Stopnie wojskowe w Polsce

Mundur majora Wojsk Lądowych

Stopnie wojskowe – są tytułami żołnierzy, które oznaczają miejsce danego żołnierza w hierarchii wojskowej oraz warunkują zajmowanie stanowiska służbowego o określonym stopniu etatowym. Stopnie wojskowe mają swoje oznaki, składające się najczęściej z gwiazdek, tzw. diamentów, belek i krokiewek. Oznaki stopni umieszcza się na mundurze. W Wojsku Polskim oznaki stopni nosi się na naramiennikach, nakryciu głowy (czapce garnizonowej, rogatywce, berecie czy furażerce), rękawach mundurów (w Marynarce Wojennej) lub na lewej piersi kurtki mundurowej.

Hierarchia stopni w wojsku często bywa powielana w innych służbach mundurowych danego kraju (policji, służbach granicznych, straży pożarnej, służbie więziennej itp.); w Polsce także w Biurze Ochrony Rządu. Równorzędność stopni wojskowych i stopni innych służb mundurowych określa Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawie równorzędności stopni policyjnych, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Biura Ochrony Rządu, Służby Celnej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej i stopni wojskowych ze stopniami służbowymi Straży Granicznej^[1].

Stopnie wojskowe w I Rzeczypospolitej [edytuj]

W pierwszej połowie XVIII wieku po raz pierwszy ubiór wojska polskiego^[a] podporządkowano dyscyplinie mundurowej^[2]. Wraz z jednolitym mundurem zaczęły wchodzić w życie pierwsze systemy oznak stopni wojskowych w formie galonów, ozdobnych naramienników i sznurków złotych lub srebrnych na ramionach^[2]. Oznaką generałów i oficerów stała się srebrna szarfa z karmazynowymi paskami, którą noszono zawiązaną w pasie oraz srebrno-karmazynowy temblak^[b], przy broni bocznej. Oznakami stopni podoficerskich były galony na kołnierzu i mankietach rękawów oraz biało-karmazynowe temblaki.

W drugiej połowie XVIII wieku nastąpiła dalsza ewolucja oznak stopni wojskowych w postaci szlif na ramionach, galonów srebrnych na kołnierzu i wyłogach rękawów. Srebrna w Koronie i złota na Litwie taśma układana w formie wężyka na wyłogach kurtek, rękawach, kołnierzach i na czapkach weszła na stałe do tradycji ubioru generalskiego^[2].

Stopnie wojskowe w okresie sejmu czteroletniego

Członkowie sztabu generalnego

Hetman wielki
Hetman polny
Generał artylerii
Generał lejtnant (szef dywizji)
Generał major

Stopnie w konnicy:

W brygadach jazdy;

Brygadier (generał) (szef brygady)
Wicebrygadier
Major
Rotmistrz (szef chorągwi)
Porucznik
Podporucznik
Kwatermistrz
Audytor
Adiutant
Chorązy
Namiestnik
Towarzysz
Wachmistrz
Furyer
Kapral

W pułkach jazdy

Szef pułku (generał)
Pułkownik
Podpułkownik
Major

Dalej jak w brygadach

Stopnie w piechocie

Szef regimentu (generał)
Pułkownik
Podpułkownik
Major
Kapitan (szef kompanii)
Audytor
Regimenta (kwatermistrz)
Adiutant
Porucznik
Podporucznik
Chorąży
Podchorąży
Feldfebel
Sierżant
Furyer
Kapral

Stopnie w artylerii

Generał major
Pułkownik
Podpułkownik
Major
Kapitan
Kwatermistrz
Adiutant generalski
Oberceugwarter
Ceugwarter
Porucznik
Podporucznik
Sztuk junkier
Sztabsfuryer
Oberfeuerwerker
Feuerwerker
Furyer
Ober bombardier
Bombardier

Stopnie w korpusie inżynierów

Szef korpusu
Pułkownik
Podpułkownik
Kapitan
Porucznik
Podporucznik
Konduktor
Unteroficer
Miner
Saper

Uchwałą Sejmu wprowadzono nowe dystynkcje wojskowe. Generałowie posiadali dwa szlify i haft, podwójny dla generał-lejtnantów i pojedynczy dla generał-majorów, szefowie – jedną szlifę na ramieniu o czterech paskach, pułkownicy o trzech, podpułkownicy o dwóch, majorowie o jednym pasku. Oficerowie młodsi otrzymali gwiazdki: kapitan cztery, porucznik trzy, podporucznik dwie, chorąży jedną^[3]. Oznakami stopni podoficerów były galony srebrne lub złote^[c] na wyłogach rękawów i na kołnierzach. Wszyscy oficerowie mieli prawo do noszenia na czapce rogatej srebrnych galonów powyżej otoku futrzanego^[4].

Stopnie i stanowiska w okresie powstania kościuszkowskiego

W powstaniu kościuszkowskim oznaki stopni były zbliżone do dystynkcji z czasów Sejmu Czteroletniego^[5]. Zmieniono nazwy stanowisk dowódców poszczególnych formacji wojskowych. Na czele powstania stał naczelnik. W rotach dowodzili setnicy i dziesiętnicy, wyznaczano tysięczników i trzytysięczników. Jednostkami pospolitego ruszenia w poszczególnych województwach kierowali generałowie ziemiańscy.

Pojawił się także zwyczaj awansowania zasłużonych szeregowych do stopni oficerskich. Wszyscy nowo mianowani oficerowie otrzymywali drukowane patenty z okrągłą pieczęcią Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej i dewizą „Wolność, Całość, Niepodległość”^[5].

Polskie stopnie wojskowe w okresie zaborów [edytuj]

W Legionach gen. Jana Henryka Dąbrowskiego zachowano polskie stopnie wojskowe^[6]. Zawarta 9 stycznia 1797 roku umowa z Administracją Generalną Lombardii przewidywała, że: „Ubiór, znaki wojskowe i organizacja tego korpusu zbliżać się będą jak można najwięcej do zwyczajów polskich. Lud lombardzki widziałby z przyjemnością przy uniformach noszących szlify kolorów narodowych lombardzkich z napisem »Gli uomini liberi sono fratelli«^[d] [...]. Administracja Generalna Lombardii wydawać będzie patenty na oficerów i urzędników w wspomnianym korpusie, zastrzegając sobie prawo przedstawienia natychmiast swych uwag co do osób, jeżeli tego uzna potrzebę”^[6].

W Armii Księstwa Warszawskiego ujednolicono oznaki stopni wojskowych, a rozporządzenie z 19 grudnia 1807 roku określało kompetencje ministra wojny w zakresie zasad mianowania na kolejne stopnie^[6]. Stwierdzało, że: "Wszystkie nominacje na miejsca wakujące i wszystkie awanse będą czynione przez naszego Ministra Wojny i podane naszej akceptacji". Na tej podstawie ks. Józef Poniatowski mianował dowódców i podpisywał patenty oficerskie zwane listami służby^[6]. Rozkazy nominacyjne umieszczano w "Gazecie Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego"^[6].

Wprowadzono stopnie generała "broni", czyli generała piechoty, i generała jazdy. Wprowadzono nowe oznaki stopni wojskowych^[7]. Generał posiadał buliony z grubymi frędzlami. Poszczególne stopnie otrzymały następujące oznaczenia: generał "broni" – szlify bez gwiazdek, generał dywizji – szlify z trzema gwiazdkami, generał brygady – dwie gwiazdki, pułkownik – szlify gładkie z frędzlą, podpułkownik – szlify z jednym paskiem umieszczonym wzdłuż naramiennika, major – dwa równoległe paski, kapitan – szlify bez frędzli, porucznik – jeden pasek, podporucznik – dwa paski^[6].

Oznaki stopni podoficerskich^[8]: kapral miał na rękawach^[e] dwa paski niciane, żółte, sierżant – jeden galonek złoty nad rękawem oraz taki sam przyszyty na taśmie szlify, feldfebel – dwa takie złote galonki, furier – jeden galonek złoty w kształcie kąta, na cztery cale od łokcia ku ramieniu.

W Wojsku Polskim Królestwa Kongresowego do 1827 roku oznaczano stopnie oficerskie w sposób następujący: pułkownik nosił szlify gładkie z bulionami; podpułkownik szlify gładkie z bulionami i z paskiem karmazynowym, wzdłuż, major – dwa wzdłuż biegnące równoległe paski, kapitan – szlify gładkie bez bulionów, porucznik – szlify gładkie bez bulionów z jednym paskiem karmazynowym; podporucznik – dwa paski karmazynowe^[9]

3 lutego 1827 roku dawne paski zastąpiono gwiazdkami. 24 stycznia 1831 roku sejm określił, że naczelny wódz na kołnierzu ma nosić podwójny wężyk generalski, a na szlifach – skrzyżowane dwie buławy hetmańskie^[6].

W okresie powstania listopadowego prawo awansowania do pułkownika miał naczelny wódz. Stopnie generalskie nadawał Rząd Narodowy, a patenty podpisywał Prezes Rządu i Radca Sekretarz Główny Rządu^[6].

W powstaniu styczniowym powstańców, którzy dokonali czynów bohaterskich, mianowano na polu walki. Patenty oficerskie wręczano na miejscu lub rozwożono za pomocą łączników. Decyzja w zakresie mianowania oficerów należała do Wydziału Wojny Rządu Narodowego, natomiast na niższe stopnie wojskowe awansowali dowódcy oddziałów powstańczych^[6]. Wprowadzono nowe oznaczenia stopni wojskowych. Oficerowie nosili szarfy oraz kokardy na piersiach i naszywki na rękawach. Dowódcy plutonów i kompanii stosowali barwy amarantowe, dowódcy batalionów – biało-amarantowe, a dowódcy oddziałów oraz generałowie – biało-niebiesko-amarantowe^[6].

Stopnie wojskowe w II Rzeczypospolitej [edytuj]

Pierwszym dokumentem regulującym sprawy stopni wojskowych był dekret Rady Regencyjnej z 12 października 1918 roku, który to właśnie Radzie przyznawał prawo nadawania stopni oficerskich i weryfikowania stopni nadanych przez państwa zaborcze.

Od 11 listopada 1918 oficerów mianował naczelny wódz Wojska Polskiego, a później Naczelnik Państwa. W następnych latach funkcja ta należała do Prezydenta RP i ministra Spraw Wojskowych^[10].

31 stycznia 1921 Naczelny Wódz „przyznał odpowiedni stopień wojskowy oficerów WP wszystkim oficerom byłych formacji polskich, którzy polegli za sprawę Polski w czasie wojny światowej przed powstaniem Państwa Polskiego, tj. przed dniem 1 listopada 1918 r.”^[11]

Ustawa z 18 lipca 1924 roku uregulowała nazwy stopni szeregowych i podoficerów, a wzory stopni zostały określone rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 7 grudnia 1925 roku. W grupie szeregowych wyróżniano: strzelca, ułana, szwoleżera, kanoniera i sapera. Do starszych szeregowych zaliczał się: starszy strzelec, starszy szwoleżer, bombardier i starszy saper. W składzie podoficerów znajdował się: kapral (żandarm, podmajster wojskowy), plutonowy (starszy żandarm, młodszy majster wojskowy), sierżant (wachmistrz, ogniomistrz, majster wojskowy), starszy sierżant (starszy wachmistrz, starszy ogniomistrz, starszy majster wojskowy)^[10].

Wyróżniano grupę oficerów młodszych i sztabowych. Oficerowie młodsi to: podporucznicy, porucznicy, kapitanowie^[f]. Do grupy oficerów sztabowych zaliczano: majorów (komandorów podporuczników), podpułkowników (komandorów poruczników) i pułkowników (komandorów). W korpusie generałów: generał brygady (kontradmirał), generał dywizji (wiceadmirał), generała broni (admirał) i marszałek Polski.

Odznakami stopni generałów były wyłogi w formie wężyków na obu rękawach munduru, a na naramiennikach gwiazdki i wężyki z biało-metalowej taśmy. Na czapce, pod orzełkiem, generał brygady nosił jedną gwiazdkę, generał dywizji – dwie, a generał broni – trzy. Oznakę stopnia marszałka^[g] stanowiły dwie skrzyżowane buławy^[12].

Oznakami stopni oficerów sztabowych były podwójne paski i pięcioramienne srebrne gwiazdki naszyte na naramiennikach. Major miał jedną gwiazdkę, podpułkownik – dwie i pułkownik – trzy. Oficerowie młodsi nosili gwiazdki: podporucznik – jedną, porucznik – dwie, kapitan (rotmistrz) – trzy. Ustanowiony w październiku 1919 roku stopień chorążego to jedna gwiazdka i galon naszyty wokół naramiennika^[10].

Stopnie wojskowe w Polskich Siłach Zbrojnych [edytuj]

W Wielkiej Brytanii zachowano tradycyjne oznaki stopni. Na beretach początkowo naszywano je z lewej strony orła, przy czym galony oficerów starszych miały układ pionowy, a gwiazdki oficerskie i naszywki podoficerskie – poziomy^[13]. Od lutego 1943 roku oznaki stopni noszono pod orłem: galony oficerów starszych, gwiazdki i "kąty" sierżantów – poziomo, galony podoficerów – pionowo^[13].

Uczniowie szkół podchorążych nosili oznaki stopni z galonu podoficerskiego z karmazynową wypustką i naramienniki obszyte biało-czerwonym sznurkiem. Podchorążowie – oznaki stopni z galonu srebrnego bez wypustki, a na rękawach kurtek i płaszczy pojedynczy galon^[13].

Stopnie w ludowym Wojsku Polskim [edytuj]

W formowanej w Związku Radzieckim 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki przyjęto w zasadzie oznaczenia stopni obowiązujące w Wojsku Polskim II RP. Oficerowie starsi: pułkownik, podpułkownik i major posiadali oznaczenia podobne do obecnie obowiązujących, a w korpusie oficerów młodszych kapitan nosił 3 gwiazdki, porucznik – 2, podporucznik – 1. Najniższym stopniem oficerskim był chorąży. Nosił pojedynczą gwiazdkę nałożona na płaski sznurek przytwierdzony wzdłuż środka naramiennika. Stopnie generałów nadawała Rada Komisarzy Ludowych ZSRR na wniosek Związku Patriotów Polskich, a pozostałe stopnie dowództwo dywizji. W sprawie awansów na pierwsze stopnie oficerskie uchwałę podejmowało Prezydium Związku Patriotów Polskich. Oficerom aparatu politycznego wszystkie stopnie nadawał Zarząd Główny ZPP^[14].

Krajowa Rada Narodowa swoim dekretem z 21 lipca 1944 roku tak stanowiła: „Stopnie generalskie nadaje w Wojsku Polskim Prezydium Krajowej Rady Narodowej na wniosek Naczelnego Dowództwa. Prawo nadawania wszystkich innych stopni oficerskich Prezydium Krajowej Rady Narodowej przekazuje Naczelnemu Dowództwu”

Dekretem z 9 kwietnia 1946 roku zmieniono zasady nadawania stopni oficerskich. Od tego momentu wszystkie stopnie oficerskie w Wojsku Polskim nadawał Prezydent Krajowej Rady Narodowej na wniosek Ministra Obrony Narodowej.

Dekretem z 3 kwietnia 1948 roku o służbie oficerów Wojska Polskiego wprowadził cztery korpusy oficerskie: marszałków i generałów (admirałów), oficerów broni, oficerów polityczno-wychowawczych i oficerów służb. Ustalał także stopnie dla grupy oficerów młodszych, oficerów sztabowych i generałów (admirałów)^[14].

Od 19 kwietnia 1951 roku stopnie generalskie nadawał Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, a na stopnie oficerskie mianował minister Obrony Narodowej. Zmieniono też nazwę oficerów sztabowych na oficerów starszych^[14] i ustanowiono stopień generała armii^[h]

Ustawa z 13 grudnia 1957 roku O służbie wojskowej oficerów Sił Zbrojnych zniosła stopień generała armii i chorążego. Dokonano też zmiany oznak stopni oficerów młodszych. Podporucznik posiadał od tej pory dwie gwiazdki, porucznik – trzy a kapitan – cztery. Na pierwszy stopień oficerski oraz na stopnie oficerskie generałów mianowała Rada Państwa. Pozostałe stopnie wojskowe nadawał minister Obrony Narodowej.

Ustawa z 21 listopada 1967 roku O powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej rozbudowała korpus chorążych, a grupę podoficerów podzielono na młodszych i starszych. Ze względu na aktualny stopień wojskowy żołnierze stali się szeregowymi, podoficerami, chorążymi i oficerami. Korpusy oficerów, chorążych i podoficerów zawodowych dzieliły się na korpusy osobowe.

Ustawa z 30 czerwca 1970 roku O służbie wojskowej żołnierzy zawodowych określała okresy służby w danym stopniu. Wynosiły one: dla podporucznika – 3 lata, porucznika – 4 lata, kapitana – 5 lat, majora 4 lata i dla podpułkownika – 4 lata.

W okresie PRL stopnie nadane przez Narodowe Siły Zbrojne były podawane oddzielnie i różnie traktowane, ale przez społeczeństwo uznawane. Sprawa formalnie została uregulowana w 1988 r. przez Rząd RP na uchodźstwie. Od tego czasu według przepisów są uznawane za stopnie nadane przez Polskie Siły Zbrojne.

Nazewnictwo [edytuj]

Tradycyjnie, w niektórych rodzajach wojsk używano innych nazw dla niektórych stopni wojskowych:

w artylerii:
- kanonier (kan.) – szeregowy
- bombardier (bomb.) – starszy szeregowy
- ogniomistrz (ogn.) – sierżant
- starszy ogniomistrz (st. ogn.) – starszy sierżant
w kawalerii (a także w wojskach pancernych w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie, w dużej części sformowanych z byłych kawalerzystów):
- ułan (uł.) – szeregowy
- starszy ułan (st. uł.) – starszy szeregowy
- wachmistrz (wachm.) – sierżant
- starszy wachmistrz (st. wachm.) – starszy sierżant
- rotmistrz (rotm.) – kapitan
Legiony Polskie:
- legionista (leg.) – szeregowy
- starszy legionista (st. leg.) – starszy szeregowy

Stopnie wojskowe w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej [edytuj]

Żołnierze mogą być dla siebie przełożonymi, podwładnymi, starszymi lub młodszymi, a także równi stopniem. W zasadzie tylko bezpośredni przełożeni mogą podwładnym wydawać wiążące polecenia, czyli rozkazy. W sprawach nadzwyczajnych oraz w wypadku naruszania przez żołnierzy młodszych dyscypliny żołnierz starszy stopniem może wydać rozkaz żołnierzowi młodszemu stopniem. Przełożony powinien posiadać stopień wyższy lub równy swoim podwładnym.

Stopnie wojskowe są dożywotnie, ale żołnierz może stopień wojskowy stracić w wyniku zastosowania przez sąd środka karnego degradacji albo przez przełożonego kary dyscyplinarnej obniżenia stopnia wojskowego. (W związku z wprowadzeniem w życie z dniem 1 lipca 2004 ustawy o zawodowej służbie wojskowej kara dyscyplinarna obniżenia stopnia wojskowego przestała obowiązywać).

W Wojsku Polskim żołnierze noszący określone stopnie wojskowe wchodzą w skład Korpusów Kadry Sił Zbrojnych RP. Korpusami tymi są korpusy: szeregowych, podoficerów i oficerów (nie należy ich mylić z tzw. korpusami osobowymi). Stopniami wojskowymi są następujące stopnie:

Wojska Lądowe, Wojska Specjalne oraz Siły Powietrzne [edytuj]

Korpus szeregowych [edytuj]

odznaka stopnia wojskowego na kurtce mundurowej
nazwa stopnia skrót kod NATO	szeregowy szer. OR-01	starszy szeregowy st. szer. OR-02

Korpus podoficerów [edytuj]

odznaka stopnia wojskowego na kurtce mundurowej
nazwa stopnia skrót kod NATO	kapral kpr. OR-03	starszy kapral st. kpr. OR-04	plutonowy plut. OR-04	sierżant sierż. OR-05	starszy sierżant st. sierż. OR-06

zniesiono 1 lipca 2004
	starszy plutonowy st. plut.	sierżant sztabowy sierż. szt.	starszy sierżant sztabowy st. sierż. szt.

odznaka stopnia wojskowego na kurtce mundurowej
nazwa stopnia skrót kod NATO	młodszy chorąży mł. chor. OR-07	chorąży chor. OR-08	starszy chorąży st. chor. OR-08	starszy chorąży sztabowy st. chor. szt. OR-09

zniesiono 1 lipca 2004
	młodszy chorąży sztabowy mł. chor. szt.	chorąży sztabowy chor. szt.

Uwaga – reformą pragmatyczną z 1 lipca 2004 zniesiono następujące stopnie wojskowe: starszy plutonowy, sierżant sztabowy, starszy sierżant sztabowy, młodszy chorąży sztabowy, chorąży sztabowy. Żołnierze zawodowi i rezerwy posiadający jeden z ww. stopni zachowują go dożywotnio. Żołnierze rezerwy mający jeden z ww. stopni są powoływani do służby czynnej w stopniu bezpośrednio niższym, niezniesionym (np. st. sierż. sztab – st. sierż., chor. sztab. – st. chor.). Dodatkowo zniesiono korpus chorążych i przeniesiono żołnierzy z tego korpusu do korpusu podoficerów.

Korpus oficerów [edytuj]

oficerowie młodsi:

odznaka stopnia wojskowego na kurtce mundurowej
nazwa stopnia skrót kod NATO	podporucznik ppor. OF-01 jak por.	porucznik por. OF-01 jak ppor.	kapitan kpt. OF-02

Uwaga – oficerowie młodsi na naramiennikach nie noszą belek.

oficerowie starsi:

odznaka stopnia wojskowego na kurtce mundurowej
nazwa stopnia skrót kod NATO	major mjr OF-03	podpułkownik ppłk OF-04	pułkownik płk OF-05

generałowie:

odznaka stopnia wojskowego na kurtce mundurowej
nazwa stopnia skrót kod NATO	generał brygady gen. bryg. OF-06	generał dywizji gen. dyw. OF-07	generał broni gen. broni OF-08	generał¹ gen. OF-09

¹ zgodnie z aktualnie obowiązującym tekstem jednolitym ustawy z dnia 21 listopada 1967 roku o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, po ostatniej reformie z 2004, jest to najwyższy stopień generalski (generał, a nie występujący wcześniej generał armii)