śląskiego; Stadler dostarczy 4 pociągi FLIRT (pol.). 2006-07-27. [dostęp 2012-03-05].
  112. ↑ 112,0 112,1 112,2 Karol Wach: Pierwsze Flirty już na Mazowszu (pol.). inforail.pl, 2008-06-03. [dostęp 2012-09-10].
  113. ↑ 113,0 113,1 Karol Trammer. Taborowe fajerwerki. „Z Biegiem Szyn”. nr 4-5 (37) lipiec-październik 2008. s. 9 (pol.). [dostęp 2013-06-08]. 
  114. ↑ EU47 czy EU11 - jak oznaczyć TRAXX-y KM? (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-09-05. [dostęp 2012-03-03].
  115. ↑ Katowice: Nowe pociągi na trasach województwa śląskiego. 2008-10-02. [dostęp 2012-03-05].
  116. ↑ Start SKR Tychy Miasto – Katowice. 2008-12-16. [dostęp 2012-03-05].
  117. ↑ Flirty do Częstochowy (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2009-11-10. [dostęp 2012-03-09].
  118. ↑ Szybka Kolej Regionalna wjeżdża do Sosnowca (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2010-12-06. [dostęp 2012-03-09].
  119. ↑ PAP: Katowice: Flirty pojadą do Częstochowy (pol.). inforail.pl, 2011-01-21. [dostęp 2012-11-13].
  120. ↑ 120,0 120,1 Pociągi nowego przewoźnika – Kolei Śląskich – wyjechały na tory. Gazeta Prawna, 2011-10-01. [dostęp 2011-10-03].
  121. ↑ Flirt się wykoleił, są ranni, utrudnienia do czwartku (pol.). Gazeta Wyborcza, 2010-08-18. [dostęp 2011-11-19].
  122. ↑ Śląsk: Wykoleił się pociąg, są poturbowani (pol.). rmf24.pl, 2010-08-18. [dostęp 2012-03-07].
  123. ↑ Śląskie: naprawiony Flirt już w Katowicach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-08-21. [dostęp 2012-08-22].
  124. ↑ EN75-003
p • d • e
Pojazdy trakcyjne produkowane przez Stadler Rail
Tramwaje
 
Wagony silnikowe
 
Zespoły trakcyjne
Elektryczne
KISS • NeXT • Allegra • SPATZ
Uniwersalne
FLIRT • GTW
Lokomotywy
 
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Stadler_FLIRT&oldid=36720872”