Stanisław Grzesiuk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanisław Grzesiuk
Stanislaw Grzesiuk Polish writer.jpg
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1918
Małków
Data i miejsce śmierci 21 stycznia 1963
Warszawa
Zawód Elektromechanik, pisarz, pieśniarz
Aktywność 1959–1963
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Grób Stanisława Grzesiuka na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Stanisław Grzesiuk (ur. 6 maja 1918 w Małkowie koło Chełma, zm. 21 stycznia 1963 w Warszawie) – polski pisarz, pieśniarz (zwany również bardem z Czerniakowa)[1], z zawodu elektromechanik.

Autor popularnej, autobiograficznej trylogii literackiej – Boso, ale w ostrogach, Pięć lat kacetu i Na marginesie życia. Popularyzator przedwojennego folkloru czerniakowskiego. Działacz społeczno-lewicowy, antyklerykał i ateista.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jego ojciec urodzony w Warszawie, dzieciństwo (po śmierci rodziców) i młodość spędził na Lubelszczyźnie, był z zawodu ślusarzem, pracował w fabryce parowozów. Matka pochodziła z Nowego Miasta k/Płońska. Nie zarabiała, pracowała zajmując się domem. Od 1920 kiedy jego rodzice przenieśli się do Warszawy, do 1940 był mieszkańcem stołecznego Czerniakowa, dzielnicy zamieszkiwanej wówczas w sporej części przez warszawską biedotę[2]. Rodzina Grzesiuków mieszkała w czteropiętrowej kamienicy przy ul. Tatrzańskiej[3].

W pierwszych dniach września 1939, po apelu Romana Umiastowskiego, wraz z grupą kolegów opuścił Warszawę, do której powrócił już po kapitulacji miasta[4]. Zaangażował się w walkę z niemieckim okupantem[5][6], działając[7][8] w nowo powstałych polskich podziemnych siłach zbrojnych[1]. Poszukiwany przez Gestapo za posiadanie broni (prawdopodobnie wynik donosu)[9]. Aresztowany (w trakcie łapanki[10]) i wysłany na roboty przymusowe do Niemiec, w okolice Koblencji, następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Dachau za pobicie gospodarza niemieckiego i ucieczkę z jego gospodarstwa.

Po kilkumiesięcznym pobycie w Dachau (4 kwietnia-16 sierpnia 1940) przeniesiono go do Mauthausen-Gusen, gdzie przebywał do 5 maja 1945, tj. do momentu wyzwolenia obozu przez wojska amerykańskie. Przebywał w „starym obozie” Mauthausen, a od 1941 został przeniesiony do nowego „Gusen I”.

9 lipca 1945 wrócił do kraju. W 1946 ożenił się, miał dwoje dzieci – córkę Ewę (1947–2003) i syna Marka (1950–2007). Od 1947 chorował na gruźlicę płuc, będącą konsekwencją pobytu w obozach. Przeszedł dwie operacje.

Zmarł na gruźlicę płuc w 1963. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Przekonania[edytuj | edytuj kod]

Stanisław Grzesiuk był ateistą[11].

Urodził się i wychował w trudnych warunkach. Skończył szkołę zawodową już podczas pracy w fabryce. Tam zetknął się również po raz pierwszy z działalnością lewicową. Pogrzeb ojca był dla Stanisława Grzesiuka punktem przełomowym. Zaczął uważać, że ówczesny porządek społeczny zawsze będzie deprecjonować osoby chcące wyrwać się z getta biedy[12].

Po wojnie był warszawskim radnym[1] oraz działaczem społeczno-lewicowym, gorąco sympatyzującym z nowo powstałą PRL. Widział w nim szansę dla zapobieżenia nędzy, chorobom i (jak uważał) obecnemu w dwudziestoleciu międzywojennym wyzyskowi[13].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Grzesiuk rozpoczął karierę pisarską. Znajomi skłonili go, aby opisał swoje barwne przeżycia, o których często im opowiadał. W 1958 zadebiutował powieścią Pięć lat kacetu, w której opisał swój pięcioletni pobyt w obozach koncentracyjnych. Barwny, choć prosty język, wartka akcja i wszechobecny humor, jakim jest przesycona ta książka, uczyniły go sławnym.

Kolejna autobiograficzna powieść Boso, ale w ostrogach (1961) przenosi czytelnika do przedwojennego Czerniakowa, dzielnicy warszawskiej biedoty, w której autor dorastał. Grzesiuk ponownie zapisał barwne opowieści z sugestywnie odmalowanym klimatem warszawskich „szemranych” dzielnic, opisem warunków życia w jakich dorastał oraz humorem. Powieść ta została zaadaptowana przez Barbarę Borys-Damięcką pod tytułem „Ballada czerniakowska” i wystawiona jako spektakl teatralny w reżyserii Tadeusza Wiśniewskiego.

Trzecia książka, wydana dopiero w rok po śmierci pisarza Na marginesie życia, jest relacją jego zmagań z gruźlicą w obliczu śmierci. Ale nawet wtedy Stanisław Grzesiuk jest sobą. Twardy, pełen przewrotnego humoru żyje, dopóki może.

Oprócz pisarstwa parał się też popularyzowaniem przedwojennego folkloru stolicy i gwary warszawskiej, wykonywał uliczne pieśni warszawskie. Grywał na bandżoli i mandolinie. Do najpopularniejszych piosenek przezeń wykonywanych należą: Czarna Mańka, Siekiera, motyka, Bujaj się Fela, Bal na Gnojnej, Ballada o Felku Zdankiewiczu, Komu dzwonią, U cioci na imieninach oraz Nie masz cwaniaka nad warszawiaka. Śpiewał również nieco mniej znaną obecnie Balladę o Okrzei[14], często wykonywaną na warszawskiej Pradze w początkach XX wieku[15].

W 1958 wystąpił w telewizyjnym programie Tele-Echo.

Pierwsze zarejestrowane nagrania piosenek Stanisław Grzesiuka pochodzą z 1959. Wystąpił wtedy w dwóch audycjach radiowych z cyklu „Na warszawskiej fali”.

W 1961 tygodnik „Stolica” zamieścił wywiad ze Stanisławem Grzesiukiem „Czerniaków moja młodość”.

W 1962 Grzesiuk wystąpił w czterech audycjach Teatru Polskiego Radia: „Apaszem Stasiek był”, „Czerniakowskie zaloty”, „Piekutoszczak, Feluś i ja”, „Bujaj się Fela”. Wziął również udział w kilku „Podwieczorkach przy mikrofonie”.

W 2004 nakręcony został film dokumentalny „Grzesiuk, chłopak z ferajny” (scenariusz Alex Kłoś, reżyseria Mateusz Szlachtycz).

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W styczniu 1979 jego imieniem nazwano jedną z ulic warszawskiego Czerniakowa[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
  2. Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr 48, 49, 50, 51-52/1962.
  3. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 7, 9. ISBN 83-05-11107-5.
  4. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 151, 170. ISBN 83-05-11107-5.
  5. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 227 cytat: Kilka razy wychodziliśmy w nocy wykopywać broń, którą następnego dnia odwoziliśmy w umówione miejsce, a tam majdan odbierali inni po podaniu umówionego hasła.
  6. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 230 cytat: Otrzymaliśmy od „Andrzeja” nowe rozkazy: podano nam na karteczkach nazwiska, adresy i miejsca pracy ludzi, o których należało przeprowadzić wywiad.
  7. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Po wyjaśnieniach nastąpiło zaprzysiężenie. „Andrzej” czytał z kartki słowa przysięgi, a my powtarzaliśmy je stojąc na baczność z uniesionymi do góry palcami.
  8. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: To jest organizacja studencka – odpowiedział „Andrzej” – a wy będziecie pierwszą grupą robotniczą..
  9. S. Grzesiuk, Pięć lat kacetu, RSW, Warszawa 1972, s. 11 cytat: Zaznaczyć muszę, że w czasie gdy już mnie Niemcy wzięli na przechowanie – poszukiwany byłem za posiadanie broni.
  10. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Na drugiej stacji za Lublinem Niemcy zrobili łapankę. Zbierali transport na roboty rolne do Niemiec. „Frajerzy – pomyślałem. – Przecież teraz już wiem, jak uciekać”. Zawieźli nas do tej samej szkoły, w której już raz byłem.
  11. Grzesiuk Stanisław, Pięć lat kacetu, 1958.
  12. Grzesiuk Stanisław, Boso, ale w ostrogach, 1961.
  13. Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S.Grzesiuka, 29-10-2004.
  14. Ballada o Okrzei w wykonaniu Stanisława Grzesiuka [1].
  15. Tradycja ballad o Stefanie Okrzei.
  16. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 399. ISBN 83-86619-97X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, Książka i Wiedza, Warszawa 19727, s. 351.
  • Stanisław Grzesiuk, Pięć lat kacetu
  • Stanisław Grzesiuk, Na marginesie życia
  • Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
  • Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr. 48, 49, 50, 51-52/1962
  • Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S.Grzesiuka, 29-10-2004

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]