Stare Miasto w Lublinie

	Stare Miasto; dzielnica Lublina
	; Widok na Stare Miasto z ulicy zamkowej prowadzącej od zamku lubelskiego
Miasto	Lublin
Status	dzielnica
Tablice rejestracyjne	LU
	Położenie na planie Lublina;
	Położenie na mapie Lublina ; Stare Miasto
	Położenie na mapie Polski ; Stare Miasto
	51°14′24″N 22°34′12″E / 51.24, 22.57Na mapach: 51°14′24″N 22°34′12″E / 51.24, 22.57
	Strona internetowa
	Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Stare Miasto – historycznie najstarsza część Lublina. Od 23 lutego 2006 r. także dzielnica administracyjna Lublina^[1], obejmująca również ogródki działkowe "Podzamcze" po wschodniej stronie al. Unii Lubelskiej. 16 maja 2007 roku zespół architektoniczno-urbanistyczny został wpisany na listę Pomników historii.^[2]

Obiekty [edytuj]

Brama Krakowska – brama wjazdowa na Stare Miasto, pozostałość murów obronnych z XIV wieku i jeden z najlepiej rozpoznawalnych symboli grodu. Została wystawiona w stylu gotyckim, a w XVIII wieku nadano jej rys barokowy. Codziennie w południe odgrywany był z niej Hejnał Lublina, obecnie sygnał muzyczny miasta odgrywany jest z Nowego Ratusza, znajdującego się vis-à-vis Bramy Krakowskiej.

Brama Grodzka – brama miejska, pozostałość pierwszych murowanych elementów obwarowań grodu, wybudowanych w 1342 roku, po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego. Obecny zabytek ma kształt nadany mu w 1785 roku przez nadwornego architekta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Dominika Merliniego, a jej wygląd jest wynikiem remontu z XVIII wieku. Brama Grodzka zwana była także Bramą Żydowską, ponieważ była przejściem pomiędzy Starym Miastem, a dzielnicą żydowską^[3].

Baszta Gotycka – baszta zrekonstruowana w latach 80. XX wieku i będąca, wraz z fragmentem murów obronnych, świadectwem gotyckich obwarowań staromiejskich. Basztę zbudowano w 1341 r. razem z murami obronnymi z kamienia i oblicowano cegłą.

Brama Rybna – XV-wieczna brama zrekonstruowana całkowicie po II wojnie światowej. Należała niegdyś do właścicieli kamienic Rynek 5 i Grodzka 2, z którymi sąsiaduje. Prowadzi do Placu Rybnego, gdzie dawniej odbywał się ożywiony handel.

Wieża Trynitarska – neogotycka wieża-dzwonnica jest najwyższym zabytkowym punktem wysokościowym Lublina. Z platformy widokowej, na wysokości 40 metrów roztacza się rozległa panorama miasta. Nazwa wieży pochodzi od zakonu oo. trynitarzy, którzy przebywali w pojezuickich zabudowaniach klasztornych, znajdujących się w pobliżu wieży. Obecnie w jej wnętrzu mieści się Muzeum Archidiecezjalne. Wchodzi w skład zabudowań kolegium jezuickiego.

Plac Łokietka – centralne miejsce Lublina, łączące Stare Miasto z ulicami: Królewską, Krakowskim Przedmieściem i Lubartowską. Na jego obrzeżu stoi Brama Krakowska i Nowy Ratusz. Plac powstał w 1611 r. po zasypaniu fos i rozplantowaniu wałów obronnych. Na pozyskanym w ten sposób placu utworzyło się dogodne miejsce targowe, na którym handlowano głównie zbożem, stosując ówczesną miarę – korzec; plac nazywano wówczas Korce. Obecna nazwa, nawiązuje do 600-lecia nadania Lublinowi praw miejskich przez króla Władysława Łokietka w 1317 r.

Plac Po Farze – plac w centrum Starego Miasta. W latach 1936-1938 odkopano tu fundamenty kościoła farnego pod wezwaniem św. Michała Archanioła. W 2002 fundamenty odrestaurowano. Obecnie plac Po Farze jest popularnym miejscem koncertów oraz spotkań lublinian.

Zamek z Kaplicą Zamkową – pierwotnie zbudowany w XII wieku, w XIII wieku dobudowano do niego romański donżon (wieżę mieszkalno-obronną), wielokrotnie przebudowywany, podczas okupacji niemieckiej mieściło się tam więzienie, później na takie same cele Zamek zaadaptowało NKWD, dopiero w połowie lat 50. W XX wieku powstało tu muzeum. Kaplica zamkowa pw. św. Trójcy wybudowana jako fundacja Kazimierza Wielkiego to jeden z najcenniejszych zabytków w Polsce, pokryty rusko-bizantyjskimi freskami z 1418, powstałymi na zamówienie Władysława Jagiełły.

Trybunał Koronny – zbudowany pod koniec XIV wieku służył początkowo jako ratusz, od 1578 mieścił się w nim Trybunał Koronny, najwyższy sąd dla szlachty małopolskiej i ruskiej, w XVIII wieku przebudowany w stylu klasycystycznym przez Dominika Merliniego, obecnie znajduje się tam Urząd Stanu Cywilnego.

Kamienice staromiejskie – kilkadziesiąt barokowych i klasycystycznych kamienic otaczających Rynek było wiele razy przebudowywanych. Nie pozostały tam ślady po gotyckich poprzednikach tych obiektów. W późniejszych latach renesansowy wystrój zniknął, lecz pozostało kilka nienaruszonych obiektów. Podziwiać za to można jeden z najpiękniejszych barokowych rynków w Polsce. Od lat prowadzone są prace konserwatorskie które mają na celu upiększenie tego, centralnego punktu Starego Miasta. Spośród kilkudziesięciu pięknych kamienic wyróżnić można:
- Kamienica Klonowica (nr 2) – Jej fasadę zdobią sgraffitowe medaliony z wyobrażeniami znanych osób związanych z Lublinem: Sebastiana Klonowica, Biernata z Lublina, Jana Kochanowskiego zmarłego w Lublinie i Wincentego Pola.
- Kamienica Lubomelskich (nr 8) – zachowanym renesansowym portalem oznaczonym datą 1540 i cennymi polichromiami o tematyce świeckiej. Jej fasada ma bardzo specyficzny czerwony odcień. U szczytu budowli znajduje się wmurowana w fasadę attyka renesansowa.
- Kamienica Konopniców (nr 12) – Jako jedna z nielicznych zachowała oryginalną fasadę bogatą w późnorenesansową dekorację rzeźbiarską z elementami manieryzmu. Posiada przepiękną attykę.
- Kamienica Wieniawskich (nr 17) – Mieszkał w niej Tadeusz Wieniawski, ojciec genialnego skrzypka i kompozytora – Henryka, który urodził się tu w 1835 r.
- Kamienica Rynek 7 – Jest to odbudowana po pożarze w XVI wieku. Odbudowana w stylu klasycystycznym.
- Kamienica Grodzka 23 – znajduje się na skraju Starego Miasta od strony południowo-zachodniej na pochyłości skarpy tuż poza dawnym murem obronnym przy Bramie Grodzkiej. Powstała w XVII wieku jako budynek drewniany, a w 1784 roku architekt Jana Tobiasza Heinze pobudował kamienicę murowaną. Obecnie w kamienicy mieści się kawiarnia i galeria Bramma Cafe.

Na ulicach Starego Miasta panuje atmosfera sprzed wieluset lat. Do naszych czasów przetrwało dziesiątki, lub setki zabytków w prawie całkowicie niezmienionym kształcie. Spomiędzy ich wszystkich można wymienić takie jak:
- Kamienica przy ul. Grodzkiej 11 – powstała na początku XVII w. jako plebania kościoła farnego. Po wyburzeniu fary została przejęta przez Skarb Państwowy w 1870 r. i przekazana gminie żydowskiej jako przytułek dla ubogich.
- Dawna mansjonaria (ul. Archidiakońska 9) – pierwotnie była to baszta w murach miejskich, z furtą prowadzącą z zamku do kościoła farnego. Po powołaniu w XVI w. grupy mansjonarzy (duchownych, których zadaniem było stałe rezydowanie przy farze) przebudowano basztę na kamienicę mieszkalną.
- Kamienica przy ul. Złotej 4 – Uzyskała swój wygląd poprzez wiele przebudów. Jej fasada składa się z złotych fresków, a kończąca budowlę attyka barokowa została wmurowana w gmach i przepięknie zlewa się z malowidłami. Posiada dwie bramy, z czym wiąże się znana lubelska legenda o starym złotniku i jego młodej żonie
- Kamienice przy ul. Grodzkiej 5 i 5a – na parterze kamienic znajduje się Muzeum Aptekarstwa. Kiedyś stanowiły odrębną własność, od XVII w. należały do rodziny lubelskich aptekarzy – Lewickich. Więc zostały połączone jedna klatką schodową.
- Kamienica przy ul. Złotej 3 – Od niedawna jest siedzibą Muzeum Literackiego im. J. Czechowicza, będącego filią Muzeum Lubelskiego. Mieszka tam rodzina Riabininów. Budynek świetnie współgra z otaczającymi go barokowymi kamienicami choć sama jest klasycystyczna.
- Pałac Pawęczkowskich (ul. Rybna 10) – powstał w 1 poł. XIX w. w wyniku przebudowy nieukończonego kościoła trynitarzy, którzy przenieśli się do opuszczonych budynków pojezuickich.

Kościół Bernardynek – obecnie kościół Jezuitów, dawniej Bernardynek. Budowę rozpoczęto w 1636 r. wznosząc jednocześnie klasztor. Trwała ona z przerwami do roku 1658. Do czasu pożaru w 1768 r. nosił cechy renesansu lubelskiego. W 1780 r. zakończono odbudowę nadającą kościołowi styl barokowy. Przekształcono także wnętrze, pokryte w 1899 roku neobarokową polichromią przez Władysława Barwickiego

Archikatedra – pierwotnie kościół jezuitów, zbudowany w latach 1586-1604, jeden z najstarszych barokowych kościołów poza Włochami, pierwszy rozpoczęty kościół barokowy w Polsce. Projektowany był przez Giovanniego Marię Barnardoniego i Giuseppe Brizio, architektów jezuickich. Po pożarze w 1752 przebudowany na późnobarokowy wg projektu jezuity Franciszka Koźmińskiego, w 1757-8 sklepienia pokryte freskami przez Józefa Mayera. Z wystroju XVII wieku zachował się wielki ołtarz, obrazy Franciszka Lekszyckiego, kompletny wystrój kaplicy Olelkowiczów-Słuckich ze stiukami przypisywanymi Janowi Baptyście Falconiemu oraz nagrobek Marcina Leśniowolskiego. Pozostałe elementy wystroju (malowidła, ołtarze, liczne obrazy, nagrobki) pochodzą z okresu odbudowy po pożarze w 1752 roku. Ponadto w kościele znajduje się gotycka chrzcielnica i epitafium poety Sebastiana Klonowica, przeniesione z rozebranego w XIX wieku kościoła farnego.

Kościół dominikanów pw. św. Stanisława – zbudowany w XIV wieku, obecny kształt zyskał po przebudowie w końcu XVI wieku (po katastrofalnym pożarze w 1575 r.). Wyposażenie w większości z II. połowy XVIII wieku. Przy kościele znajduje się jedenaście kaplic, z których najważniejsze to: kaplica Firlejów (ze sklepieniem w tzw. typie lubelskim) oraz symetrycznie względem nawy położona kaplica Ossolińskich; na przedłużeniu prezbiterium kaplica Tyszkiewiczów (św. Krzyża) z poł. XVII wieku, z monumentalnym freskiem w kopule przedstawiającym Sąd Ostateczny i stiukami Jana Batysty Falconiego oraz najmłodsza – Matki Bożej Paryskiej z I. połowy XVIII wieku. Wewnątrz jednej z mniejszych kaplic (Szaniawskich) znajduje się pokaźny obraz przedstawiający pożar Lublina, który miał miejsce w 1719 r. W kościele tym, do momentu kradzieży (8/9 lutego 1991 r.), przechowywana była jedna z największych na świecie relikwii Krzyża św., najprawdopodobniej znajdująca się wcześniej kolejno w Jerozolimie, Konstantynopolu i Kijowie, a która do Lublina dotarła ok. 1420 r. 21 czerwca 1967 r. papież Paweł VI nadał kościołowi dominikanów tytuł i przywileje bazyliki mniejszej.

Teatr Stary – najstarszy obiekt teatralny w Polsce; XIX-wieczny budynek w granicach Starego Miasta, początkowo mieściły się tam lubelska scena dramatyczna i operowa, w XIX wieku grywano na niej opery Rossiniego, Mozarta, Webera, a w XX wieku znalazło się tu także kino. W 2012 ponownie otwarto teatr po trwającym pięć lat remoncie.