Stanisław Grzesiuk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanisław Grzesiuk
Stanislaw Grzesiuk Polish writer.jpg
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1918
Małków
Data i miejsce śmierci 21 stycznia 1963
Warszawa
Zawód Elektromechanik, pisarz, pieśniarz
Aktywność 1959–1963
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Grób Stanisława Grzesiuka na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Stanisław Grzesiuk (ur. 6 maja 1918 w Małkowie koło Chełma, zm. 21 stycznia 1963 w Warszawie) – polski pisarz, pieśniarz (zwany również bardem z Czerniakowa)[1], z zawodu elektromechanik.

Autor popularnej, autobiograficznej trylogii literackiej – Boso, ale w ostrogach, Pięć lat kacetu i Na marginesie życia. Popularyzator przedwojennego folkloru czerniakowskiego. Działacz społeczno-lewicowy, antyklerykał i ateista.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Ojciec Stanisława Grzesiuka urodził się w Warszawie. Po śmierci rodziców (dziadków Grzesiuka), dzieciństwo i młodość spędził na Lubelszczyźnie. Był z zawodu ślusarzem, pracował w fabryce parowozów. Matka Stanisława Grzesiuka pochodziła z Nowego Miasta k. Płońska. Nie pracowała zawodowo. Zajmowała się się domem.
Od 1920 kiedy jego rodzice przenieśli się do Warszawy, Grzesiuk do 1940 roku był mieszkańcem stołecznego Czerniakowa, dzielnicy zamieszkiwanej wówczas w sporej części przez warszawską biedotę[2]. Rodzina Grzesiuków mieszkała w czteropiętrowej kamienicy przy ul. Tatrzańskiej[3].

W pierwszych dniach września 1939, po apelu Romana Umiastowskiego, wraz z grupą kolegów opuścił Warszawę, aby dołączyć do oddziałów Polskiego Wojska. Do domu powrócił już po kapitulacji miasta[4]. Zaangażował się w walkę z niemieckim okupantem[5][6], działając[7][8] w nowo powstałych polskich podziemnych siłach zbrojnych[1]. Poszukiwany przez Gestapo za posiadanie broni (prawdopodobnie wynik donosu)[9]. Aresztowany (w trakcie łapanki[10]) i wysłany na roboty przymusowe do Niemiec, w okolice Koblencji, następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Dachau za pobicie gospodarza niemieckiego i ucieczkę z jego gospodarstwa.

Po kilkumiesięcznym pobycie w Dachau (4 kwietnia-16 sierpnia 1940) przeniesiono go do Mauthausen-Gusen, gdzie przebywał do 5 maja 1945, tj. do momentu wyzwolenia obozu przez wojska amerykańskie. Przebywał w „starym obozie” Mauthausen, a od 1941 został przeniesiony do nowego „Gusen I”.

9 lipca 1945 wrócił do kraju. W 1946 ożenił się, miał dwoje dzieci – córkę Ewę (1947–2003) i syna Marka (1950–2007). Od 1947 chorował na gruźlicę płuc, będącą konsekwencją pobytu w obozach. Przeszedł dwie operacje.

Zmarł na gruźlicę płuc w 1963. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Przekonania[edytuj | edytuj kod]

Stanisław Grzesiuk był ateistą[11].

Urodził się i wychował w trudnych warunkach. Skończył szkołę zawodową już podczas pracy w fabryce. Tam zetknął się również po raz pierwszy z działalnością lewicową. Pogrzeb ojca był dla Stanisława Grzesiuka punktem przełomowym. Zaczął uważać, że ówczesny porządek społeczny zawsze będzie deprecjonować osoby chcące wyrwać się z getta biedy[12].

Po wojnie był warszawskim radnym[1] oraz działaczem społeczno-lewicowym, gorąco sympatyzującym z nowo powstałą PRL. Widział w nim szansę dla zapobieżenia nędzy, chorobom i (jak uważał) obecnemu w dwudziestoleciu międzywojennym wyzyskowi[13].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Grzesiuk rozpoczął karierę pisarską. Znajomi skłonili go, aby opisał swoje barwne przeżycia, o których często im opowiadał. W 1958 zadebiutował powieścią Pięć lat kacetu, w której opisał swój pięcioletni pobyt w obozach koncentracyjnych. Barwny, choć prosty język, wartka akcja i wszechobecny humor, jakim jest przesycona ta książka, uczyniły go sławnym.

Kolejna autobiograficzna powieść Boso, ale w ostrogach (1961) przenosi czytelnika do przedwojennego Czerniakowa, dzielnicy warszawskiej biedoty, w której autor dorastał. Grzesiuk ponownie zapisał barwne opowieści z sugestywnie odmalowanym klimatem warszawskich „szemranych” dzielnic, opisem warunków życia w jakich dorastał oraz humorem. Powieść ta została zaadaptowana przez Barbarę Borys-Damięcką pod tytułem „Ballada czerniakowska” i wystawiona jako spektakl teatralny w reżyserii Tadeusza Wiśniewskiego.

Trzecia książka, wydana dopiero w rok po śmierci pisarza Na marginesie życia, jest relacją jego zmagań z gruźlicą w obliczu śmierci. Ale nawet wtedy Stanisław Grzesiuk jest sobą. Twardy, pełen przewrotnego humoru żyje, dopóki może.

Oprócz pisarstwa parał się też popularyzowaniem przedwojennego folkloru stolicy i gwary warszawskiej, wykonywał uliczne pieśni warszawskie. Grywał na bandżoli i mandolinie. Do najpopularniejszych piosenek przezeń wykonywanych należą: Czarna Mańka, Siekiera, motyka, Bujaj się Fela, Bal na Gnojnej, Ballada o Felku Zdankiewiczu, Komu dzwonią, U cioci na imieninach oraz Nie masz cwaniaka nad warszawiaka. Śpiewał również nieco mniej znaną obecnie Balladę o Okrzei[14], często wykonywaną na warszawskiej Pradze w początkach XX wieku[15].

W 1958 wystąpił w telewizyjnym programie Tele-Echo.

Pierwsze zarejestrowane nagrania piosenek Stanisław Grzesiuka pochodzą z 1959. Wystąpił wtedy w dwóch audycjach radiowych z cyklu „Na warszawskiej fali”.

W 1961 tygodnik „Stolica” zamieścił wywiad ze Stanisławem Grzesiukiem „Czerniaków moja młodość”.

W 1962 Grzesiuk wystąpił w czterech audycjach Teatru Polskiego Radia: „Apaszem Stasiek był”, „Czerniakowskie zaloty”, „Piekutoszczak, Feluś i ja”, „Bujaj się Fela”. Wziął również udział w kilku „Podwieczorkach przy mikrofonie”.

W 2004 nakręcony został film dokumentalny „Grzesiuk, chłopak z ferajny” (scenariusz Alex Kłoś, reżyseria Mateusz Szlachtycz).

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W styczniu 1979 jego imieniem nazwano jedną z ulic warszawskiego Czerniakowa[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
  2. Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr 48, 49, 50, 51-52/1962.
  3. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 7, 9. ISBN 83-05-11107-5.
  4. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 151, 170. ISBN 83-05-11107-5.
  5. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 227 cytat: Kilka razy wychodziliśmy w nocy wykopywać broń, którą następnego dnia odwoziliśmy w umówione miejsce, a tam majdan odbierali inni po podaniu umówionego hasła.
  6. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 230 cytat: Otrzymaliśmy od „Andrzeja” nowe rozkazy: podano nam na karteczkach nazwiska, adresy i miejsca pracy ludzi, o których należało przeprowadzić wywiad.
  7. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Po wyjaśnieniach nastąpiło zaprzysiężenie. „Andrzej” czytał z kartki słowa przysięgi, a my powtarzaliśmy je stojąc na baczność z uniesionymi do góry palcami.
  8. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: To jest organizacja studencka – odpowiedział „Andrzej” – a wy będziecie pierwszą grupą robotniczą..
  9. S. Grzesiuk, Pięć lat kacetu, RSW, Warszawa 1972, s. 11 cytat: Zaznaczyć muszę, że w czasie gdy już mnie Niemcy wzięli na przechowanie – poszukiwany byłem za posiadanie broni.
  10. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Na drugiej stacji za Lublinem Niemcy zrobili łapankę. Zbierali transport na roboty rolne do Niemiec. „Frajerzy – pomyślałem. – Przecież teraz już wiem, jak uciekać”. Zawieźli nas do tej samej szkoły, w której już raz byłem.
  11. Grzesiuk Stanisław, Pięć lat kacetu, 1958.
  12. Grzesiuk Stanisław, Boso, ale w ostrogach, 1961.
  13. Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S.Grzesiuka, 29-10-2004.
  14. Ballada o Okrzei w wykonaniu Stanisława Grzesiuka [1].
  15. Tradycja ballad o Stefanie Okrzei.
  16. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 399. ISBN 83-86619-97X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, Książka i Wiedza, Warszawa 19727, s. 351.
  • Stanisław Grzesiuk, Pięć lat kacetu
  • Stanisław Grzesiuk, Na marginesie życia
  • Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
  • Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr. 48, 49, 50, 51-52/1962
  • Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S.Grzesiuka, 29-10-2004

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]