Stanisław Pyjas

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Grób Stanisława Pyjasa na cmentarzu w Gilowicach
Fragment płyty nagrobnej
Parter kamienicy przy ul. Szewskiej 7 w Krakowie w sierpniu 2008 r.
Pamiątkowa płyta na ścianie kamienicy przy ul. Szewskiej 7 w Krakowie

Stanisław Pyjas (ur. 4 sierpnia 1953 w Żywcu, zm. 7 maja 1977 w Krakowie), syn nauczycielki i oficera WOP ("Sprawa Pyjasa. Czy ktoś przebije ten mur", IPN, Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego Wydawnictwo Kraków 2001) – działacz opozycyjny okresu PRL, student filologii polskiej i filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego śmierć w tajemniczych okolicznościach kilka dni przed juwenaliami wstrząsnęła środowiskiem akademickim Krakowa i Polski[1]. Śledztwo i sekcję zwłok przeprowadzono po raz pierwszy w roku 1977, wtedy jeden z biegłych doc. dr Kazimierz Jaegermann nie złożył podpisu pod protokołem z sekcji ("Sprawa Pyjasa. Czy ktoś przebije ten mur", IPN, Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego Kraków 2001). Po latach dokonano także ekshumacji zwłok Pyjasa w trakcie kolejnego śledztwa IPN prowadzonego od 2008 roku. Jest pochowany na cmentarzu w Gilowicach.

Działalność opozycyjna[edytuj | edytuj kod]

W latach 1976-1977 spontanicznie włączył się do organizowania protestów przeciwko represjom władzy wobec robotników z Radomia i Zakładów Mechanicznych Ursus. Współpracował z Komitetem Obrony Robotników. Pyjas zmarł 7 maja 1977 w kamienicy przy ulicy Szewskiej 7 w Krakowie. Zdaniem ówczesnych władz śmierć nastąpiła w wyniku upadku ze schodów. Według środowisk opozycyjnych, Pyjas zmarł wskutek pobicia przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa ("nieznanych sprawców"). Część środowisk opozycyjnych nie wierzyła jednak w celowy mord na zlecenie SB a raczej "wypadek przy pracy" bezpieki. Argumentowano to tym, że Pyjas był nikomu nie znanym studentem, bez większego znaczenia i osiągnięć na polu działań opozycji. Dodatkowo argumentowano, że władza nie posunęłaby się do takich czynów na parę dni przed Juwenaliami, obawiając się (słusznie) zamieszek[2].

Głównym źródłem informacyjnym Służby Bezpieczeństwa na temat Stanisława Pyjasa był jego bliski kolega i działacz Studenckiego Komitetu Solidarności Lesław Maleszka, występujący jako TW "Ketman" i TW "Return" (późniejszy długoletni dziennikarz Gazety Wyborczej).

21 września 2006 Stanisław Pyjas został pośmiertnie odznaczony przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[3].

Studencki Komitet Solidarności[edytuj | edytuj kod]

Śmierć Pyjasa wywołała masowe demonstracje studentów ("Czarny Marsz") i wezwania do bojkotu juwenaliów. Wieczorem 15 maja 1977 (na zakończenie "Czarnego Marszu") pod Wawelem odczytano deklarację zawiązującą Studencki Komitet Solidarności w Krakowie i wzywającą do ujawnienia winnych zbrodni. Była to pierwsza tego rodzaju organizacja w Europie Wschodniej.

Śledztwo w sprawie przyczyn śmierci[edytuj | edytuj kod]

Według oficjalnej wersji przyczyną śmierci Stanisława Pyjasa był upadek ze schodów. Podstawą tej tezy była ekspertyza Zakładu Medycyny Sądowej w Krakowie. Sekcje zwłok wykonali dwaj adiunkci, odbierał ją zaś prof. Kazimierz Jaegermann. Kierownikiem Katedry był ówcześnie prof. Zdzisław Marek. Za obronę wniosku podwładnych został w 1991 decyzją rektora Akademii Medycznej pozbawiony funkcji kierownika Katedry Medycyny Sądowej za "naruszenie norm etycznych w działalności opiniodawczej". Prof. Marek podtrzymał wersję o upadku ze schodów w wydanej w 2009 roku książce "Głośne zdarzenia w świetle medycyny sądowej"[4]. Na początku lat 90. prof. Marek, nie wiedząc, że jest nagrywany, w rozmowie telefonicznej z dziennikarką radiową, przyznał iż "ktoś Pyjasowi dał po mordzie.. ale ja nie wiem kto..."[5]. Fakt, iż to nie on prowadził omawianą sekcję zwłok potwierdził w 2009 będąc przesłuchiwanym przez IPN Zeznał wtedy, że w ogóle nie prowadził oględzin zwłok, a jedynie podpisał się pod raportem przygotowanym przez inne osoby[6].

Śledztwo wznowione w 1991 wykazało, że Pyjas został śmiertelnie pobity. Jednak z powodu braku możliwości wykrycia sprawcy umorzono je ponownie w 1999. Po śmierci Pyjasa jego przyjaciel Bronisław Wildstein podając się za krewnego Pyjasa obejrzał zwłoki, które według niego nosiły ślady charakterystyczne dla brutalnego pobicia[5]. Za najbardziej prawdopodobny wątek uznano wtedy pobicie, na polecenie SB, przez byłego boksera Cracovii Mariana Węclewicza, który wkrótce po śmierci Pyjasa zginął w zamachu. W dokumentach śledztwa zachowała się notatka mówiąca wprost o zleceniu Marianowi Węclewiczowi przez agenta SB ps. "Janek" pobicia Pyjasa. Oficer SB, który prawdopodobnie zlecał to zadanie, zmarł na zawał serca.

W lipcu 1977 w Zalewie Solińskim znaleziono zwłoki Stanisława Pietraszki, który jako ostatni widział Pyjasa żywego i sporządził portret pamięciowy prawdopodobnego zabójcy i który według wszelkich poszlak został zamordowany[7][8]. Poszlaki te, oprócz tego, że jego przyjaciele twierdzili, iż miał on lęk przed wodą, to okoliczności znalezienia ciała. Pietraszko 30 lipca zatrzymał się na polu namiotowym nad Zalewem Solińskim. Tak o zdarzeniu pisał Jan Józef Lipski: "O zmroku wyszedł nad Zalew umyć się. Ciało znaleziono przypadkiem, pływające w trzcinach, 1 sierpnia. Zdaniem specjalistów w dziedzinie medycyny sądowej, do których KOR zwrócił się o konsultację - gdyby Pietraszko utopił się, ciało wypłynęłoby na powierzchnię nieco później, na skutek procesów rozkładowych. To, że pływało na powierzchni 1 sierpnia, budzi przypuszczenie, iż w płucach znajdowało się powietrze, nie woda. Mogłoby to wskazywać na wrzucenie do wody zwłok, po śmierci innego rodzaju niż utopienie"[9].

We wrześniu 2008 chęć złożenia zeznań złożył zamieszkały w USA Wojciech Radomski, który był jednym z kolegów towarzyszących Pyjasowi w dniu śmierci[10].

20 kwietnia 2010 roku dokonano ekshumacji zwłok Stanisława Pyjasa celem ponownego zbadania w krakowskim Zakładzie Medycyny Sądowej[11]. W trakcie dochodzenia prokurator Ireneusz Kunert z krakowskiego oddziału IPN potwierdził wykrycie obrażeń, których nie opisano w raporcie z 1977 oraz 1991 roku[12]. Kolejnym krokiem były badania przeprowadzone przez biegłych medyków sądowych z Zakładów Medycyny Sądowej we Wrocławiu, Bydgoszczy i Gdańsku. Wyniki analizy zdają się potwierdzać wnioski śledztwa z 1977 roku, jakoby Stanisław Pyjas zginął z powodu nieszczęśliwego wypadku[13]. Ujawniono również, że tuż przed śmiercią był pod wpływem alkoholu, natomiast nie odnotowano śladów pobicia ani postrzelenia[14].

Dnia 15 lutego 2011 krakowski oddział IPN złożył wniosek o doprecyzowanie dokumentu końcowego z przeprowadzonej ekshumacji, kierując do zespołu biegłych dodatkowe 23 pytania. Równolegle zlecono opublikowanie uzupełniającej opinii sądowo-toksykologicznej biegłym z Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie[15]. Według biegłych z Instytutu Ekspertyz Sądowych, "Pyjas mógł spaść ze schodów w kamienicy przy ul. Szewskiej, gdzie znaleziono jego ciało", jednak "nie ma możliwości ustalenia, czy Pyjas spadł sam, czy też został zepchnięty"[16].

Postępowanie o utrudnianie śledztwa[edytuj | edytuj kod]

Jednocześnie prokuratura w 1999 rozpoczęła postępowanie o utrudnianie śledztwa w sprawie śmierci Stanisława Pyjasa. Akt oskarżenia objął 4 osoby:

  • byłego inspektora Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW Zbigniewa K.;
  • byłego naczelnika Wydziału III Operacyjnego Komendy Wojewódzkiej MO w Krakowie Jana B.;
  • byłego dyrektora Biura Śledczego MSW Tadeusza K.;
  • gen. Bogusława Stachurę.

Dążyli oni do tego, by śledztwo wykazało iż przyczyną śmierci był nieszczęśliwy wypadek. Podali w śledztwie informacje, jakoby Pyjas nie był "w kręgu zainteresowań SB" i jednocześnie zatajali informację o typowaniu sprawcy pobicia oraz kierowali śledztwo na fałszywe tory.

W dniu 25 stycznia 2002 Sąd po rozpoznaniu sprawy byłego inspektora Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW Zbigniewa K. oraz byłego naczelnika Wydziału III Operacyjnego Komendy Wojewódzkiej MO w Krakowie Jana B. skazał ich prawomocnie za utrudnianie śledztwa na kary dwóch lat pozbawienia wolności w zawieszeniu na trzy lata, [17] utrzymując w mocy wyrok Sądu I instancji z dnia 6 lipca 2001 roku.[18]

Po ekshumacji szczątków Stanisława Pyjasa jego siostrzenica złożyła zawiadomienie o podejrzeniu utrudniania postępowania w trakcie i po ekshumacji. W lipcu 2011 krakowska prokuratura umorzyła śledztwo w sprawie utrudniania postępowania z powodu niestwierdzenia znamion przestępstwa - poinformowała rzecznik Prokuratury Okręgowej Bogusława Marcinkowska. Kraków (PAP)

Filmy[edytuj | edytuj kod]

  • Film produkcji fińskiej pt. "Śmierć studenta", reż. Jarmo Jääskeläinen, 1977.
  • Film dokumentalny "Spadł, utonął, umarł" reż. Krzysztof Krauze, 1994.
  • Film dokumentalny "Kontrwywiad" reż. Krzysztof Krauze, 1994.
  • Sfabularyzowane śledztwo dziennikarskie w sprawie morderstwa Stanisława Pyjasa przedstawia film Krzysztofa Krauzego "Gry uliczne"
  • W czerwcu 2008 stacja TVN wyświetliła film dokumentalny "Trzech kumpli" poświęcony inwigilacji przez SB środowiska Pyjasa oraz jego śmierci[5]. Film opisuje m.in. agenturalną działalność Lesława Maleszki oraz hipotezę, według której Pyjas został zabity gdy zaczął podejrzewać Maleszkę o donosicielstwo. SB miała podjąć decyzję o jego likwidacji w celu ochrony Maleszki, który był jednym z najbardziej wartościowych współpracowników[19][20].
  • Film dokumentalny "Buntownicy. Studencki Komitet Solidarności", reż. Wojciech Szumowski, 2007 (nakręcony w 30. rocznicę śmierci Pyjasa).
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Stanisław Pyjas, STOWARZYSZENIE maj 77
  2. Jan Widacki. Nikt nie przeprosi. „Przegląd”. 659, s. 19. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze i Literackie Sp. z o.o.. 
  3. M.P. z 2006 r. Nr 84, poz. 848
  4. Skandal wokół kolejnej wersji śmierci Pyjasa. Rzeczpospolita, 2009-02-16.
  5. 5,0 5,1 5,2 Ewa Stankiewicz, Anna Ferens: Trzech kumpli. TVN, 2008.
  6. Marta Paluch: Zmiana zeznań w sprawie śmierci Pyjasa. Polska The Times, 2009-04-05.
  7. Smutek nad grobem Stanisława Pyjasa. Dziennik Zachodni, 2007-05-07.
  8. Jak zamordowano Pyjasa. Portal internetowy Dziennik.pl, 2007-10-13.
  9. Śmierć Staszka Pyjasa - Fragment książki pod tytułem "KOR". Strona internetowa Studenckiego Komitetu Solidarności.
  10. Kolega Pyjasa: teraz chcę zeznawać. Polska The Times - Gazeta Krakowska, 2008-09-02.
  11. Możliwe zaskakujące wnioski z opinii biegłych ws. śmierci Pyjasa. Portal internetowy Gazeta.pl, 2011-02-17.
  12. Nieznane rany na ciele Pyjasa. Dziennik Rzeczpospolita, 2010-06-24.
  13. "IPN czeka na ostatnią ekspertyzę; biegli za tezą o upadku Pyjasa", wiadomosci.gazeta.pl, 13 sierpnia 2011.
  14. Śmierć Pyjasa: kontrowersyjna opinia biegłych. Dziennik Rzeczpospolita, 2010-06-24.
  15. Komunikat dotyczący opinii w śledztwie w sprawie śmiertelnego pobicia Stanisława Pyjasa. Portal internetowy Instytutu Pamięci Narodowej, 2011-02-15.
  16. "Biegli o śmierci Pyjasa: Obrażenia jak po upadku ze schodów", krakow.gazeta.pl, 3 sierpnia 2012.
  17. Wirtualna Polska na podstawie PAP
  18. RMF
  19. "Hipoteza, że Pyjas zginął przez Maleszkę jest prawdopodobna". Dziennik, 2008-06-25.
  20. Maleszka: mogłem mieć związek ze śmiercią Pyjasa.... Gazeta.pl, 2008-06-25.