Stanisław Orzechowski (pisarz)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy osoby. Zobacz też: inną osobę o tym imieniu i nazwisku.
Stanisław Orzechowski
kanonik
Stanisław Orzechowski
Herb Stanisław Orzechowski
Data i miejsce urodzenia 11 listopada 1513
Przemyśl
Data śmierci 1566
kanonik przemyski
Okres sprawowania 1525-1550
proboszcz w Żurawicy
Okres sprawowania 1530-1549
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja diecezja przemyska
Prezbiterat 1541

Stanisław Orzechowski łac. Orichovius herbu Oksza (ur. 11 listopada 1513 w Przemyślu, zm. 1566) – ksiądz katolicki, kanonik przemyski, historyk, autor pism politycznych i religijnych okresu renesansu, ideolog złotej wolności szlacheckiej i ruchu obrony praw szlacheckich.

Symboliczne przedstawienie koncepcji ustroju Królestwa Polskiego z dzieła Stanisława Orzechowskiego Quincunx z 1564

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Był synem pisarza ziemskiego przemyskiego Stanisława Orzechowskiego i Jadwigi Baranieckiej z Barańczyc, córki prawosławnego księdza. Rodzina Orzechowskich osiadła na ziemi przemyskiej w pierwszej połowie XV wieku[1], a jej gniazdem rodowym została wieś Orzechowce, od której przybrali nazwisko.

Wykształcenie i kariera[edytuj | edytuj kod]

Od młodych lat wyznaczony przez rodzinę do stanu duchownego. W wieku 12 lat otrzymuje kanonię przemyską, a 5 lat później probostwo w Żurawicy[2]. Po pierwszych naukach w szkole katedralnej w Przemyślu, udaje się na studia do Krakowa, wpisując się w poczet żaków 5 sierpnia 1526. W 1528 udaje się na dalsze studia do Wiednia. Z powodu zagrożenia tureckiego w 1529 opuszcza miasto i kontynuuje naukę w Wittenberdze, gdzie poznaje Marcina Lutra. W 1532 udaje się na dalsze studia do Włoch, gdzie studiuje na uniwersytetach w Bolonii, Padwie i Wenecji. W Rzymie poznał weneckiego dyplomatę Gasparo Contariniego, który wywarł na niego duży wpływ[3]. We Włoszech zaprzyjaźnił się również z Marcinem Kromerem. W 1540 z prezenty Piotra Kmity otrzymuje probostwo w Pobiedniku[4] (które zamienia w 1547 na Sanok[5]). Po powrocie do Polski w 1541, pod naciskiem ojca, przyjmuje święcenie kapłańskie z rąk znajomego biskupa lwowskiego Piotra Starzechowskiego. W 1543 roku jako kanonik przemyski został ekskomunikowany przez biskupa Stanisława Tarłę za posiadanie wielu niezgodnych ze sobą beneficjów bez dyspensy Stolicy Apostolskiej oraz za nieobecność na synodzie diecezjalnym[6]. Wyrok został później cofnięty, dzięki wstawiennictwu prymasa Piotra Gamrata). W 1547 nowy biskup przemyski Jan Dziaduski oskarżył Orzechowskiego o utrzymywanie błędów Rusi, gorszącego życia, książki na bezżeństwo kapłańskie. W tym czasie jego nieformalną żoną była niejaka Anna Zaparcianka, z którą miał potomstwo. Po pisemnym oświadczeniu wierności nauce Kościoła, wrócił chwilowo do łask. W 1549 zrzeka się probostwa w Żurawicy[2], rok później probostwa w Sanoku oraz kanonii przemyskiej. W 1550 urządza wesele w rodzinnej posiadłości ks. Marcinowi Krowickiemu. W zapusty 1551 sam żeni się w Lścinie z 16-letnią szlachcianką Magdaleną Chełmską. Pomimo wcześniejszego zrzeczenia się tytułów kościelnych, biskup Dziaduski ekskomunikuje Orzechowskiego, skazując na utratę dóbr oraz wygnanie z diecezji. Dzięki znajomości z Kmitą wyrok pozostaje w zawieszeniu aż do obrad Sejmu w Piotrkowie Tryb. Mając poparcie ze strony kilku magnatów oraz mas szlacheckich wyrok został uchylony 17 lutego 1552, a sprawa przekazana do Rzymu. Papież Juliusz III, pod wpływem wydarzeń i nastrojów społeczeństwa w Królestwie Polskim zadecydował się na zwołanie synodu dla rozpatrzenia jego sprawy. W 1561 roku kazus księdza Orzechowskiego był tematem obrad synodu warmińskiego, który zdecydował o przekazaniu sprawy bezpośrednio do rozpatrzenia Piusowi IV. Papież uwolnił Stanisława Orzechowskiego od ciążącego na nim zarzutu herezji, jednak kwestię ważności zawartego małżeństwa poddał pod obrady soboru trydenckiego. Sobór nigdy jednak tego problemu nie rozpatrzył.

Jako ojciec rodziny gospodarzył w rodzinnym majątku w Żurowicach Długich (dziś Żurawiczki k. Przeworska), tu też powstało wiele z jego pism. Wypowiadał się nadal politycznie i działał jako szlachecki aktywista. Był przeciwnikiem haseł głoszonych przez Andrzeja Frycza Modrzewskiego i braci polskich. Po pogodzeniu się z Kościołem katolickim stał się zwolennikiem kontrreformacji. Nie oddalił od siebie Magdaleny Chełmskiej, z którą żył do końca życia oraz doczekał się pięciorga dzieci. Zmarł kilka miesięcy po żonie w 1566.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Związał się ze szlacheckim obozem przeciwników polityki króla Zygmunta II Augusta i z obrońcami przywilejów szlacheckich, sympatyzował z luteranizmem. Był bardzo popularnym pisarzem politycznym, a także oratorem. W 1543 roku wygłosił słynną mowę tzw. pierwszą Turcykę, w której nawoływał do krucjaty antytureckiej. W rok później opublikował drugą Turcykę.

Stanisław Orzechowski znany jest głównie z powodu głoszonych przez siebie poglądów w kwestii dyscypliny kościelnej oraz postępowania, które wywołało wiele zamieszania w polskim Kościele rzymskokatolickim w XVI wieku. W 1547 roku w dziele De lege coelibatus Stanisław Orzechowski publicznie sprzeciwił się bezżeństwu księży i postępując zgodnie ze swoimi przekonaniami wyraził chęć ożenku z Anuchną z Brzozowa. Deklarację swoją tłumaczył koniecznością zapewnienia ciągłości swojego rodu.

Jako syn Rusinki dążył do równouprawnienia obrządku wschodniego i zachodniego. Sprzeciwiał się powtórnemu chrzczeniu Rusinów przechodzących na katolicyzm.

Działalność pisarska[edytuj | edytuj kod]

Pozostawił po sobie wiele mów, listów oraz dialogów. Do najważniejszych należą:

  • Annales Polonici – dzieło historyczne opublikowane w 1611,
  • Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego (1561, wydane w 1773),
  • Dyalóg albo rozmowa około egzekucyjej Polskiej Korony (1563),
  • Quincunx (1564).
  • Ziemianin albo Rozmowa Ojca z Synem o sprawie Polski (1565)
  • Policya Królestwa Polskiego na kształt arystotelesowych polityk wypisana (1566),
  • mowy przeciw Turkom, które przyniosły autorowi entuzjastyczny sukces i oddźwięk wśród szlachty - Pierwsza mowa De bello adversus Turcas suscipiendo...ad equites Polonos Oratio wydana została w Krakowie jednocześnie po polsku i po łacinie w 1543 roku. Orzechowski w tej mowie i w następnych pisze o słabości wojennej Turków i łatwości jej pokonania. Orzechowski domagał się od szlachty na czas wojny z Turkami zrzeczenia się żołdu i zaniechania sporów religijnych.

Powiązania rodzinne[edytuj | edytuj kod]

Dworek Stanisława Orzechowskiego w Przemyślu
  • Syn Stanisława Orzechowskiego - Andrzej, był starostą w Laiuse.
  • Zięciem Stanisława Orzechowskiego był XVII-wieczny działacz protestancki, Piotr Chrząstowski.
  • Kuzynem Stanisława Orzechowskiego był bp włocławski Jan Drohojowski.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • W Przemyślu obok katedry katolickiej znajduje się XVI-wieczny budynek kanonii, w której mieszkał ksiądz Stanisław Orzechowski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Julia Thumenówna: Rodzina X. Stanisława Orzechowskiego. Lwów: Kwartalnik Historyczny, rocznik 31, 1917, s. 19.
  2. 2,0 2,1 Władysława Jabłońska: Korespondencja Józefa Maksymiliana Ossolińskiego. Wrocław: PAN, 1975, s. 316.
  3. Andrzej Kaim: [Stanisław Orzechowski. Polskie Towarzystwo św. Tomasza z Akwinu. [dostęp 2014-05-22].
  4. Julia Thumenówna: Rodzina X. Stanisława Orzechowskiego. Lwów: Kwartalnik Historyczny, rocznik 31, 1917, s. 43.
  5. Józef Maksymilian Ossoliński: Żywot i sprawy Stanisława Orzechowskiego. Kraków: 1851, s. 12.
  6. Julian Bukowski, Dzieje reformacyi w Polsce od wejścia jej do Polski aż do jej upadku. T. 2, Kraków 1886, s. 34.