Starzec nierównozębny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Starzec nierównozębny
Bezemkruidkruid R0019943.JPG
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Asteroideae
Rodzaj starzec
Gatunek starzec nierównozębny
Nazwa systematyczna
Senecio inaequidens DC.
Prodr. 6:401. 1838 ("1837")[2]
Synonimy
  • Senecio harveianus MacOwan
  • Senecio vimineus Harv.
  • Senecio vimineus (auctt. non DC. & Harv.) DC.
  • Senecio burchellii De Candolle
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Starzec nierównozębny, starzec wąskolistny[a] (Senecio inaequidens DC) – gatunek z rodziny astrowatych pochodzący z południowej Afryki[2]. Jest inwazyjny na Hawajach, w Ameryce Południowej, w Australii oraz w Europie zachodniej i środkowej[3][2]. Od końca lat 90. XX wieku notowany jest także w Polsce[4][5], gdzie od co najmniej 2012 roku uważany jest za gatunek lokalnie zadomowiony (kenofit) i potencjalnie inwazyjny[6]. W naturze występuje na sawannie, na terenach otwartych przy korytach rzek i na wydmach. W Europie rozprzestrzenia się głównie na terenach ruderalnych wzdłuż dróg i linii kolejowych. Rośnie w miejscach suchych i ciepłych na podłożu przepuszczalnym[5].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Starzec nierównozębny na przytorzu w Szczecinie
Koszyczki kwiatowe

Naturalny zasięg gatunku obejmuje tereny położone na wysokościach między 1400 i 2850 m n.p.m. w rejonie płaskowyżu Wysoki Weld w Afryce południowej[7] (Lesotho, RPA i Suazi)[2]. W XX wieku zarejestrowano w Afryce południowej ekspansję tego gatunku wynikającą z jego rozprzestrzeniania się na siedliskach antropogenicznych. W Europie gatunek obserwowany był jako zawleczony co najmniej od końca XIX wieku w okolicy różnych ośrodków przetwórstwa wełny owczej, najpierw w Niemczech, później we Francji, Belgii, Włoszech. Lokalizacja pierwszych stanowisk w Europie świadczy o tym, że do zawleczenia lekkich owoców tego gatunku doszło wraz z wełną importowaną z południowej Afryki[7][5]. Inwazyjne rozprzestrzenianie się tego gatunku dokumentowane jest od lat 50. XX wieku z rejonu Liège w Belgii. Wraz z zachodnimi wiatrami, owoce opatrzone puchem lotnym zaczęły rozprzestrzeniać się przede wszystkim w kierunku wschodnim. W latach 70. XX wieku gatunek pojawił się w zachodnich Niemczech, gdzie w ciągu kilkunastu lat stał się pospolity. W latach 90. XX wieku zaczął się pojawiać liczniej w Niemczech wschodnich. Na początku XXI wieku gatunek występuje masowo w Holandii i zachodnich Niemczech, rozpowszechniony jest w Danii, rozproszony lub na pojedynczych stanowiskach obserwowany jest na obszarze od Hiszpanii i Irlandii na zachodzie, po Czarnogórę, Węgry, Czechy i Polskę na wschodzie. Na północy stwierdzony został w Szwecji i Norwegii[2][5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina o wysokości do 60 cm (czasem do 100 cm[3]), silnie rozgałęziająca się i drewniejąca u nasady, o pokroju kulistym. Pędy są gęsto ulistnione, liście są równowąskie, zróżnicowane pod względem szerokości od 1 do 7 mm i długości od 30 do 140 mm, zmienne w kształcie. Kwiaty skupione są w koszyczki o średnicy do 25 mm. Owocaminiełupki o długości 3 mm, z puchem kielichowym o długości do 5 mm[5].

Zagrożenia i zwalczanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina jest na liście Europejskiej i Śródziemnomorskiej Organizacji Ochrony Roślin, której członkiem jest także Polska, jako roślina stanowiąca duże zagrożenie dla zdrowia roślin, środowiska, bioróżnorodności w regionie działania organizacji[8]. Ma status uporczywego chwastu na Hawajach, szkodnika w stanach Queensland i Nowej Południowej Walii oraz rośliny zabronionej i zwalczanej w Australii Zachodniej[3]. Decyzje te są spowodowane bardzo dużą inwazyjnością rośliny, a także tym, iż zawiera trujący alkaloid pirolizydynę, szczególnie toksyczny dla bydła i koni, powodujący śmiertelne zatrucia, szkodliwy także dla owiec i ludzi[9][3]. Występuje jako chwast w uprawach winorośli i zbóż oraz na słabych pastwiskach, jest konkurencyjny dla miejscowej flory na obszarach wydmowych[3].

W celu ograniczenia lub zwalczenia inwazji tego gatunku zaleca się ręczne usuwanie roślin w miejscach, gdzie pojawiają się nielicznie. Tam, gdzie doszło już do kolonizacji, skuteczne jest regularne, coroczne koszenie roślin przed kwitnieniem oraz utrzymywanie możliwie zwartej pokrywy roślinnej[3].

Uwagi

  1. Nazwa "s. nierównozębny" podana jest w Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski (2002). Epitet gatunkowy "wąskolistny" użyty został w publikacji Dajdoka i Pawlaczyka (2009) i nawiązuje do wybitnej cechy morfologicznej. Jest też zgodny z nazewnictwem tego gatunku w innych krajach europejskich. W języku polskim określenie "s. wąskolistny" wcześniej przypisane zostało jednak do Senecio erucifolius, znanego też jako starzec srebrzysty.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-11-15].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Taxon: Senecio inaequidens (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-11-15].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 EPPO data sheet on Invasive Plants - Senecio inaequidens (ang.). European and Mediterranean Plant Protection Organization, 2006-02-01. [dostęp 2011-11-19].
  4. Guzik J. 2003. Dump of T. Sendzimir steelwork in Cracow as locality of interesting alien plant species. Archiwum Ochrony Środowiska 13-19.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Tina Heger, Hans Jürgen Böhmer: Senecio inaequidens (ang.). W: NOBANIS - Invasive Alien Species Fact Sheet [on-line]. [dostęp 2011-11-15].
  6. B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Srodowiska, 2012. ISBN 978-83-62940-34-9.
  7. 7,0 7,1 Tina Heger, Hand Jürgen Bohmer. The Invasion of Central Europe by Senecio inaequidens DC - a complex biogeographical problem. „Erdkunde”. 59, s. 34-49, 2005 (ang.). 
  8. Invasive alien plants - EPPO Lists and documentation (ang.). [dostęp 2011-11-18].
  9. Dimande AF, Botha CJ, Prozesky L, Bekker L, Rösemann GM, Labuschagne L, Retief E.: The toxicity of Senecio inaequidens DC. (ang.). J S Afr Vet Assoc. 2007 Sep;78(3):121-9.. [dostęp 2011-11-18].