Stanisław Estreicher

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Na fotografii ze stycznia 1893: stoją od lewej S.Wyspiański, L.Rydel, K.Maszkowski; siedzą: H.Opieński, S.Estreicher

Stanisław Ambroży Estreicher (ur. 26 listopada 1869 w Krakowie, zm. 28 grudnia 1939 w Sachsenhausen) – polski historyk prawa, bibliograf, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kawaler Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski i Złotego Krzyża Zasługi (1936)[1].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Był synem Karola Józefa (wybitnego bibliografa, dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej) i Stefanii z Grabowskich. Należał do znanej rodziny uczonych krakowskich Estreicherów i kontynuował jej tradycje - czego symbolem stało się miejsce jego urodzenia, służbowe mieszkanie ojca w Collegium Maius UJ. Pierwsze nauki pobierał w domu rodzinnym i Seminarium Nauczycielskim w Krakowie; w latach 1879-1887 był uczniem krakowskiego gimnazjum Św. Anny. Studiował następnie na UJ historię prawa i historię literatury (1887-1892, 1892 doktorat), słuchał również wykładów z ekonomii politycznej, etnografii i socjologii. Uzupełniał studia na uniwersytecie w Wiedniu (1892). Zainteresowania historią i prawem zawdzięczał lekturze dzieł Józefa Szujskiego i Michała Bobrzyńskiego. Niezależnie od studiów interesował się sztuką, sympatyzował z modernizmem, nawiązał przyjaźnie ze Stanisławem Wyspiańskim, Józefem Mehofferem i Henrykiem Opieńskim. Po studiach odbył praktykę sądową w Krakowie (1892-1893), po czym wyjechał do Berlina i przez rok uzupełniał wykształcenie w dziedzinie prawa na tamtejszym uniwersytecie. W 1895 przedstawił na UJ pracę habilitacyjną Studya nad historyą kontraktu kupna w prawie niemieckim epoki frankońskiej (przygotowaną po kierunkiem Franciszka Piekosińskiego i Bolesława Ulanowskiego) i został docentem w Katedrze Prawa Niemieckiego. W 1902 mianowany profesorem nadzwyczajnym, objął zarazem kierownictwo tej Katedry (które zachował do wybuchu II wojny światowej), a w 1906 został profesorem zwyczajnym. Wykładał na UJ historię prawodawstw najstarszych cywilizacji i prawodawstw zachodnioeuropejskich. Pełnił funkcję dziekana Wydziału Prawa (1911/1912, 1918/1919, 1926/1927), rektora (1919-1921), prorektora (1921/1922), wchodził w skład Komisji Egzaminacyjnej Oddziału Prawno-Historycznego.

W 1914 został członkiem-korespondentem AU (późniejsza PAU), w 1930 członkiem czynnym Akademii; od 1937 był dyrektorem Wydziału II PAU. W 1896 należał do grona współzałożycieli Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. W latach 1903-1906 blisko współpracował z pismem "Ognisko", gdzie kontaktował się z Henrykiem Sienkiewiczem, Felicjanem Faleńskim i Włodzimierzem Spasowiczem. W pismach "Świat" i "Czas" propagował twórców Młodej Polski (poza Przybyszewskim), zwłaszcza Wyspiańskiego. W polityce sympatyzował z liberałami, propagował idee Władysława Sikorskiego, potępił natomiast przewrót majowy i proces brzeski (wcześniej występował przeciwko monarchii habsburskiej).

Dzięki szerokiemu zakresowi oraz wykorzystaniu metod porównawczych i socjologicznych w badaniach naukowych udało mu się zgromadzić w prowadzonej katedrze grono wybitnych uczniów; byli to m.in. Konstanty Grzybowski (przyszły zięć Estreichera), Feliks Gross, Bogusław Leśnodorski, Bronisław Malinowski, Ksawery Pruszyński. Jako rektor i prorektor UJ powołał do życia nowe katedry i zakłady oraz pozyskał tereny pod rozbudowę uczelni; dokonał także reorganizacji Archiwum UJ. W 1920 odegrał znaczącą rolę w walce o szeroką autonomię, przyznaną wyższym uczelniom; w 1933, po reformach ministra Janusza Jędrzejewicza zorganizował z innymi profesorami uniwersytetu tzw. poufny komitet obrony w sprawie autonomii UJ (z Władysławem Natansonem, Stanisławem Kotem, Michałem Godlewskim i Konstantym Michalskim).

Został aresztowany w trakcie Sonderaktion Krakau; więziony w Krakowie, Wrocławiu i obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, zmarł w obozie w wyniku mocznicy. Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w grobowcu rodzinnym, w kwaterze Ba[2].

Praca naukowa[edytuj | edytuj kod]

W pracy naukowej zajmował się historią prawa niemieckiego i polskiego, historią doktryn politycznych i prawnych, a także bibliografią i edytorstwem. Badał instytucje i zwyczaje sądowe domniemanego pochodzenia frankońskiego (Opole, prawiedlnik), interesował się wpływem prawa niemieckiego na Polskę średniowieczną. Wykazał odrębność niektórych zwyczajów prawnych, ukształtowanych w Polsce pod wpływem prawa magdeburskiego (np. frymarku). W pracy Początki prawa umownego (1908) przedstawił genezę i rozwój prawa umownego i proces jego przekształcania się w prawo świeckie. Na podstawie analizy prawodawstwa Bliskiego Wschodu III i II wieku p.n.e. przedstawił próbę przedstawienia ciągłości rozwoju cywilizacji (Najstarsze kodeksy prawne świata, 1931), dokonał porównania prawa asyryjskiego, babilońskiego i hetyckiego. Zajmował się także lokalizacją miasta Krakowa (1257) i początkami samorządu miejskiego (Kraków i Magdeburg w przywileju fundacyjnym Krakowa, 1911), ale również znaczeniem kulturalnym miasta w XIX wieku (Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu XIX wieku, 1931).

Kładł szczególny nacisk na metodę porównawczą w badaniach naukowych; wykorzystywał ją m.in. w analizie doktryn politycznych Andrzeja Frycza-Modrzewskiego, Łukasza Górnickiego, Piotra Skargi, Jana Zamoyskiego, Williama Ockhama, Jana Jakuba Rousseau, Monteskiusza. Wykazał podstawy tomistyczne poglądów Stanisława Orzechowskiego.

Kontynuował wielkie dzieło ojca - Bibliografię Polską; w latach 1908-1939 opracował tomy XXIII-XXXIII, poszerzył sposób zapisu danych. Był także redaktorem wydawanej przez PAU Encyklopedii Polskiej. Odnalazł i opublikował Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa (1939), wydał Acta Rectoralia Almae Universitatis Studii Cracoviensis (1908) oraz Opinie prawnicze profesorów Uniwersytetu Krakowskiego w XV stuleciu (1939). Przygotował również edycję pamiętników Kazimierza Władysława Wójcickiego, biskupa Adama Krasińskiego, księgarza Ambrożego Grabowskiego (dziada ze strony matki). Zajmował się twórczością Adama Asnyka, Juliusza Słowackiego, Michała Bobrzyńskiego; sam napisał kilka wierszy (niepublikowanych), był autorem przekładów wierszy Johanna Wolfganga Goethego, Heinricha Heinego, Alfreda de Musseta.

Jego syn Karol był historykiem sztuki, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, kontynuatorem Bibliografii Polskiej; córka Krystyna (zamężna z Konstantym Grzybowskim, profesorem historii państwa i prawa na UJ) została pisarką, autorką książek dla młodzieży oraz Kroniki rodzinnej rodu Estreicherów.

Niektóre inne prace Stanisława Estreichera:

  • Szekspir w Polsce w XVIII wieku (1893)
  • Adam Asnyk. Studyum (1897)
  • Przyczynek do paremiografii polskiej (1897)
  • Ustawy przeciwko zbytkowi w dawnym Krakowie (1897)
  • Sądownictwo rektora UJ (1898)
  • Pamiętniki X bpa A. Krasińskiego (1900)
  • Wypraszanie od kary śmierci w historyi prawa i obyczaju ludu (1902)
  • Kodeks Hammurabiego (1905)
  • Nieznane teksty ortyli magdeburskich (1928)
  • Frymark i freimarkt (1929)
  • Pacyfizm w Polsce XVI stulecia (1930)
  • Wedle zasad moralności Chrystusowej (1930)
  • Kultura prawnicza w Polsce XVI wieku (1931)

Przypisy

  1. 11 listopada 1936 „za wybitne zasługi na polu nauki i wychowywania młodzieży w duchu patriotycznym położone w latach 1905-1918” M.P. z 1936 r. Nr 263, poz. 464
  2. Karolina Grodziska-Ożóg: Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803-1939). Wyd. II. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1987, s. 106. ISBN 83-08-01428-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983
  • K. Grzybowska, Estreicherowie. Kronika rodzinna, Kraków 1999.
  • Encyklopedia Krakowa, Warszawa – Kraków 2000, s. 193.