Stephen Hawking

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Stephen Hawking
Stephen Hawking w NASA.
Podpis Stephen Hawking
Stephen Hawking w NASA.
Data i miejsce urodzenia 8 stycznia 1942
Oksford
Narodowość angielska
Alma Mater University of Oxford
University of Cambridge
Odznaczenia
Order Imperium Brytyjskiego od 1936 (cywilny) Order Kawalerów Honorowych (Wielka Brytania) Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone)
Nagroda Wolfa (1988)
Nagroda Księcia Asturii (1989)
Medal Copleya (2006)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Stephen Hawking w Wikicytatach
Strona internetowa

Stephen William Hawking (ur. 8 stycznia 1942 w Oksfordzie) – brytyjski astrofizyk, kosmolog, fizyk teoretyk. Hawking cierpi na stwardnienie zanikowe boczne, którego postęp spowodował paraliż większości ciała.

W ciągu trwającej ponad 40 lat kariery zajmował się głównie czarnymi dziurami i grawitacją kwantową. Opracował wspólnie z Rogerem Penrose’em twierdzenia odnoszące się do istnienia osobliwości w ramach ogólnej teorii względności oraz teoretyczny dowód na to, że czarne dziury powinny emitować promieniowanie, znane dziś jako promieniowanie Hawkinga[1] (lub Bekensteina–Hawkinga).

Profesor matematyki i fizyki teoretycznej na macierzystej uczelni, Uniwersytecie Cambridge (gdzie w latach 1979-2009 obejmował katedrę Lucasa[2][3], tak jak kiedyś Newton), w Kalifornijskim Instytucie Technologii w Pasadenie. Członek Royal Society oraz Perimeter Institute for Theoretical Physics[4] (Waterloo, Ontario).

Odznaczony Orderem Imperium Brytyjskiego oraz Order of the Companions of Honour. Członek Royal Society oraz Royal Society for the encouragement of Arts, Manufactures & Commerce. Jest członkiem honorowym Royal Society of Arts, dożywotnim członkiem Papieskiej Akademii Nauk[5]. W 2009 został odznaczony Medalem Wolności[6], najwyższym odznaczeniem cywilnym USA.

Jego publiczne wystąpienia i książki popularnonaukowe, w których omawia współczesną kosmologię i własne odkrycia, uczyniły z niego akademicką sławę. Krótka historia czasu znajdowała się na liście bestsellerów British Sunday Times przez rekordowy okres 237 tygodni[7].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Stephen Hawking jest pierwszym synem biologa dr. Franka Hawkinga i jego żony Isobel Hawking. Specjalnością jego ojca była medycyna tropikalna[8]. Kierował wydziałem parazytologii National Institute for Medical Research. Ma dwie młodsze siostry: Philippę i Mary oraz adoptowanego brata, Edwarda. Ponieważ w 1942 roku Londyn był wciąż zagrożony bombardowaniami, na czas ciąży cała rodzina przeniosła się do bezpieczniejszego Oksfordu. Jedna z rakiet V-2 uderzyła o kilka przecznic od ich domu w Highgate w północnym Londynie. Po narodzinach wrócili do Londynu. W 1950 cała rodzina przeniosła się do St Albans (w hrabstwie Hertfordshire), gdzie uczęszczał do St Albans High School for Girls w latach 1950-1953 (w tamtych czasach chłopcy mogli uczęszczać do szkół dla dziewcząt do 10. roku życia), później do St Albans School, gdzie był dobrym choć niewyróżniającym się uczniem. Zapytany później o to, który nauczyciel zainspirował go do zostania naukowcem wskazał nauczyciela matematyki Dikrana Tahtę[9]. Wciąż utrzymuje kontakt z dawną szkołą, jego imieniem nazwany jest jeden z budynków i ponadprogramowy cykl wykładów, z których jeden wygłosił osobiście. Udzielił także obszernego wywiadu dla szkolnego pisma „The Albanian”.

Studia[edytuj | edytuj kod]

Choć Stephen chciał studiować matematykę, zgodnie z wolą ojca, który chciał, by syn studiował medycynę, wstąpił na Uniwersytet w Oxfordzie, gdzie w tym czasie matematyka nie była wykładana jako oddzielny kierunek. Studiował więc nauki przyrodnicze, specjalizując się w fizyce. Interesował się wtedy głównie termodynamiką, teorią względności i mechaniką kwantową. Jego nauczyciel fizyki, Robert Berman, powiedział później: „Jedyne czego potrzebował to przekonanie, że można to zrobić i robił to, nie oglądając się, jak robią to inni. [...] Nie miał zbyt wielu książek i nie robił notatek. W oczywisty sposób jego umysł różnił się od jemu współczesnych”. Dobra pamięć i zdolności analityczne pozwalały mu osiągać dobre wyniki bez wielkiego wysiłku. Jak później obliczył, pracował średnio godzinę dziennie. Po otrzymaniu licencjatu w 1962 pozostał na Oxfordzie studiując astronomię. Zdecydował się odejść, kiedy okazało się, że bardziej interesuje go teoria niż obserwacja, a jedyna rzecz na jaką pozwalało oksfordzkie obserwatorium to obserwacja plam słonecznych. Przeniósł się do Trinity Hall (University of Cambridge) gdzie zaangażował się w astronomię teoretyczną i kosmologię. Z powodu choroby podczas swoich dwóch pierwszych lat na Cambridge był mniej aktywny, ale kiedy stan zdrowia się ustabilizował, z pomocą promotora Dennisa Williama Sciamy dającego mu angażujące wyobraźnię, trudne projekty, wrócił do pracy nad doktoratem. Po obronie pracy doktorskiej „Properties of the Expanding Universe” został pracownikiem naukowym, a później profesorem na wydziale matematyki stosowanej oraz Instytucie Astronomii Gonville and Caius College również w Cambridge.

Choroba[edytuj | edytuj kod]

W młodości jeździł konno i był aktywny fizycznie. Na Oxfordzie był w czwórce wioślarskiej, co – jak wspomina – było poważną ulgą w przytłaczającej nudzie, jaką były studia. Wkrótce po przeniesieniu się na Cambridge pojawiły się pierwsze symptomy choroby, stracił równowagę i spadł ze schodów, uderzając się w głowę. Zmartwiony ewentualnymi skutkami dla sprawności intelektualnej przeszedł test Mensy[10]. Diagnoza wskazująca na stwardnienie zanikowe boczne (ALS) (choroba neurodegeneracyjna mogąca prowadzić do całkowitego paraliżu) pojawiła się, kiedy miał 21 lat[11]. Było to tuż przed ślubem i lekarze mówili, że zostało mu 2 do 3 lat życia. Wspomina, że ta diagnoza pozbawiła go motywacji do zajęcia się doktoratem, zareagował depresją i piciem alkoholu, ale zawarcie w 1965 małżeństwa z Jane Wilde stało się punktem zwrotnym. Po rozpoznaniu ALS jego lekarzem, aż do swej śmierci, był ojciec fizyka[12].

Hawking stopniowo tracił władzę nad kończynami i głosem i do dziś pozostaje prawie kompletnie sparaliżowany. Od 1974 nie był w stanie samodzielnie wstać z łóżka. Mowa stała się tak niewyraźna, że zrozumieć mogli go tylko ludzie, którzy go dobrze znali. W 1985 podczas pobytu w CERN w Genewie zachorował na zapalenie płuc, która to choroba w jego warunkach zagrażała życiu, ponieważ zmniejszała jego i tak ograniczoną wydolność płuc i musiał przejść tracheotomię, w wyniku czego stracił mowę. W późniejszym okresie choroba sprawiła, że jest prawie całkowicie sparaliżowany, porusza się na wózku inwalidzkim, a ze światem zewnętrznym porozumiewa się przy pomocy syntezatora mowy, do którego wprowadza wypowiedzi przez wirtualną klawiaturę. Bardzo długo używał nieprodukowanego już DECtalk DTC01 mającego amerykański akcent. Zapytany, dlaczego wciąż go używa, odparł, iż nie słyszał lepiej brzmiącego głosu i identyfikuje się z nim. Ponieważ urządzenie to jest już według współczesnych standardów przestarzałe, a ponadto duże i wrażliwe na uszkodzenia, musiał znaleźć zamiennik. W połowie 2009 używał NeoSpeech VoiceText[13]. W publicznych wystąpieniach pojawia się mówiąc płynnie, ale w rzeczywistości jest to żmudny i czasochłonny proces. Używa systemu autouzupełniania, wymagającego tylko pierwszych liter, ale ponieważ może używać tylko policzka do wprowadzania danych, skompletowanie całego zdania wymaga czasu. Jego wykłady i publiczne wypowiedzi są uprzednio przygotowane, ale rozmowa z nim ujawnia złożoność i trudność jakiej wymaga porozumiewanie się. Podczas konferencji TED każda odpowiedź zabierała mu kilka minut[14].

Pomimo tak zaawansowanego inwalidztwa Hawking jest bardzo aktywny w fizyce, a także w życiu publicznym. Przebieg choroby u Hawkinga jest nietypowy, cierpi na wyjątkowo przewlekłą formę ALS. Przeżycie 10 lat jest nietypowe[15], a Hawking choruje już ponad pięćdziesiąt lat. Twierdzi, że mimo choroby jest szczęśliwy. Jej powolny postęp umożliwił mu dokonanie znaczących odkryć i nie uniemożliwił mu posiadania, jak to mówi, „bardzo atrakcyjnej rodziny”. Kiedy zapytano jego żonę, dlaczego zdecydowała się poślubić człowieka mającego przed sobą jedynie trzy lata życia, odparła – „były to czasy w cieniu broni atomowej, więc i tak wszyscy mieli raczej niewielką oczekiwaną długość życia”.

Życie osobiste[edytuj | edytuj kod]

W 1965 ożenił się z Jane Wilde, która opiekowała się nim do 1991, kiedy to sąd orzekł separację, której przyczynami miały być ciśnienie sławy, różnice religijne i postępująca choroba. W 1995 roku po 30 latach małżeństwa doszło ostatecznie do rozwodu. Stephen Hawking ma z nią troje dzieci: Roberta (1967), Lucy (1969), Tima (1979) i troje wnucząt (George Edward i Rose – dzieci Roberta, William – syn Lucy)[16]. Później, w 1995, Hawking poślubił opiekującą się nim pielęgniarkę, Elaine Mason (poprzedni mąż Elaine, David Mason skonstruował pierwszy syntezator mowy dla Hawkinga). W październiku 2006 do sądu trafił wniosek rozwodowy Elaine i Stephena[17].

W 1999 Jane Hawking opublikowała pamiętnik Music to Move the Stars dokładnie opisujący długotrwały związek z Hawkingiem. Córka Lucy Hawking jest pisarką.

Zapytany o swój iloraz inteligencji odparł, iż nie ma pojęcia, a ludzie, którzy przywiązują do tego wagę są zakompleksieni[18].

Hawking lubi trufle czekoladowe i creme brulee[19].

Dorobek naukowy[edytuj | edytuj kod]

Stephen Hawking w Cambridge, sierpień 2008

Główne osiągnięcia Hawkinga dotyczą teoretycznej kosmologii oraz grawitacji kwantowej.

W pierwszym „klasycznym” okresie kariery, w późnych latach 60. współpracował z Rogerem Penrosem, Robertem Gerochem, Brandonem Carterem i George’em Ellisem. Podsumowanie badań z tego okresu znajduje się w technicznej książce Wielkoskalowa struktura czasoprzestrzeni (The Large Scale Structure of Spacetime[20]). Dzięki zastosowaniu złożonych modeli matematycznych wyprowadzonych z ogólnej teorii względności dowiedli, iż istnienie osobliwości (jakimi są np. czarne dziury) w czasoprzestrzeni jest normalnym zjawiskiem niewymagającym szczególnych warunków[21][22].

Razem z Brandonem Carterem, Wernerem Israelem i D. Robinsonem, wyprowadził matematyczny dowód twierdzenia Johna Wheelera mówiącego iż każda czarna dziura jest w pełni opisana przez trzy właściwości: masy, momentu pędu i ładunku elektrycznego.

Zasugerował także na podstawie analizy emisji promieniowania gamma, iż wkrótce po Wielkim Wybuchu powstawały pierwotne miniaturowe czarne dziury. We współpracy z Bardeenem i Carterem zaproponowali cztery prawa mechaniki czarnych dziur analogiczne do znanych z termodynamiki.

W następnym – „kwantowym” okresie współpracownikami Hawkinga byli przede wszystkim Gary Gibbons, Don Page i Jim Hartle[23]. Później astrofizyk zajął się badaniem zunifikowanej teorii pola[24]. W 1974 dowiódł iż czarne dziury powinny wytwarzać i emitować cząsteczki subatomowe (tzw. promieniowanie Hawkinga) aż do wyczerpania energii i wyparowania w wyniku kreacji po obu stronach horyzontu zdarzeń par cząstka-antycząstka na koszt energii pola grawitacyjnego[25]. Jak dotąd jest to jedynie niepotwierdzona obserwacjami hipoteza. W wyniku tego wycofał się z twierdzenia, że materia, która raz wleci do czarnej dziury, już z niej nie wróci.

We współpracy z Jimem Hartlem używając wprowadzonego przez Richarda Feynmana pojęcia tzw. czasu urojonego stworzył model czasoprzestrzeni pozbawionej krawędzi:”...jeżeli Wszechświat (...) nie ma żadnych granic ani brzegów, to nie ma też początku ani końca, po prostu istnieje.” – pisze w Krótkiej historii czasu, zastanawiając się jednocześnie nad wątpliwą rolą Boga: „Gdzież jest wtedy miejsce dla Stwórcy?”[26]. Zastąpił początkową osobliwość w modelu Wielkiego Wybuchu koncepcją analogiczną do bieguna północnego: nie można podróżować na północ od niego, więc nie stanowi krawędzi[27]. Podczas kiedy początkowo propozycja czasoprzestrzeni pozbawionej krawędzi przewidywała zamknięty model Wszechświata, dyskusje z Neilem Turokiem doprowadziły do stwierdzenia iż jest zgodna także z Wszechświatem, który nie jest zamknięty.

W lipcu 2004 zaprezentował nową teorię dotyczącą czarnych dziur, sprzeczną z żywionym długo przekonaniem iż informacja przekraczająca horyzont zdarzeń już nie może powrócić do wszechświata, z którego pochodzi, co oznaczałoby iż zgodnie z twierdzeniem Wheelera wszystkie czarne dziury są identyczne i mogą się różnić tylko trzema podstawowymi parametrami. Problem wynikający z tego twierdzenia to implikacja, iż czarna dziura emituje promieniowanie niezależnie od tego co się do niej dostaje, więc jeśli w pełni określony stan kwantowy dostanie się za horyzont zdarzeń, wyemitowany zostanie stan mieszany. Jest to sprzeczne z regułami mechaniki kwantowej i znane jest jako paradoks informacyjny czarnej dziury.

W 2006 razem z Thomasem Hertogiem z CERN Hawking zaproponował teorię „top-down cosmology”[28], która mówi iż Wszechświat nie miał jakiegoś określonego, wyjątkowego stanu początkowego więc teoria która miałaby wyprowadzić obecny stan Wszechświata z jakiegoś początku nie jest potrzebna. Stan obecny niejako wybiera wersję przeszłości z superpozycji wielu możliwych historii. Stanowi to rozwiązanie problemu przyczyn obecnego ustawienia stałych fizycznych, jest bowiem nieuniknione, że znajdziemy obecne parametry stałych fizycznych ponieważ obecny Wszechświat wybiera te wersje historii, które do nich prowadzą. W ten sposób dostarcza antropicznego wyjaśnienia dlaczego znajdujemy się we Wszechświecie, w którym istnieć może materia i życie bez przywoływania teorii multiwersum.

Inne badania Hawkinga dotyczą kosmologii kwantowej, inflacji kosmologicznej, powstawania helu we wszechświatach anizotropowego Wielkiego Wybuchu, macierzy gęstości Wszechświata, topologii i struktury Wszechświata, „wszechświatów niemowlęcych”, macierzy S, splątania kwantowego i entropii, natury czasu i przestrzeni, włączając w to także strzałkę czasu, piany czasoprzestrzeni, teorii strun, supergrawitacji, euklidesowej grawitacji kwantowej, teorii grawitacji, fal grawitacyjnych i tuneli czasoprzestrzennych, funkcji falowej Wszechświata.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Świętując swoje 65. urodziny 8 stycznia 2007 ogłosił plan odbycia lotu w stanie nieważkości mający być przygotowaniem do suborbitalnego lotu kosmicznego pojazdem firmy Virgin Galactic. Lot kosztujący 100,000 funtów miał być fundowany przez jej właściciela, Richarda Bransona[29]. 27 kwietnia 2007 specjalnie przebudowany Boeing 727 tzw. „Vomit Comet” należący do Zero Gravity Corporation z Hawkingiem na pokładzie ośmiokrotnie wznosił się na wysokość około 8000 metrów, by następnie ostro zanurkować, dzięki czemu jego pasażerowie, łącznie przez około 4 minuty, doświadczali stanu nieważkości. Hawking w ten sposób stał się pierwszą sparaliżowaną osobą, która tego dokonała. Był to też pierwszy moment od czterdziestu lat kiedy mógł się poruszać bez wózka[30]. W 2009 roku astrofizyk przebywał w szpitalu, a planowany lot w przestrzeń kosmiczną nie odbył się.

Hawking pytany dlaczego chce lecieć w kosmos w trochę futurystycznym tonie odpowiedział, że „Wielu ludzi mnie o to pytało. Przyczyn jest wiele. Przede wszystkim jestem przekonany, że życie na Ziemi jest podejmowaniem wciąż rosnącego ryzyka zostania zmiecionym przez kataklizm w rodzaju nagłej wojny nuklearnej, genetycznie zmodyfikowanego wirusa, lub inne niebezpieczeństwa. Jestem przekonany, że ludzkość nie ma przyszłości jeśli nie uda się w przestrzeń kosmiczną. To dlatego chcę zwiększyć zainteresowanie eksploracją kosmosu.”[31][32]. W wywiadzie dla The Daily Telegraph wyraził przekonanie, iż przestrzeń kosmiczna jest na dłuższą metę jedyną nadzieją na przetrwanie[33]. Podobny pogląd wyraził również w wywiadzie z Charliem Rose dla CNN w 2008[34]. W wypowiedzi udzielonej dla portalu Big Think wyznał iż jest optymistą i sądzi, że jeśli przez najbliższe 200 lat uda nam się uniknąć zagłady, to dzięki eksploracji kosmosu ludzkość będzie bezpieczna[35][36].

W 2008 na wykładzie wygłoszonym w George Washington University w 50. rocznicę istnienia NASA zajął się istnieniem życia pozaziemskiego przedstawiając pogląd iż prymitywne formy życia występują powszechnie w przeciwieństwie do istot inteligentnych, które są rzadkością[37]. Podkreślił znaczenie eksploracji przestrzeni kosmicznej[38]. Jest prawie pewien istnienia życia pozaziemskiego, jak mówi „Na mój matematyczny rozum, same liczby sprawiają, że myślenie o istotach pozaziemskich jest całkowicie racjonalne. Prawdziwym wyzwaniem jest dowiedzieć się, jak te istoty mogą wyglądać”. Jest przekonany, że życie może istnieć nie tylko na planetach i ich satelitach, ale również wewnątrz gwiazd lub w samej przestrzeni kosmicznej. Ostrzega, że mogą istnieć również gatunki, z którymi kontakt może być dla ludzkości śmiertelnie niebezpieczny. „Jeśli kosmici złożą nam wizytę, rezultat będzie podobny do odkrycia Ameryki przez Kolumba, co nie skończyło się dobrze dla rdzennych Amerykanów”[39]. W konsekwencji odradza kontynuację prób nawiązania kontaktu z pozaziemskimi cywilizacjami, twierdząc, że raczej powinniśmy takiego kontaktu unikać[40].

Nie wyklucza możliwości podróży w czasie, w przyszłość, którą dają np. tunele czasoprzestrzenne lub właściwości podróży w prędkości bliskiej prędkości światła[41][42][43].

Jest przeciwny zakazom dotyczącym badań nad komórkami macierzystymi. Uważa, iż zastosowanie ich może doprowadzić do przełomu w medycynie umożliwiającego leczenie m.in. chorób neurodegeneracyjnych, takich jak np. stwardnienie zanikowe boczne, na które cierpi. Krytykuje zarówno George’a W. Busha, jak i rządy krajów członkowskich Unii Europejskiej usiłujące wprowadzić istotne ograniczenia w tych badaniach[44][45].

Hawking jest agnostykiem[46], a słowa „Bóg” używa jako wygodnej przenośni[47]. Jego pierwsza żona podczas sprawy rozwodowej wyraziła przekonanie iż jest ateistą[48][49]. Hawking podkreśla, że nie jest religijny w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, Boga rozumie jako ucieleśnienie praw natury i wierzy, że Wszechświat rządzony jest przez prawa natury, które może zostały określone przez Boga, ale nie są przez niego łamane[50], uznając religijną koncepcję osobowego Boga za niemożliwą. Widzi fundamentalną różnicę pomiędzy opartą na autorytecie religią, a nauką używającą doświadczenia i myślenia. Uważa, że w tym konflikcie dzięki skuteczności nauka zwycięży[51]. W „Krótkiej Historii Czasu” (1988) napisał, że odkrycie kompletnej „teorii wszystkiego” wyjaśni przyczynę naszego istnienia dzięki czemu „będzie to ostateczny tryumf ludzkiej inteligencji – poznamy wtedy bowiem myśli Boga”, ale w napisanej wspólnie z Leonardem Mlodinowem „Jeszcze krótszej historii czasu” (2005) stwierdził, że nowe odkrycia w fizyce pokazują, że stwórca „nie jest potrzebny”. Podczas wywiadu z Charlie Rosem w 2008 na pytanie o kwestie religijne odpowiedział, że prawa fizyki muszą obowiązywać bez wyjątku, bo inaczej nie byłyby prawami, co nie zostawia zbyt wiele miejsca na cuda lub Boga, zaś koncepcję życia po śmierci uważa za bajkę, w którą wierzą ludzie bojący się ciemności[34]. W wydanej w 2010 „The Grand Design” (również wspólnie z Mlodinowem) pisze: „Ponieważ istnieją takie prawa jak grawitacja Wszechświat dlatego, że może to zrobić, stworzy się sam z niczego. Spontaniczne stworzenie jest przyczyną dla której istnieje raczej coś niż nic, wyjaśnia istnienie Wszechświata. Nie jest konieczne przywoływanie Boga by zapalić lont i wprawić Wszechświat w ruch”[52].

W zasadzie unika wypowiedzi na tematy polityczne, mimo to pojawił się jednak w programie Partii Pracy. Wspiera niezależną organizację charytatywną SOS Children’s Villages UK[53].

Działalność publiczna[edytuj | edytuj kod]

Hawking w stanie nieważkości, rok 2007

Hawking znany jest z publicznych wystąpień i pojawił się jako postać lub osobiście w wielu widowiskach telewizyjnych. Grał siebie w specjalnym rocznicowym odcinku serialu Czerwony karzeł. Wystąpił gościnnie jako własny hologram w serialu telewizyjnym „Star Trek: Następne pokolenie”; odcinek pt. „Descent, Part I”. Pojawił się w skeczu w programie Late Night with Conan O’Brien, w programie „Alien Planet”[54] Discovery Channel oraz serialu animowanym „Family Guy”. Użyczył swojego głosu w serialach animowanych „Futurama”, „Simpsonowie” i „Dilbert” oraz w utworze zespołu Pink Floyd – „Keep Talking” z albumu The Division Bell z 1994, w coverze piosenki Michaela JacksonaThe Girl Is Mine”, wykonanym przez Richarda Cheese, w utworze norweskiego zespołu punk-rockowego Turbonegro „Intro: The Party Zone” z albumu Party Animals (2005) oraz w utworze niemieckiego zespołu Wolfsheim „Kein Zurück (Oliver Pinelli Mix)”. Jest fikcyjną tożsamością artysty MC Hawking z nurtu nerdcore hip hop. W 2008 pojawił się w serialu dokumentalnym „Stephen Hawking, Master of the Universe” produkcji Channel 4. Jest postacią w filmie Superhero. Wzorowana jest na nim postać Sebastiana z serialu Cień anioła. W serialu Wróżkowie chrzestni Hawking jest wspomniany jako były kolega z pokoju Denzela Crokera. Wystąpił jako on sam w jednym z odcinków serialu The Big Bang Theory (Teoria wielkiego podrywu), którego premiera miała miejsce 5 kwietnia 2012 roku.

Znany jest z poczucia humoru. Słynne jest jego powiedzenie „Kiedy słyszę o kocie Schrödingera, sięgam po pistolet”. Jest to ironiczna parafraza „Kiedy słyszę słowo kultura... Odbezpieczam mojego Browninga” ze sztuki Schlageter (akt 1, scena 1) niemieckiego dramaturga i nazistowskiego poety państwowego (Poet Laureate) Hannsa Johsta. Jest autorem łatwych do zrozumienia metafor przybliżających skomplikowane kwestie. W październiku 2005 zapytany w brytyjskim talk-show „Richard & Judy” dlaczego według niego pytanie o to co było przed Wielkim Wybuchem jest bez sensu porównał to do pytania „co jest na północ od bieguna północnego?”. Podobnego porównania użył również w wykładzie openheimerowskim w Berkeley, w 2007[55].

Często zakłada się z innymi fizykami o wynik eksperymentu lub poprawność danej teorii. Najsłynniejszym przykładem był zakład między z jednej strony Hawkingiem i Kipem Thorne’em, a z drugiej Johnem Preskillem. Dotyczył tego czy promieniowanie Hawkinga zawiera informacje pochodzące od materii, która przekroczyła horyzont zdarzeń jak uważał Preskill, czy też informacja ta jest niezwiązana z tą materią. W 2004 Hawking ogłosił iż uznaje swoją przegraną. John Preskill uważa zakład za wciąż nierozstrzygnięty[56]. W 1974 roku Hawking założył się z wybitnym astrofizykiem, Kipem Thorne’em, czy galaktyczne źródło promieniowania rentgenowskiego Cygnus X-1 zawiera czarną dziurę. Hawking twierdził, że nie, Thorne – że tak. Hawking przegrał i Thorne otrzymał roczną prenumeratę erotycznego magazynu Penthouse’a.[57] We wrześniu 2008 z okazji uruchomienia LHC ogłosił iż stawia 100 dolarów na to, że bozon Higgsa, ostatnia brakująca cząstka modelu standardowego nie zostanie odnaleziona. Jak powiedział taki wynik byłby bardziej interesujący[58].

29 sierpnia 2012 roku wystąpił w ceremonii otwarcia XIV Letnich Igrzysk Paraolimpijskich w Londynie[59].

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

17 kwietnia 2007 został otwarty budynek Stephen Hawking Building należący do Gonville and Caius College w Cambridge, używany jako akademik i budynek konferencyjny[64].

19 grudnia 2007 roku w Centrum Kosmologii Teoretycznej (Centre for Theoretical Cosmology) na Uniwersytecie Cambridge został odsłonięty pomnik przedstawiający popiersie Profesora Stephena Hawkinga[65]. Projektantem był artysta Ian Walters.

W maju 2008 została odsłonięta statua Stephena Hawkinga w African Institute for Mathematical Sciences w Kapsztadzie.

We wrześniu 2008 przewodniczył odsłonięciu zegara ‘Chronophage’ w Corpus Christi College Cambridge[66].

The Stephen W. Hawking Science Museum w San Salvador w Salvadorze jest nazwane na cześć Hawkinga w uznaniu jego wkładu w rozwój nauki oraz wytrwałości w radzeniu sobie z przeciwnościami.

Hawking jest członkiem zarządu „Bulletin of the Atomic Scientists”.

31 października 2008 roku brał udział w seminarium Papieskiej Akademii Nauk „Podejścia naukowe do ewolucji Wszechświata i życia”.

30 września 2009 r. Hawking zakończył trzydziestoletnią kadencję na stanowisku profesora katedry Lucasa, będzie kontynuował pracę naukową jako Dyrektor ds. badań na Wydziale Matematyki Stosowanej i Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Cambridge (Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge).

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Wybrane publikacje naukowe[edytuj | edytuj kod]

  • „Singularities in Collapsing Stars and Expanding Universes” wspólnie z Dennisem Sciamą, 1969 Comments on Astrophysics and Space Physics Vol 1 #1
  • „The Large Scale Structure of Spacetime” wspólnie z George’em Ellisem, 1973 ISBN 0-521-09906-4.
  • „The Nature of Space and Time” wspólnie z Rogerem Penrose, przedmowa Michael Atiyah, New Jersey: Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-05084-8.
  • „The Large, the Small, and the Human Mind” (wspólnie z Abner Shimony, Nancy Cartwright i Rogerem Penrose, Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5 (twarda okładka), ISBN 0-521-65538-2 (miękka okładka), Canto edition: ISBN 0-521-78572-3.
  • Information Loss in Black Holes”, Cambridge University Press, 2005
  • „God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History”, Running Press, 2005 ISBN 0-7624-1922-9.

Pełna lista publikacji naukowych Stephena Hawkinga dostępna jest na jego stronie – Prof. Stephen Hawking’s Publications List.

Popularnonaukowe[edytuj | edytuj kod]

Przekonanie o istotnej roli popularyzacji nauki było przyczyną napisania całej serii książek popularnonaukowych:

Książki dla dzieci[edytuj | edytuj kod]

Wraz ze swoją córką Lucy Hawking napisał trzy powieści fantastyczno-naukowe dla młodszego czytelnika, opisywane jako „Harry Potter, ale bez czarów”:

Filmy[edytuj | edytuj kod]

  • 1991 „A Brief History of Time”[67]
  • 1997 „Stephen Hawking’s Universe”[68][69][70]
  • 2005 „Horizon” The Hawking Paradox”[71]
  • 2007 „Masters of Science Fiction”[72][73]
  • 2008 „Stephen Hawking: Master of the Universe”[74][75]
  • 2009 „Beyond the Horizon”[76]
  • 2010 „Into The Universe with Stephen Hawking”[77]

Książki wydane w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

  • Natura czasu i przestrzeni (The Nature of Space and Time), wspólnie z Rogerem Penrose; przekład: Piotr Amsterdamski; Zysk i S-ka 1996-01-01, s. 144 ISBN 83-7150-126-9.
  • Krótka historia czasu (A Brief History of Time. From the Big Bang to Black Holes); przekład: Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka 2000-01-01 oraz 2007-12-05, s. 180 ISBN 978-83-7506-149-9.
  • Czarne dziury i wszechświaty niemowlęce oraz inne eseje (Black Holes and Baby Universes and Other Essays); przekład: Piotr Haski, Zysk i S-ka 1997-01-01, s. 145 ISBN 83-7150-256-7.
  • Teoria wszystkiego (Theory of Everything); przekład: Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka 2003-07-29, s. 118 ISBN 83-7298-429-8.
  • Wszechświat w skorupce orzecha (The Universe In A Nutshell); przekład: Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka, seria Nebula 2004-10-06, s. 100 ISBN 83-7298-214-7.
  • Ilustrowana teoria wszystkiego (The Theory Of Everything. The Origin And Fate Of The Universe), przekład: Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka 2004-01-01 oraz 2004-10-14, s. 136 ISBN 83-7298-627-4.
  • Ilustrowana Krótka Historia Czasu (The Illustrated Brief History of Time); przekład Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka 2005-01-01, s. 248 ISBN 83-7150-197-8.
  • Jeszcze krótsza historia czasu (A Briefer History of Time), wspólnie z Leonardem Mlodinowem; przekład: Jacek Bieroń, Zysk i S-ka 2007-01-18 oraz 2008-05-08, s. 152 ISBN 978-83-7506-020-1.
  • Jerzy i tajny klucz do Wszechświata (George’s Secret Key to the Universe), wspólnie z Lucy Hawking; przekład: Piotr Amsterdamski, Nasza Księgarnia 2008-05-12, s. 304 ISBN 978-83-10-11403-7.
  • Jerzy i poszukiwanie kosmicznego skarbu (George’s Cosmic Treasure Hunt), wspólnie z Lucy Hawking; przekład: Marek Krośniak, Nasza Księgarnia 2009-05-18, s. 344 ISBN 978-83-10-11668-0.
  • Teoria wszystkiego, czyli krótka historia Wszechświata (The Theory of Everything: The Origin and Fate of the); przekład: Michał Lipa; Editio 2009-08, s. 120 ISBN 978-83-246-2380-8.
  • Wielki projekt (The Grand Design), wspólnie z Leonardem Mlodinowem; przekład: Jarosław Włodarczyk; Albatros, Andrzej Kuryłowicz 2011, s. 232 ISBN 978-83-7659-349-4.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. S. W. Hawking: Particle creation by black holes (ang.). W: Communications in Mathematical Physics [on-line]. Project Euclid. [dostęp 2010-08-09].
  2. Stephen Hawking to give up prestigious Cambridge title (ang.). CBC News, 2008-10-24. [dostęp 2010-08-09].
  3. Hawking gives up academic title (ang.). BBC, 2009-09-30. [dostęp 2010-08-09].
  4. Stephen Hawking accepts post at Ontario institute (ang.). CTV News, 2008-11-27. [dostęp 2010-08-09].
  5. Michael Mason: How to Teach Science to the Pope (ang.). Discover Magazine, 2008-08-18. [dostęp 2010-08-09].
  6. Hawking receives honour from Obama (ang.). guardian.co.uk, 2009-08-13. [dostęp 2010-08-09].
  7. Tim Radford: How God propelled Stephen Hawking into the bestsellers lists (ang.). guardian.co.uk, 2009-07-31. [dostęp 2010-08-09].
  8. „Czarne dziury i wszechświaty niemowlęce oraz inne eseje”, Poznań 1997, s. 137.
  9. Geoffrey Hoare i Eric Love: Dick Tahta A maths teacher with gusto, he inspired the schoolboy Hawking (ang.). guardian.co.uk, 2007-01-05. [dostęp 2010-08-09].
  10. Stephen Hawking: Stephen Hawking’s A Brief History of Time: A Reader’s Companion. New York Bantam, 1992, s. 44. ISBN 0553077724.
  11. Stephen W. Hawking: Disability Advice (ang.). Professor Stephen W. Hawking. [dostęp 2010-08-09]. [zarchiwizowane z adresu 2010-03-29].
  12. „Czarne dziury i wszechświaty niemowlęce oraz inne eseje”, Poznań 1997, s. 141.
  13. Mike Hanlon: Stephen Hawking chooses a new voice (ang.). Gizmag Emerging Technology Magazine. [dostęp 2010-08-09].
  14. Stephen Hawking: Stephen Hawking asks big questions about the universe (ang.). TED.com. [dostęp 2010-08-09].
  15. Hitshumoto & Munsat: Amyotrophic Lateral Sclerosis, A guide for patients and family. Demos Medical Publishing, LLC, 2001, s. 36. ISBN 1888799285.
  16. News Archive 2009 Pasadena, CA, USA, March – April (ang.). Stephen Hawking, 2009-04. [dostęp 2010-08-23]. [zarchiwizowane z adresu 2009-07-13].
  17. David Sapsted: Hawking and second wife agree to divorce (ang.). Telegraph.co.uk, 2006-10-20. [dostęp 2010-08-09].
  18. Deborah Solomon: The Science of Second-Guessing: Questions for Stephen Hawking (ang.). New York Times, 2004-12-12. [dostęp 2010-08-09].
  19. „Czarne dziury i wszechświaty niemowlęce oraz inne eseje”, Poznań 1997, s. 145 i 146.
  20. ISBN 0-521-09906-4.
  21. Stephen Hawking i Roger Penrose: Origins of the universe: Stephen Hawking’s J. Robert Oppenheimer Lecture (ang.). University of California, Berkeley, 2007-03-13. [dostęp 2010-08-09].
  22. Stephen Hawking: The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology (ang.). Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 1970-01. [dostęp 2010-08-09].
  23. Stephen Hawking „Krótka historia czasu – od Wielkiego Wybuchu do czarnych dziur”, Poznań 1996, s. 8.
  24. Michio Kaku „Hiperprzestrzeń”, Warszawa 1995, s. 223.
  25. Stephen Hawking: Black-hole evaporation (ang.). Nature, 1974-01-17. [dostęp 2010-08-09].
  26. Stephen Hawking „Krótka historia czasu – od Wielkiego Wybuchu do czarnych dziur”, Poznań 1996, s. 131, 135 i inne.
  27. Stephen W. Hawking: Stephen W. Hawking – The Origin of the Universe (ang.). Stephen W. Hawking. [dostęp 2010-08-23]. [zarchiwizowane z adresu 2011-12-19].
  28. Philip Ball: Hawking Rewrites History...Backwards (ang.). Nature News Online, 2006-06-21. [dostęp 2010-08-09].
  29. Roger Highfield: Stephen Hawking plans to see space (ang.). Telegraph.co.uk, 2007-01-08. [dostęp 2010-08-09].
  30. Hawking takes zero-gravity flight (ang.). BBC News, 2007-04-27. [dostęp 2010-08-09].
  31. Move To New Planet, says Hawking (ang.). BBC News, 2006-11-30. [dostęp 2010-08-09].
  32. Hawking: If we survive the next 200 years, we should be OK (ang.). CNN, 2008-10-09. [dostęp 2010-08-09].
  33. Roger Highfield: Colonies in space may be only hope, says Hawking (ang.). The Daily Telegraph, 2001-10-16. [dostęp 2010-08-09].
  34. 34,0 34,1 Charlie Rose: Video: A conversation with Dr. Stephen Hawking & Lucy Hawking (ang.). CNN, 2008-03-07. [dostęp 2010-08-09].  Cytat: Physicists believe that the universe is governed by scientific laws. This laws must hold without exceptions or they wouldn’t be laws. It does not leave much room for miracles or God. I regard the afterlife to be a fairy story for people that afraid of the dark.
  35. Andrew Dermont: #5: Stephen Hawking’s Warning: Abandon Earth–Or Face Extinction (ang.). Big Think, 2010-08-06. [dostęp 2010-08-09].
  36. Mary Ormsby: Stephen Hawking says we must flee Earth (ang.). The Star, 2010-08-11. [dostęp 2010-08-09].
  37. Primitive life 'likely elsewhere’ (ang.). Channel 4 News, 2008-04-28. [dostęp 2010-08-09].
  38. Stephen W. Hawking: The final frontier (ang.). Cosmos Magazine, 2008-09-24. [dostęp 2010-08-09].
  39. Jonathan Leake: Don’t talk to aliens, warns Stephen Hawking (ang.). The Sunday Times, 2010-04-25. [dostęp 2010-08-09].
  40. Stephen Hawking warns over making contact with aliens (ang.). BBC News, 2010-04-25. [dostęp 2010-08-09].
  41. Stephen Hawking’s Three Big Ideas (ang.). W: Stephen Hawking’s Universe [on-line]. Discovery Channel. [dostęp 2010-08-15].
  42. Jonathan Leake: Hawking hurls us superfast into the future (ang.). The Sunday Times, 2010-05-02. [dostęp 2010-08-15].
  43. Stephen Hawking: Ucieczka z tego świata Powrót do przyszłości (pol.). Forum (za Daily Mail), 2010-09-13. [dostęp 2010-09-17].
  44. Steve Connor: Hawking criticises EU states trying to ban stem cell research (ang.). The independent, 2006-07-24. [dostęp 2010-08-15].
  45. Debbie Andalo: Hawking urges EU not to stop stem cell funding (ang.). Guardian.co.uk, 2006-07-24. [dostęp 2010-08-15].  Cytat: Stem cell research is the key to developing cures for degenerative conditions like Parkinson’s and motor neurone disease from which I and many others suffer. The fact that the cells may come from embryos is not an objection, because the embryos are going to die anyway
  46. Stephen Hawking w bazie Notable Names Database (ang.)
  47. Anthony Burgess. Towards a Theory of Everything. „The Observer”, s. 42, 1991-12-29. Cytat: Though A Brief History of Time brings in God as a useful metaphor, Hawking is an atheist. 
  48. Charles Arthur. The Crazy World of Stephen Hawking. „The Independent (London)”, s. 7, 2001-10-12. Cytat: Then, in 1999, his former wife published Music To Move The Stars: My Life with Stephen, in which she detailed (...) how her Christian faith clashed with his steadfast atheism; (...) The last line in A Brief History Of Time is famous for saying that, if we could tie together the equations describing the universe, we would „know the mind of God.” But, as his former wife says, he is an atheist. So why is the deity making an appearance? The obvious answer is that it helps sell books. 
  49. Tim Adams. A Brief History of a First Wife. „The Observer”, s. 4, 2004-04-04. Cytat: Jane took much of her dramatic hope at the time from her faith, and still sees something of the irony in the fact that her Christianity gave her the strength to support her husband, the most profound atheist. 'Stephen, I hope, had belief in me that I could make everything possible for him, but he did not share my religious – or spiritual – faith.'. 
  50. Phil Stewart: Pope sees physicist Hawking at evolution gathering (ang.). Reuters, 2008-10-31. [dostęp 2010-10-28].  Cytat: I believe the universe is governed by the laws of science. The laws may have been decreed by God, but God does not intervene to break the laws”
  51. Ki Mae Heussner: Stephen Hawking on Religion: 'Science Will Win’ (ang.). ABC, 2010-06-07. [dostęp 2010-08-06].  Cytat: What could define God [is thinking of God] as the embodiment of the laws of nature. However, this is not what most people would think of that God. [...] They made a human-like being with whom one can have a personal relationship. When you look at the vast size of the universe and how insignificant an accidental human life is in it, that seems most impossible. [...] There is a fundamental difference between religion, which is based on authority, [and] science, which is based on observation and reason. Science will win because it works
  52. Adam Gabbatt: Stephen Hawking says universe not created by God (ang.). Guardian.co.uk, 2010-09-02. [dostęp 2010-09-02].  Cytat: Because there is a law such as gravity, the universe can and will create itself from nothing, [...] Spontaneous creation is the reason there is something rather than nothing, why the universe exists, why we exist. [...] It is not necessary to invoke God to light the blue touch paper and set the universe going. [...] The fact that we human beings – who are ourselves mere collections of fundamental particles of nature – have been able to come this close to an understanding of the laws governing us and our universe is a great triumph
  53. SOS Children’s Celebrity Supporters (ang.). SOS Children. [dostęp 2010-08-09].
  54. Stephen Hawking (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2010-08-09].
  55. Stephen W. Hawking: Stephen W. Hawking – The Origin of the Universe (ang.). Stephen W. Hawking, 2007. [dostęp 2010-08-09].  Cytat: Suppose the beginning of the universe, was like the south pole of the Earth, with degrees of latitude, playing the role of time. The universe would start as a point at the South Pole. As one moves north, the circles of constant latitude, representing the size of the universe, would expand. To ask what happened before the beginning of the universe, would become a meaningless question, because there is nothing south of the South Pole
  56. John Preskill: On the hunt for the Higgs boson (ang.). John Preskill, 2004-07-24. [dostęp 2010-08-17].
  57. Hawking przegrał zakład z Thorne’em o czarną dziurę. [dostęp 2013-05-28].
  58. On the hunt for the Higgs boson (ang.). BBC Radio 4, 2008-09-09. [dostęp 2010-08-17].  Cytat: I think it will be much more exciting if we don’t find the Higgs. That will show something is wrong, and we need to think again. I have a bet of $100 that we won’t find the Higgs
  59. Hawking na otwarciu paraolimpiady (pol.). sport.tvn24, 21 sierpnia 2012. [dostęp 2014-07-11].
  60. Julius Edgar Lilienfeld Prize (ang.). American Physical Society. [dostęp 2010-08-09].
  61. Copley recent winners: 1990 – present day (ang.). The Royal Society. [dostęp 2010-08-09].
  62. Fonseca Prize 2008. University of Santiago de Compostela. [dostęp 2010-08-09].
  63. Toby Harnden: Stephen Hawking given Presidential Medal of Freedom by Barack Obama (ang.). Telegraph.co.uk, 2009-08-13. [dostęp 2010-08-24].
  64. Toby Harnden: The Stephen Hawking Building (ang.). BBC News, 2007-04-18. [dostęp 2010-08-09].
  65. Vice-Chancellor unveils Hawking statue (ang.). University of Cambridge, 2007-12-21. [dostęp 2010-08-09].
  66. Time to unveil Corpus Clock (ang.). Cambridgenetwork.co.uk, 2008-09-22. [dostęp 2010-08-09].
  67. A Brief History of Time (1991) (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2010-08-09].
  68. Stephen Hawking’s Universe (ang.). Discovery Channel. [dostęp 2010-08-09].
  69. „Stephen Hawking’s Universe” (1997) (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2010-08-09].
  70. Stephen Hawking’s Universe (ang.). Public Broadcasting Service (PBS). [dostęp 2010-08-09].
  71. „Horizon” The Hawking Paradox (2005) (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2010-08-09].
  72. Masters of Science Fiction (ang.). Masters of Science Fiction. [dostęp 2010-08-09].
  73. „Masters of Science Fiction” (2007) (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2010-08-09].
  74. Master of the Universe (ang.). Channel 4. [dostęp 2010-08-09].
  75. Stephen Hawking: Master of the Universe (ang.). University of Cambridge, 2008-03-03. [dostęp 2010-08-09].
  76. Beyond the Horizon (2009) (ang.). The Internet Movie Database. [dostęp 2010-09-03].
  77. Into The Universe (ang.). Discovery Channel. [dostęp 2010-08-09].


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]