Stare Zoo w Poznaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stare Zoo Poznań
Brama wejściowa do Starego Zoo w Poznaniu
Brama wejściowa do Starego Zoo w Poznaniu
Państwo  Polska
Miejscowość Poznań
Adres ul. Zwierzyniecka 19
Powierzchnia 5,24 ha
Założono 1874
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Stare Zoo Poznań
Stare Zoo Poznań
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Stare Zoo Poznań
Stare Zoo Poznań
Ziemia 52°24′30″N 16°54′23″E/52,408333 16,906389
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa zoo
Rzeźba Marabuta zdobiąca ogrodzenie od czasów PeWuKi – autorstwa Edwarda Haupta
Wybieg owiec kameruńskich

Stare Zoo w Poznaniu – jeden z dwóch najstarszych ogrodów zoologicznych w Polsce, którego początki sięgają XIX w. Ogród jako przykład zabudowy wiwaryjnej został wpisany do rejestru zabytków w 1978 roku[1].

Jako jedyny działa bez przerwy i zmian przeznaczenia od dnia założenia, wobec czego może być uznany za najstarszy działający bez przerwy polski ogród zoologiczny[2].

Wraz z Nowym Zoo, tworzy integralną całość pod nazwą Ogród Zoologiczny w Poznaniu, zarządzanym przez jedną dyrekcję. Od 1 października 2014 r. dyrektorem Zoo jest Aleksander Niweliński[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od założenia zwierzyńca do 1907 roku[edytuj | edytuj kod]

Początki Zoo w Poznaniu sięgają 1871 roku, kiedy to grupa kręglarzy, stałych bywalców restauracji dworcowej Kolei Stargardzko-Poznańskiej na Jeżycach, postanowiła uczcić 50. urodziny prezesa kółka kręglarskiego ofiarowując mu niezwykły prezent. Przyjaciele umówili się, że każdy ofiaruje solenizantowi jakieś zwierzę, które spotka na terenie miasta albo w jego najbliższej okolicy (wykluczając konie, woły, krowy i psy). W ten oto sposób w ogrodzie restauracyjnym zebrano: świnię, kozę, barana, kota, królika, wiewiórkę, gęś, kaczkę, kurę, pawia a także tresowanego niedźwiedzia i małpę, nabyte od wędrownych Cyganów. Ów skromny zwierzyniec uzupełniany darami od mieszkańców Poznania, stał się zaczątkiem przyszłego ogrodu zoologicznego. Na jego utrzymanie przez pierwsze lata pieniądze czerpano z wprowadzenia już opłat za wstęp oraz z dobrowolnych datków. W 1873 r. opiekujący się menażerią, stanęli w obliczu dużych trudności finansowych, gdyż utrzymanie zwierzyńca pochłaniało coraz większe pieniądze. Aby temu zapobiec 24 lutego 1874 roku zawiązało się Towarzystwo Akcyjne Ogród Zoologiczny, jednak do jego formalnego utworzenia nigdy nie doszło. W 1875 r. dokonano zmiany o charakterze organizacyjnym tworząc Stowarzyszenie Ogród Zoologiczny (niem. Verein Zoologischer Garten), składające się z 15 członków, które przetrwało do wybuchu wojny światowej. W zarządzie, co było ewenementem w owych czasach, zasiedli zarówno Niemcy, Polacy, jak i Żydzi, byli wśród nich: Franciszek Chłapowski, Ludwik Frankiewicz, hrabia Wawrzyniec Benzelstierna-Engeström.

W 1877 roku zwierzyniec przyjął oficjalnie nazwę Ogród Zoologiczny, co uwidocznione zostało w dwujęzycznym napisie nad wejściem (po polsku i niemiecku). Kolekcja zwierząt w Zoo stale się powiększała, w 1880 roku liczyła około 250 okazów w tym: 26 gatunków ssaków, 27 gatunków ptaków i 6 gatunków gadów (głównie żółwi).

Długoletnim, zasłużonym członkiem Stowarzyszenia był Stanisław Zieliński (1844-1928), najbliższy współpracownik Roberta Jaeckla (1851-1907), który w 1883 roku przejął wszystkie kompetencje zarządu. Działalność nazywanego "niemieckim dyrektorem" Jaeckla cieszyła się powszechnym uznaniem, przyczynił się on do rozkwitu Zoo. Za jego kadencji wybudowano m.in. grotę z alpinarium, słoniarnię zwieńczoną kopułami z półksiężycem, pomieszczenia dla jeleni czy nawiązujące do budownictwa indyjskiego pomieszczenia dla strusi.

W roku 1886 po kilku latach pertraktacji, udało się wykupić od kolei stare budynki dworca i restauracji, przylegające do ogrodu. Ich przekazanie z powodu komplikacji prawnych, nastąpiło dopiero pięć lat później. Powierzchnia całkowita ogrodu zoologicznego wyniosła 5,24 ha i podzielona była na dwie części: rozrywkową (parkową) i zoologiczną. Kasa znajdowała się przy wejściu do części zoologicznej, wstęp do części rozrywkowej, był płatny podczas koncertów oraz imprez specjalnych.

Lata 1907-1919[edytuj | edytuj kod]

W połowie 1907 roku w Starym Zoo prezentowano około 900 zwierząt z przeszło 400 gatunków, roczna frekwencja wynosiła 250 tys. odwiedzających (Poznań liczył wówczas niewiele ponad 100 tys. mieszkańców).

Kolejni dyrektorzy Maksymilian Meissner i jego następca Hans Laackmann, zajęli się przede wszystkim modernizacją pomieszczeń dla zwierząt, jednak coraz większy deficyt środków finansowych na remonty i przebudowę dotychczasowych obiektów a także utrzymanie zwierząt, sprawiły że w 1911 roku, ogród przekazano władzom miejskim, które przekształciły dotychczasową organizację w Towarzystwo.

W latach 1913 i 1914 dwukrotnie w poznańskim Zoo wystąpił z koncertem Johann Strauss (III). Zorganizowano także wielką wystawę etnograficzną prezentującą plemiona doliny Nilu.

W wyniku nasilających się napięć wojennych w Zoo zachodziły również zjawiska bardzo niepożądane m.in. na terenie ogrodu usunięto wszystkie polskie napisy, w październiku 1915 roku ówczesny dyrektor Laackmann jako ochotnik wyjechał na front, niemal cały męski personel powołano do wojska, pozbawiając Zoo prawie całkowicie obsługi.

Pogłębiający się kryzys zahamował przebudowę i modernizację Zoo, a zwierzostan nie uzupełniany nowymi okazami szybko malał. Śmiertelność zwierząt wzrastała szczególnie zimą, kiedy to bardzo niewielkie przydziały opału uniemożliwiały dostateczne ogrzewanie budynków, z których większość wymagała remontu.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej polskie władze przejęły poznański Ogród Zoologiczny w czerwcu 1919 roku. Z bogatej niegdyś kolekcji zwierząt, ciężkie czasy wojenne przetrwały 243 okazy w 75 gatunkach, reszta padła ofiarą chorób, głodu i braku fachowej opieki. Wśród ocalałych zwierząt przetrwały m.in. dwa słonie indyjskie, kondor, emu i osioł nubijski.

Na dyrektora wybrano Bolesława Cylkowskiego, który przeprowadził Zoo przez trudne lata powojenne. W lutym 1922 roku stanowisko dyrektora powierzono Kazimierzowi Szczerkowskiemu, dzięki któremu ogród odzyskał dawną świetność. Za jego sprawą m.in. powstał międzynarodowy program mający na celu ratowanie żubra, nawiązano współpracę z innymi ogrodami zoologicznymi na świecie, utworzono Międzynarodową Unię Dyrektorów Ogrodów Zoologicznych.

Ogród Zoologiczny w Poznaniu zaczął się powoli odradzać, remontowano budynki, pojawiały się nowe niewielkie obiekty np. pomieszczenia dla kóz i owiec, modernizowano stare pawilony. Zaczęto sprowadzać też pierwsze zwierzęta po wojnie m.in. w 1923 roku w Zoo prezentowano lwa, tygrysa bengalskiego, lamparty i tapira indyjskiego, rok później sprowadzono parę niedźwiedzi polarnych, lwy morskie oraz najcenniejszy nabytek parę żubrów (wówczas jedyne w Polsce); w 1927 roku w Zoo pojawiły się tarpany leśne (koniki polskie).

Pomyślny dla placówki okazał się rok 1924, powstała wtedy najbardziej okazała inwestycja okresu międzywojennego - ogromna woliera ptaków brodzących oraz wydano pierwszy polski przewodnik po zwierzyńcu.

Woliera ptaków brodzących w Starym Zoo

Latem 1928 przyjechała do Poznania 70-osobowa grupa artystyczna syngalesko-hinduska z Cejlonu wraz ze stadem zebu i słoni (przewodniczył jej John Hagenbeck). Przedstawiali oni w ZOO widowisko Wieś cejlońska (tańce, zaklinacze węży, połykacze ognia, fakirzy, itp.). Rzemieślnicy wytwarzali na miejscu i sprzedawali różne przedmioty ozdobne i użytkowe. W okresie 19 lipca - 1 sierpnia 1928 widowisko obejrzało 46.000 osób[4].

W czasie odbywającej się w Poznaniu PeWuKi w 1929 roku, ogród odwiedziło ponad 700 tysięcy zwiedzających.

Kazimierz Szczerkowski sprawował funkcję dyrektora do 3 kwietnia 1940 roku, kiedy to, pomimo że był cenionym przez niemieckich zoologów specjalistą, został wysiedlony do GG (wbrew naciskom władz okupacyjnych nie podpisał volkslisty).

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W pierwszych dniach września 1939 roku naloty bombowe zabiły 55 zwierząt, m.in. żubra, bizona, bawoła indyjskiego, zebry, kuce i jelenie. Zniszczeniu uległ także stary budynek restauracji, zabudowania gospodarskie i wnętrze małpiarni. Niemcy po półrocznym okresie, zmienili 1 marca 1940 roku dyrektora. Dotychczasowy, został zastąpiony przez R. Müllera, byłego dyrektora Zoo w Kaliningradzie, który naprawiał mniej lub bardziej prowizorycznie szkody na terenie ogrodu zoologicznego, w tym czasie zrezygnowano także z nowych inwestycji i nie sprowadzono nowych zwierząt.

Okupanci z góry przewidywali plan przeniesienia Starego Zoo do założonego tuż przed wojną Parku Jana Kasprowicza. Zaplanowana na rok 1942 przeprowadzka ogrodu nie doszła jednak do skutku (planowane przeniesienie uniemożliwił niekorzystny dla Niemiec przebieg działań wojennych). W tym czasie w wyniku bombardowania lotniczego pociski zrzucane przez aliantów na pobliskie obiekty wojskowe trafiły pawilon wielkich drapieżników, powodując jego pożar. Zginęły wówczas przede wszystkim lwy i tygrysy.

W momencie, gdy do Poznania zbliżał się front, a bombardowania lotnicze stawały się coraz częstsze, władze cywilne opuściły miasto, wyjechał także dyrektor Müller, powierzając opiekę nad zwierzętami personelowi złożonego wyłącznie z Polaków. Władzę w mieście przejęło wojsko, które nakazało zastrzelić wszystkie wielkie drapieżniki. Oprócz drapieżników zastrzelono także wiele innych zwierząt, które uznano za potencjalnie niebezpieczne m.in. słonia i bawoły.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Ogród zoologiczny po działaniach wojennych znajdował się w stanie ruiny i był niemal zupełnie opustoszały. Końca wojny doczekało tylko 176 zwierząt (głównie ptaków krajowych) w nieogrzewanych i zniszczonych budynkach. Najcenniejszymi ocalałymi okazami były wilki, jelenie oraz hipopotam. Dzięki pełnej poświęcenia opiece personelu Zoo, udało się uchronić przed zastrzeleniem wiele pozostałych przy życiu zwierząt.

W dniu 20 stycznia 1945 roku powojennym dyrektorem został Wiesław Rakowski, kierujący równocześnie Muzeum Przyrodniczym, mieszczącym się na terenie Zoo. Odbudowa przebiegała żywiołowo z zamiarem jednak nieuchronnej przeprowadzki. Po wojnie pierwsze cenne okazy przetransportowano z Bazy Zoologicznej w Łodzi, która zabezpieczała zwierzęta z cyrków poniemieckich. Przekazano także zwierzęta ze zlikwidowanego zwierzyńca w Lesznie oraz ze zrujnowanego podczas walk Zoo we Wrocławiu (m.in. hipopotama "Lorbasa", żyrafę, tapira, leniwca, flamingi oraz różne gatunki płazów i gadów).

Zmarłego nagle w 1949 roku dyrektora Rakowskiego, zastąpił wytypowany w drodze konkursu Bolesław Witkowski, który kontynuował odbudowę i uzupełnianie zwierzostanu Starego Zoo, m.in. w 1955 roku sprowadzono słonicę indyjską o imieniu Kinga.

W latach 60. XX wieku przeprowadzono gruntowną modernizację urządzeń i pomieszczeń, przewidywano bowiem, że Zoo będzie jeszcze w tym miejscu egzystować przez szereg lat. W placówce utworzono nowe działy, urządzano liczne wystawy, rozszerzano działalność dydaktyczną, zadbano również o dekoracyjną oprawę zieleni.

W 1970 roku rozpoczęła się budowa Nowego Zoo, które zostało otwarte w stuletnią rocznicę przekształcenia poznańskiego zwierzyńca w Ogród Zoologiczny.

Dyrektorzy[edytuj | edytuj kod]

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Od 1 lipca 2009 roku decyzją władz miasta Poznania, zabytkowe Stare Zoo stało się ogólnodostępnym parkiem do którego wstęp jest bezpłatny.

Waran z Komodo

Przynależność od 1992 roku Ogrodu Zoologicznego w Poznaniu do Europejskiego Stowarzyszenia Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (EAZA), nakladająca na placówki odpowiednie standardy i wymogi hodowlane, a także chociażby ograniczona powierzchnia, nie pozwalają już na ekspozycje dużych zwierząt w Starym Zoo. Aktualnie w ogrodzie prezentowane są gatunki zwierząt udomowionych takich jak: kuce szetlandzkie, owce bretońskie (najmniejsza rasa owiec na świecie[5]), owce kameruńskie, kozy, osły, kury zielononóżki i inne oraz niewielkie rozmiarami zwierzęta egzotyczne m.in. mundżaki chińskie, korońce plamoczube, turako ostroczube, nandu, skrzydłoszpony obrożne, lemury katta, lemury czerwonobrzuche, łabędzie czarne, dzioborożce trąbiące, argusy malajskie, koczkodany diana, gibony siamang.

W czerwcu 2012 roku udostępniono zwiedzającym Pawilon Zwierząt Zmiennocieplnych w którym prezentowane są gady, płazy i ryby w tym zagrożone wyginięciem warany z Komodo (wejście odpłatne).

Sukcesy hodowlane i ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Do historycznych sukcesów ogrodu należy trzecie w świecie rozmnożenie w warunkach wiwaryjnych papug ar ararauna.
  • W przeszłości na terenie Starego Zoo, prezentowane były dwa obecnie wymarłe gatunki zwierząt: papuga karolińska i zebra Burchella.
  • W styczniu 2013 roku w Starym Zoo, kręcono ujęcia filmu "Hiszpanka"[6].

Przypisy

  1. wosoz.ibip.pl.
  2. W. Łęcki, P. Maluśkiewicz, Poznań od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza, Poznań 1986, ISBN 83-03-01260-6, s. 94
  3. Anna Lewandowska: plock.gazeta.pl. [dostęp 2014-09-11].
  4. Zbigniew Kopeć, Poznań między wojnami. Opowieść o życiu miasta 1918-1939, Księży Młyn, Łódź, 2013, s.90, ISBN 978-83-7729-030-9
  5. Zbyszek Snusz: Poznań: Kolejne narodziny w Starym Zoo - na świat przyszły owieczki bretońskie (pol.). poznan.naszemiasto.pl. [dostęp 2014-12-18].
  6. Kamil Babacz: "Hiszpanka": filmowcy wrócili do Poznania. Dziś zdjęcia w Starym ZOO (pol.). gloswielkopolski.pl. [dostęp 2014-12-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kronika Miasta Poznania Nr 2/2000 "Jeżyce" ISSN 0137-3552.
  • J. Urbański i A. Taborski (praca zbiorowa pod red.); Ogród Zoologiczny w Poznaniu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Poznań 1975.
  • Zoo Poznań - Ogród zoologiczny; przewodnik (niedatowany; 2013), ISBN 978-83-9210-218-2.
  • Przewodnik po Ogrodzie Zoologicznym; Poznań 1956.
  • L. Banach, R. Ratajszczak, A. Taborski; 125 lat Ogrodu Zoologicznego w Poznaniu; Poznań 1999, ISBN 83-87309-05-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]