Stefan Żeromski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pisarza. Zobacz też: Stefan Żeromski (żużlowiec).
Stefan Żeromski
Stefan Żeromski
Imiona i nazwisko Stefan Żeromski
Pseudonim Maurycy Zych,
Józef Katerla
Data i miejsce urodzenia 14 października 1864
Strawczyn
Data i miejsce śmierci 20 listopada 1925
Warszawa
Narodowość polska
Okres Młoda Polska,
dwudziestolecie międzywojenne
Gatunki literatura piękna
Ważne dzieła Przedwiośnie
Ludzie bezdomni
Popioły
Syzyfowe prace
Muzeum artysty Muzeum Stefana Żeromskiego w Nałęczowie
Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego
Odznaczenia
Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Stefan Żeromski w Wikiźródłach
Wikicytaty Stefan Żeromski w Wikicytatach
Stefan Żeromski
Jelita
Jelita
Rodzina Żeromscy
Rodzice Wincenty Żeromski
Józefa Katerla
Małżeństwo Oktawia Radziwiłłowicz
Anna Zawadzka
Dzieci z Anną Zawadzką:
Monika Żeromska,

z Oktawią Radziwiłłowicz:
Adam Żeromski

Stefan Żeromski
StefanZeromski.jpg
Prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej
Okres urzędowania od 30 października 1918
do 16 listopada 1918
Poprzednik urząd ustanowiony
Następca urząd zniesiony, przyłączenie do Polski
Stefan Żeromski – drzeworyt Władysława Skoczylasa.

Stefan Żeromski herbu Jelita (ur. 14 października 1864 w Strawczynie, zm. 20 listopada 1925[1] w Warszawie) – polski prozaik, publicysta, dramaturg, nazwany "sumieniem polskiej literatury"; pierwszy prezes Polskiego PEN Clubu.

Posługiwał się pseudonimami Maurycy Zych, Józef Katerla[2] i Stefan Iksmoreż.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Stefan Żeromski pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej herbu Jelita. Wychował się w Ciekotach w Górach Świętokrzyskich. Jego ojciec Wincenty Żeromski przed powstaniem utracił majątek i aby utrzymać rodzinę, został dzierżawcą folwarków. W 1863 roku wspierał Polaków walczących w powstaniu styczniowym. Żeromski matkę stracił w roku 1879, a ojca w 1883 r.

W czasie powstania styczniowego w bitwie pod Czarncą zginął Gustaw Saski (1846–1863), brat cioteczny Stefana Żeromskiego[3].

W roku 1873 dziewięcioletni Stefan trafił na rok do szkoły początkowej w Psarach. W 1874 roku rozpoczął naukę w Męskim Gimnazjum Rządowym w Kielcach; jego nauczycielem był m.in. Antoni Gustaw Bem. Z tego okresu pochodzą jego pierwsze próby literackie – wiersze, dramaty, przekłady z literatury rosyjskiej. Zadebiutował w 1882 roku w numerze 27 „Tygodnika Mód i Powieści” przekładem wiersza Lermontowa i w „Przyjacielu Dzieci” wierszem „Piosenka rolnika”. Trudności finansowe i początki gruźlicy spowodowały, że gimnazjum ukończył w 1886 roku bez uzyskania matury. W tym samym roku rozpoczął studia w Instytucie Weterynarii w Warszawie (uczelnia nie wymagała matury). Tam zetknął się z ruchem socjalistycznym, działał m.in. w tajnej akcji oświatowej wśród rzemieślników i robotników.

Pod koniec 1908 roku Stefan Żeromski i Rafał Radziwiłłowicz złożyli propozycję Józefowi Piłsudskiemu wstąpienia do wolnomularstwa[4]. Sugerowane związki S. Żeromskiego z wolnomularzami[5] nie znajdują potwierdzenia w bardziej wiarygodnych źródłach, a oparte są na szczegółowym opisie przyjmowania nowego członka do loży wolnomularskiej zamieszczonym w "Popiołach". Najprawdopodobniej konsultantem tego fragmentu był jego szwagier - Rafał Radziwiłłowicz, brat żony Oktawii[6].

W 1889 roku zmuszony został zarzucić studia z powodów finansowych i zaczął pracować jako guwerner w domach ziemiańskich m.in. w Łysowie (obecnie gmina Przesmyki koło Siedlec) i w Nałęczowie. Od roku 1889 jego utwory ukazywały się na łamach Tygodnika Powszechnego, Głosu, Nowej Reformy.

W 1892 roku przebywał krótko w Zurychu, Wiedniu, Pradze i Krakowie . Jesienią tego roku ożenił się z Oktawią z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową, którą poznał w Nałęczowie, po czym wyjechał z żoną i jej córeczką z pierwszego małżeństwa do Szwajcarii, gdzie objął posadę zastępcy bibliotekarza w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Tam powstawały m.in. Syzyfowe prace. W Szwajcarii zetknął się m.in. z Gabrielem Narutowiczem, Edwardem Abramowskim. W latach 1895 i 1898 ukazały się zbiory opowiadań Żeromskiego.

Na przełomie XIX i XX w. przyjeżdżał do Kielc z myślą o zamieszkaniu w mieście dla pracy kulturalnej[styl do poprawy]. Być może to pod jego wpływem Leon Rygier założył tygodnik postępowo-demokratyczny „Echa Kieleckie”, w którym ukazały się przedruki Ech leśnych i Zemsta jest moją... Żeromskiego[7].

Po powrocie do kraju w roku 1897 pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej w Warszawie. Ukazały się wówczas Syzyfowe prace. W 1899 roku Żeromskim urodził się syn Adam. W tym samym roku ukazali się Ludzie bezdomni. W 1904 roku wyszła powieść Popioły, której sukces wydawniczy pozwolił Żeromskiemu porzucić pracę w ordynacji i przenieść się wraz rodziną prawie na rok do Zakopanego. Mógł całkowicie poświęcić się pracy pisarskiej. Od chwili wybuchu rewolucji 1905 roku w Królestwie Polskim działał w organizacjach demokratycznych i socjalistycznych, zbliżył się wówczas do Polskiej Partii Socjalistycznej[8]. Ruchowi rewolucyjnemu z lat 1905-1907 poświęcił kilka swoich prac, m.in. opowiadania: Sen o szpadzie, Nagi bruk i Nokturn oraz dramat Róża[9]. Żeromski zainicjował założenia Uniwersytetu Ludowego, organizował kursy dokształcające dla uczniów szkoły rzemieślniczej, w jego domu, tzw. Chacie, prowadzono ochronkę i tajną szkołę. Z jego inspiracji w Nałęczowie powstała robotnicza grupa teatralna pod przewodnictwem rzeźbiarza i publicysty Józefa Gardeckiego. Grupa wystawiła zakazaną wówczas sztukę - III część Dziadów. Wśród widzów był m.in. Bolesław Prus[10].

W 1909 roku wyjechał z rodziną do Paryża, gdzie mieszkał trzy lata. W 1910 roku podpisał się pod listem otwartym w sprawie pochowania ciała Juliusza Słowackiego na Wawelu, po odmowie biskupa krakowskiego Jan Puzyny[11]. Po powrocie do kraju osiedlił się w Zakopanem. W 1913 roku założył nową rodzinę z poznaną w 1908 roku malarką Anną Zawadzką. Owocem tego związku była córka Monika. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich, jednak nigdy nie brał udziału w walkach. Wrócił do Zakopanego. Wspólnie z Janem Kasprowiczem i Medarderm Kozłowskim stworzył Organizację Narodową[12]. Działał w pracach Naczelnego Komitetu Zakopiańskiego. Był prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. 31 lipca 1918 roku zmarł na gruźlicę jego dziewiętnastoletni syn Adam. Żeromski zadedykował mu tekst publicystyczny o tematyce społeczno-politycznej pt. "Początek świata pracy"[13].

22 października 1920 roku został członkiem Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa[14].

W wolnej Polsce Żeromski zamieszkał w Warszawie, gdzie brał znaczący udział w życiu literackim. Uczestniczył w akcji przedplebiscytowej w regionie Powiśla celem przyłączenia tych terenów do Polski, między innymi w Iławie, Suszu, Prabutach, Kwidzynie, Sztumie, Grudziądzu i wielu innych miejscowościach Warmii, Mazur i powiatów nadwiślańskich (Powiśla)[15]. Był inicjatorem projektu Akademii Literatury, Straży Piśmiennictwa Polskiego, a w 1925 roku został założycielem i pierwszym prezesem polskiego oddziału PEN Clubu. W latach dwudziestych osiedlił się w Konstancinie-Jeziornie pod Warszawą w willi Świt, a później mieszkał na Zamku Królewskim w Warszawie. W 1922 roku ukazała się powieść Wiatr od morza, za którą otrzymał państwową nagrodę literacką, a w 1924 roku powieść Przedwiośnie.

Filister honoris causa polskiej korporacji akademickiej Pomerania.

Zmarł 20 listopada 1925 r. W tym dniu – na dwa tygodnie przed własną śmiercią – Władysław Reymont napisał[16]:

Dzisiaj umarł Żeromski, cios to dla mnie okrutny z wielu powodów. Umarł na serce. Był o parę lat starszy ode mnie, ale miał szaloną wolę życia i energię. Strata ta polskiej literatury niezastąpiona. Uwielbiałem Go jako genialnego pisarza. Naturalnie, ta nagła śmierć źle podziałała i na mój stan zdrowia. Teraz bowiem na mnie przychodzi kolej umierania.

Żeromski został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (F/4/24). W 1928 roku otwarto w Nałęczowie muzeum poświęcone pisarzowi.

Poglądy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Stefan Żeromski w swoich dziełach poruszał często problematykę społeczną. W centrum jego zainteresowań znalazł się temat ubóstwa, katastrofalne położenie warstwy robotniczej i chłopstwa, i obserwacje tych grup zbliżyły go do poglądów socjalistycznych – w czasie rewolucji 1905 roku sprzyjał Polskiej Partii Socjalistycznej; ciągłą inspiracją była dla niego myśl Edwarda Abramowskiego, teoretyka i praktyka spółdzielczości, oraz teoria syndykalistyczna Georges'a Sorela (cenił sobie jego dzieło Réflexions sur la violence) i Édouarda Dufour (Le syndicalisme et la prochaine révolution), czemu dał wyraz w społeczno-politycznej pracy pt. Początek świata pracy, powstałej u zarania II RP, w 1918 r.[17]

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Stefana Żeromskiego.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stefan Żeromski (pol.). Polskie Radio, 27.06.2008. [dostęp 2014-04-26].
  2. Pseudonim ten pochodził od panieńskiego nazwiska matki pisarza. Mowa o tym w artykule: W Leszczynach upamiętniono rodziców Żeromskiego. ksiazki.wp.pl.
  3. SECEMIN.
  4. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Kraków 1998. s. 419.
  5. Hass Ludwik, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), PIW, Warszawa 1980, ss. 675. ISBN 83-06-00239-3.
  6. "Polityka, 2014, nr 39, s. 107.
  7. J. Pazdur, Dzieje Kielc 1864–1939, Wrocław 1971, s. 68.
  8. Przedmowa Henryka Markiewicza do "Dzieł" Stefana Żeromskiego, tomu "Rozdzióbią nas kruki, wrony...". Warszawa 1956. s. 9.
  9. Jan Hulewicz, Źródła ideologii społeczno-politycznej Stefana Żeromskiego. Pamiętnik Literacki, Lwów 1930, nr 1/4, s. 448. Całość w: Małopolska Biblioteka Cyfrowa.
  10. Józef Kozłowski: "my z Niego wszyscy...", socjalistyczne Mickiewicziana z przełomu XIX i XX wieku. Warszawa: Czytelnik, 1978, s. 26-30.
  11. List otwarty w sprawie sprowadzenia zwłok Juliusza Słowackiego. , 1910. Paryż. 
  12. Posłowi i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939, t. III, Warszawa 2005, s. 207.
  13. Stefan Żeromski, "Początek świata pracy". Kraków 1918. s. 3. (Całość w: Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona).
  14. Obrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 153.
  15. Michał Młotek, Tajemnice pogranicza, Kraków 2013.
  16. Władysław Reymont – informacje o twórcy.
  17. Stefan Żeromski, "Początek świata pracy". Kraków 1918. s. 11.
  18. Polskie ordery i odznaczenia. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989, s. 60.
  19. Józef Rurawski: Władysława Reymonta droga do nobla. Kielce: 2000, s. 296.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

publikacje
  • Stanisław Adamczewski, Serce nienasycone. Książka o Żeromskim; Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1930.
  • Irena Kwiatkowska-Siemieńska, Stefan Żeromski. La nature dans son expériences et sa pensée. Préface de Jean Fabre, Professeur à la Sorbonne. Paris, Nizet 1964 (256 p.)
  • Stanisław Adamczewski, Sztuka pisarska Żeromskiego. Kraków 1949.
  • Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), PIW, Warszawa 1980, ss. 675. ISBN 83-06-00239-3
prasa i periodyki
  • "Polityka", 2014, nr 39, s. 107 (list czytelnika w sprawie kontaktów Żeromskiego z masonerią polską)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]