Storczykowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Storczyki)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Storczykowate
Kolorowa paleta z książki Ernsta Haeckel'a Kunstformen der Natur
Kolorowa paleta z książki Ernsta Haeckel'a Kunstformen der Natur
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Nazwa systematyczna
Orchidaceae Juss.
Gen. Pl.: 64. 4 Aug 1789
Mapa zasięgu
Orchidaceae.png
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Cypripedium reginae
Ponthieva maculata
Bulbophyllum barbigerum

Storczykowate (Orchidaceae Juss.) – rodzina roślin obejmująca około 21.950 – 26.049 obecnie zaakceptowanych gatunków bylin (samożywnych i myko-hetkerotroficznych), zgrupowanych w 880 rodzajach[2][3]. Jest jedną z najbogatszych w gatunki rodzin roślin wyższych, na równi z rodziną astrowatych (Asteraceae). Obecnie nie jest rozstrzygnięte, która z tych dwóch rodzin jest większa, ze względu na ciągłe zmiany w ich klasyfikacji. Jednakże bez względu na dokładną liczbę gatunków storczykowatych – jest ich dwa razy więcej od liczby gatunków ptaków oraz cztery razy więcej od liczby gatunków ssaków. Do najbardziej zróżnicowanych rodzajów należą: Bulbophyllum (ok. 2000 gatunków), Epidendrum (ok. 1500 gatunków), Dendrobium (ok. 1400 gatunków) oraz Pleurothallis (ok. 1000 gatunków). W Polsce, w stanie dzikim, występuje około 50 gatunków z 24 rodzajów i wszystkie one podlegają ochronie gatunkowej.

Stosunkowo nieliczni przedstawiciele rodziny mają znaczenie użytkowe, jak np. wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia). Bardzo rozpowszechniona jest jednak uprawa wielu gatunków jako roślin ozdobnych. W wyniku rozwoju hodowli storczykowatych od XIX wieku, ogrodnicy stworzyli ponad 100 tysięcy różnych odmian ozdobnych, w tym wiele mieszańców, także międzyrodzajowych. Rośliny z rodziny storczykowatych o efektownych i oryginalnych kwiatach są potocznie nazywane orchideami.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi z języka greckiego ὄρχις (órkhis), które dosłownie znaczy jądro, z powodu kształtu korzeni.[4][5] Karol Linneusz sklasyfikował rodzinę jako Orchidaceae. Orchidea została oficjalnie przedstawiona w 1845 roku przez botanika Johna Lindley’a w School Botany, z powodu błędnej próby wyodrębnienia trzonu (orchis) z łacińskiego słowa Orchidaceae.

Grecki mit o orchidei wyjaśnia powstanie tej rośliny. Orchis, syn nimfy oraz satyra, natknął się na festiwal Dionizosa (Bachus) w lesie. W czasie tego festiwalu wypił za dużo trunków i próbował zgwałcić kapłankę Dionizosa. Za tą zniewagę, został rozszarpany na kawałki przez Bachanalian. Jego ojciec modlił się do bogów o jego odkupienie, jednakże zamiast przywrócenia go do życia, przemienili go w kwiat. Te kwiaty wcześniej były nazywane Orchis, Satyrion (Satyrion femina).

Zasięg[edytuj | edytuj kod]

Storczykowate są rodziną kosmopolityczną, występującą w prawie każdym środowisku oprócz lodowców i na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy. Największe zróżnicowanie gatunkowe storczyków występuje w strefie tropikalnej, zwłaszcza w Azji, Ameryce Południowej oraz Ameryce Środkowej. Można je znaleźć także powyżej koła arktycznego w południowej Patagonii. Dwa gatunki Nematoceras występują na Wyspie Macuarie poniżej południowego równoleżnika 54°.

Poniższa lista przedstawia zróżnicowanie rodzajowe różnych obszarów:

  • Oceania: 50-70 rodzajów
  • Ameryka Północna: 20-26 rodzajów
  • tropikalna Ameryka: 212-250 rodzajów
  • tropikalna Azja: 260-300 rodzajów
  • tropikalna Afryka: 230-270 rodzajów
  • Europa i umiarkowana Azja: 40-60 rodzajów

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Klad bazalny (najstarsza linia rozwojowa) w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:


storczykowate Orchidaceae





Boryaceae




Blandfordiaceae




Lanariaceae




asteliowate Asteliaceae



Hypoxidaceae









Ixioliriaceae



Tecophilaeaceae





Doryanthaceae




kosaćcowate Iridaceae




Xeronemataceae




żółtakowate Xanthorrhoeaceae




amarylkowate Amaryllidaceae



szparagowate Asparagaceae










Pozycja rodziny w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd storczykowce (Orchidales Raf), podrząd Orchidineae Rchb., rodzina storczykowate (Orchidaceae Juss.)[6].

Pozycja rodziny w systemie Cronquista (1981)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), klasa jednoliścienne (Liliopsida Scop. 1760), podklasa Liliidae, rząd storczykowce.

Podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website[1]
storczykowate

Apostasioideae




waniliowe Vanilloideae




obuwikowe Cypripedioideae




epidendronowe Epidendroideae



storczykowe Orchidoideae






Podrodzina Apostasioideae Horaninov
Information icon.svg Osobny artykuł: Apostasioideae.

Należą tu tylko dwa rodzaje – Apostasia i Neuwiedia obejmujące 16–17 gatunków występujących głównie w Azji południowo-wschodniej.

Podrodzina waniliowe Vanilloideae Szlachetko
Information icon.svg Osobny artykuł: waniliowe.

Obejmuje 180 gatunków skupionych w 15 rodzajach, występujących na wszystkich kontynentach w strefie tropikalnej oraz w strefie umiarkowanej we wschodniej części Ameryki Północnej oraz Azji. Najbardziej zróżnicowane rodzaje to wanilia (Vanilla) – 100 gatunków oraz Epistephium – 12 gatunków. Najważniejszym gatunkiem użytkowym jest wanilia płaskolistna (V. planifolia), której owoce są używane jako przyprawa (tzw. laski wanilii).

Podrodzina obuwikowe Cypripedioideae Kosteletzky
Information icon.svg Osobny artykuł: obuwikowe.

Należy tu 130 gatunków skupionych w 5 rodzajach występujących w strefie umiarkowanej półkuli północnej oraz w tropikach Azji południowo-wschodniej i Ameryki Południowej. W Europie środkowej jedynym przedstawicielem jest obuwik pospolity (Cypripedium calceolus).

Podrodzina epidendronowe Epidendroideae Kosteletzky
Information icon.svg Osobny artykuł: epidendronowe.

Grupa składająca się z ok. 650 rodzajów liczących ok. 18 tysięcy gatunków występujących na wszystkich kontynentach. Zaliczane tu rośliny są często epifityczne, nierzadko myko-heterotroficzne. Przedstawicielami w polskiej florze są: buławnik (Cephalanthera), kruszczyk (Epipactis), gnieźnik (Neottia), storzan (Epipogium), żłobik (Corallorhiza), lipiennik (Liparis), wyblin (Malaxis), listera (Listera), gołek (Leucorchis). Do tej podrodziny należy też szereg rodzajów storczyków często uprawianych, takich jak: falenopsis (Phalaenopsis), katleja (Cattleya), dendrobium (Dendrobium), cymbidium (Cymbidium), zygopetalum (Zygopetalum).

Podrodzina storczykowe Orchidoideae Eaton
Information icon.svg Osobny artykuł: storczykowe.

Grupa składająca się z 208 rodzajów liczących ok. 3755 gatunków, występujących na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych i pustyń. Zaliczane tu rośliny są sympodialne, bardzo rzadko myko-heterotroficzne, częste są bulwy na korzeniach lub łodydze. Przedstawicielami w polskiej florze są: tajęża (Goodyera), kręczynka (Spiranthes), koślaczek (Anacamptis), kukułka (Dactylorhiza), gółka (Gymnadenia), miodokwiat (Herminium), kukuczka (Neottianthe), dwulistnik (Ophrys), storczyk (Orchis), podkolan (Platanthera), storczyca (Traunsteinera), potrostek (Chamorchis), ozorka (Coeloglossum).

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Systematyka storczykowatych.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Storczyki są łatwo odróżniane od innych roślin, jako że dzielą widoczne synapomorfie. Pośród nich są: dwustronna symetria (zygomorfizm), wiele rozłożystych kwiatów, prawie zawsze wysoce zmodyfikowany płatek (labellum), złączony pręcik i słupek oraz bardzo małe nasiona.

Łodyga i korzenie

Przykład pseudobulw Prosthechea fragrans
Pseudobulwy gatunku Coelogyne trinervis

Wszystkie storczyki to wieloletnie zioła, które pozbawione są stałej zdrewniałej łodygi, oraz mogę rosnąć według dwóch wzorców:

  • Monopodialny: Łodyga wyrasta z pojedynczego pączka, liście zaś są dodawane od wierzchołka każdego roku wraz z ciągłym wzrostem łodygi. Łodyga orchidei o monopodialnym wzroście może dochodzić do kilku metrów długości tak jak na przykład, Vanda czy Vanillia.
  • Sympodialny: Roślina produkuje serię sąsiadujących ze sobą pędów, które rosną do pewnego poziomu, zakwitają, a następnie przestają rosnąć i zostają zastępowane przez nowe pędy (pseudobulwy). Storczyki o takim wzroście rosną poprzecznie a nie pionowo. Wzrost kontynuowany jest poprzez tworzenie nowych pędów wyrastających prze pędach z rok poprzedniego. Posiadają one własne liście i korzenie, jednakże są połączone w jedną roślinę, tak jak w przypadku gatunku Cattleya. Podczas gdy powstaje nowe odgałęzienia, kłącze może zacząć swój wzrost od tak zwanego oka, nierozwiniętego pączka.

Naziemne storczyki mogą tworzyć kłącze z bulwocebul lub z bulw. Korzenie takich storczyków są gładkie i białe.

Niektóre z naziemnych storczyków, takich jak Orhis czy Ophrys, posiadają dwa podziemne korzenie bulwiaste. Jeden jest używany jako rezerwa pożywienia na okres spoczynku oraz jako rezerwa do wzrostu dla drugiej bulwy. W ciepłych i wilgotnych rejonach wiele z naziemnych storczyków nie potrzebuje pseudobulw.

Epifityczne storczyki posiadają zmodyfikowane korzenie powietrzne, które czasami mogą mieć nawet długość kilku metrów. W starszych częściach korzeni, zmodyfikowana gąbczasta warstwa zwana welamen, ma za zadanie absorbować wodę z powietrza. Składa się ona z obumarłych komórek i ma kolor srebrno-szary bądź brązowy.

Komórki korzenia rosną pod prawidłowym kątem, aby zapewnić roślinie odpowiednią podporę. Składniki odżywcze pochodzą głównie z odchodów zwierzęcych i innych organizmów opadających na powierzchnie nośne rośliny.

Baza trzonu epifitów sympodialnych lub w przypadku niektórych gatunków cały trzon, może być zgrubiały i przybierać firmę pseudobulwy, która zawiera składniki odżywcze oraz wodę na suche okresy.

Pseudobulwy mają gładką powierzchnię z podłużnymi rowkami i mogą przybierać różne kształty, często stożkowaty lub podłużny. Wielkość pseudobulwy może być bardzo różna, w przypadku mniejszych gatunków Bulbophyllum jest ona nie dłuższa niż dwa milimetry, podczas gdy u największego z gatunków Grammatophyllum speciosum, może osiągać wielkość trzech metrów. Niektóre gatunki Dendrobium mają podłużną pseudobulwę w kształcie puszki, krótkimi okrągłymi listkami na całej jej długości. Inne zaś storczyki mają schowane lub ekstremalnie małe pseudobulwy, całkowicie włączone w liście.

Liście

Jak większość roślin jednoliściennych, storczyki generalnie mają proste liście z równoległymi żyłami. Jednakże niektóre Vanilloideae mają posiatkowane użyłkowanie. Liście mogą być owalne bądź lancetowate i mogą różnić się pod względem wielkości. Liście wyrastają wprost z pseudobulwy i nie mają ogonków.

Struktura liści odpowiada specyficznemu środowisku w jakim występuje dany gatunek. Gatunki, które typowo rosną w strefach o dużym nasłonecznieniu oraz gdzie może występować okres czasowego przesuszenia, posiadają grubsze i bardziej skórzaste liście, które bardzo często pokryte są woskiem, który pomaga zatrzymywać wodę. Gatunki, które rosną w cienistych obszarach posiadają cieńsze i długie liście.

Liście większości storczyków są wieloletnie, z którymi żyją kilka lat, podczas gdy u Catasetum jest odwrotnie. Gatunek tek wytwarza liście, które osłaniają roślinę przez słońcem i rozwijają nowe liście wraz ze wzrostem pseudobulwy.

Liście u niektórych storczyków są uważane za ozdobne. Liście Macodes sanderiana są częściowo naziemne, widać na nich błyszczące srebrne i złote użyłkowanie na jasnym zielonym tle. Sercowate liście Psychopsiella limminghei są jasno broązowo-zielone z ciemno bordowymi plamkami, wytworzonymi przez pigmenty rośliny. Atrakcyjne cętkowanie gatunku występującego w tropikalnej i subtropikalnej Azji (Paphiopedilum), jest spowodowane nierówną dystrybucją chlorofilu w roślinie. Phalaenopsis schilleriana jest gatunkiem różowego storczyka z liśćmi w jasne i ciemne zielone plamki. Ludisia discolor jest uprawiana bardziej ze względu na wygląd jej liści, aniżeli na swoje kwiaty.

Niektóre ze storczyków, jak na przykład Dendrophylax lindenii (orchidea duch), Aphyllorchis i Taeniophyllum poprzez brak liści i zielone korzenie, przeprowadzają fotosyntezę właśnie w nich, tak jak wszystkie heteromorficzne gatunki.

Storczyki z gatunku Corallorhiza z powodu braku liści, owijają swoje korzenie wokół drzew i przy użyciu wyspecjalizowanych grzybów pobierają z nich cukry.

Kwiaty

Dendrochilum
Oncidium ornithorhynchum

Orchidaceae są dobrze znane ze swoich strukturalnych wariacji w wyglądzie kwiatów.

Niektóre ze storczyków mają pojedyncze kwiaty, jednakże większość posiada kwiatostan, który wytwarza kwiaty i rośnie, czasami jest to duża ilość kwiatów. Trzon kwiatowy może wyrastać wprost z pseudobulwy, tak jak u gatunków Cymbidium, wierzchołkowy, czyli wyrasta z wierzchołka łodygi, tak jak u gatunków Cattleya lub wyrastający przy nasadzie liścia, tak jak w przypadku gatunków Vanda.

Jako synapomorfia z kladu, storczyki są dwustronnie symetryczne, jednakże w przypadku kilku gatunków Mormodes, Ludisia i Macodes symetria ta może być trudna do dostrzeżenia.

Kwiat orchidei, jak większość roślin jednoliściennych posiada dwa sterylne elementy okółek. Zewnętrzny okółek posiada trzy zmodyfikowane płatki, zaś wewnętrzny posiada trzy płatki. Trzy płatki zewnętrzne są bardzo podobne do właściwych płatków rośliny i dlatego nazywane są działkami, ale mogą być całkowicie niezależne.

Górne środkowe płatki, zwane także labellum, są zawsze zmodyfikowane i powiększone. Niższa zalążnia lub szypułka zwykle obraca się o 180 stopni, tak że warżka przechodzi do dolnej części i staje się platformą odpowiednią dla owadów zapylających roślinę. Ta cecha występowała początkowo w całej rodzinie i uważana była za synapomorficzną, ale niektóre gatunki wtórnie utraciły tę zdolność, na przykład Zygopetalum i Epidendrum secundum.

Normalną postać działki można znaleźć w rodzaju Cattleya, gdzie tworzy trójkąt. W rodzaju Paphiopedilum dwa dolne płatki uformowane są w jedną działkę, podczas gdy warga przybrała formę pantofelka. U Masdevallia wszystkie płatki są połączone.Kwiaty orchidei o nienaturalnych ilościach płatków nazywane są peloriami. Peloria jest cechą genetyczną, ale jest powodowana środowiskiem występowania i może pojawiać się losowo.

Pierwotnie kwiaty orchidei posiadały trzy pręciki, jednakże ta sytuacja obecnie jest ograniczona do rodzaju Neuwiedia. Dwa gatunki Apostasia i Cypripedioideae posiadają dwa pręciki, jeden centralny sterylny i drugi mniejszy zredukowany. Wszystkie inne storczyki, klad zwany Monandria, zachowały tylko pręcik centralny, pozostałe zostały zredukowane do prątniczek. Włókna ciągłe z pręcików są zawsze zrośnięte tworząc coś na pozór kolumny. W bardziej prymitywnym gatunku Apostasioideae ta fuzja jest tylko częściowa, w przypadku rodzaju Vanilloideae jest bardziej pogłębiona, zaś w przypadku gatunków Orchidoideae i Epidendroideae jest całkowita. Słupek jet asymetryczny, wszystkie płatki wewnętrzne są wygięte do środka rośliny.

Pyłek jest uwalniany jako pojedyncze ziarenka, tak jak w przypadku innych roślin: Apostasioideae, Cypripedioideae i Vanilloideae. W przypadku innych podrodzin, które zawierają znaczącą większość storczyków, pylnik posiada dwa takie ziarenka.

Pyłek jest woskowatą masą ziarenek trzymaną razem przy pomocy kleistego alkaloidu, zawierająca zarówno celulozowe nici jak i mukopolisacharydy. Każde ziarenko jest podłączone do włókna, które mogą przybrać formę torebeczki jak u gatunków Dactylorhiza i Habenaria, lub trzonu jak u Vanda. Ziarenka znajdują się w torebeczce, która przykleja się do owada, gdy ten przylatuje po pyłek.

Na górnej krawędzi piętna storczyków z jednym pylnikiem z przodu nasadki pylników znajduje się tak zwane rostellum, które jest częścią prętosłupa oddzielającą męskie zarodniki od żeńskich. Jak już wspomniano, zalążnia znajduje się na zewnątrz, dlatego zapylanie jest trudniejsze.

W 2011 roku odkryto nowy gatunek rodzaju Bulbophyllum, Bulbophyllum nocturnum , który kwitnie nocą.[7]

Owoce i nasiona

Przekrój przez torebki różnych rodzajów orchidei

Zalążnia typowo rozwija się w torebkę, która posiada trzy lub sześć podłużnych szczelinek, pozostaje zamknięta z obu stron. Pękanie torebki może trwać od dwóch do osiemnastu miesięcy.

Nasiona są generalnie prawie mikroskopijnej wielkości i bardzo liczne, w przypadku niektórych gatunków nawet ponad milion w jednej torebce. Po pęknięciu są rozwiewane przez wiatr. Brakuje im bielma i muszą wejść w symbiozę z różnymi mikoryzowymi grzybami podstawkowymi (Basidiomycota), które zapewniają im odpowiednie i niezbędne substancje odżywcze potrzebne do kiełkowania. Wszystkie storczyki potrzebują odpowiednich grzybów, aby kiełkować i dorosnąć do dojrzałej rośliny.[8]

Szansa na to, że nasiono trafi na odpowiedni gatunek grzyba jest bardzo małe, tylko bardzo mały odsetek wszystkich nasion uwolnionych z torebki kiełkuje i dorasta do dojrzałych roślin. Przy uprawie kiełkowanie trwa około kilku tygodni, jednakże istnieje jeden gatunek Paphiopedilum, któremu zajmuje to nawet około piętnastu lat.

Ogrodnictwo zapewniło i udoskonaliło techniki, które przyspieszają i ułatwiają kiełkowanie storczyków. Wykorzystuje się żel, który eliminuje potrzebę występowania odpowiednich grzybów do kiełkowania nasion. Dzięki temu rozpowszechnione zostały bardzo dekoracyjne gatunki orchidei.

Głównym komponentem wykorzystywanym do siewu orchidei jest agar-agar. Substancja ta jest połączona z węglowodanami, dzięki której możliwe jest szybsze kiełkowanie. Po przygotowaniu mieszanki agar-agar, wysiewane są nasiona do rurek testowych lub do słoików. Później są wstępnie autoklawowane i pozostawione do kiełkowania.

Reprodukcja[edytuj | edytuj kod]

Zapylanie

Ophrys apifera w trakcie dokonywania samozapylenia

Złożone mechanizmy, które wyewoluowały u storczyków w celu osiągnięcia zapylania krzyżowego były opisywane już przez Kara Darwina w 1862 w jego książce Zapylanie storczyków. Orchidee wypracowały wysoce specjalistyczny system zapylania, więc szanse na zapylenie są często niewystarczające, dlatego kwiaty pozostają otwarte przez długi czas. Gdy zapylenie się powiedzie może powstać później tysiące nasion.[9]

Owady zapylające są często przyciągane przez kształty i kolory kwiatów i słupków. Kwiaty mogą także produkować przyciągający owady zapach. W przypadku storczyków, które produkują pylniki, zapylanie może odbywać się tak jak w wariancie opisanym poniżej. Gdy owad wchodzi do kwiatu, dotyka miejsca w którym znajduje się pyłek, przykleja się on do jego ciała. Odlatując zabiera on ze sobą pyłek i wlatując o innego kwiatu pozostawia go tam.[10] Pyłek przykleja się do słupka i dochodzi do zapylenia. Posiadacze storczyków mogą odtworzyć ten proces za pomocą ołówka, małego pędzelka lub drobnego ostrego narzędzia.

Niektóre gatunki storczyków głównie lub całkowicie polegają na samozapyleniu, w szczególności w chłodniejszych regionach, gdzie występuje mniej owadów zdolnych do zapylania kwiatów. Jeśli bardzo długo kwiat nie jest odwiedzony przez żadnego owada, pyłek wysycha i powoli opada wprost na słupek, wtedy dochodzi do samozapylenia.

W przypadku pewnych bardzo wyspecjalizowanych storczyków, jak na przykład azjatycki Ophrys, słupek przybrał kolor, kształt i zapach, który przyciąga męskie owady przypominając mimikę samicy. Zapylenie odbywa się w czasie, gdy samiec próbuje kopulować, ponieważ uważa kwiat za samicę swojego gatunku.

Wiele subtropikalnych orchidei jest zapylanych przez pszczoły (samce), które odwiedzają kwiaty, aby zebrać lotne substancje chemiczne potrzebne im do syntezy feromonów wabiących. każdy rodzaj orchidei umiejscawia pylniki na różnych częściach ciała pszczół, tak aby możliwe było prawidłowe zapylanie krzyżowe.[10]

Podziemna orchidea, Rhizanthella slateri, występująca w Australii, nigdy nie jest nastawiona na działanie światła i dlatego jej zapylanie zależy od mrówek i innych owadów żyjących pod ziemią. Darwin opisał jeden z gatunków storczyka, Catasetum, który gdy owad wejdzie do kwiatu, z wybuchową siłą rozpyla lepki pyłek i wypcha jednocześnie owada na zewnątrz. Po zapyleniu płatki więdnął i blakną, ale pozostają przytwierdzone do słupka.[9]

Zbliżenie kwitnącego storczyka z rodzaju Phalaenophis

Rozmnażanie bezpłciowe

Niektóre gatunki, takie jak Phalaenopsis, Dendrobium i Vanda, wytwarzają odrosty lub sadzonki formowane z jednego z węzłów wzdłuż trzpienia, poprzez akumulację hormonu wzrostu w tym punkcie. Pędy te zwane są keikami.[11]

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Badania naukowe przedstawione na łamach czasopisma Nature częściowo potwierdził hipotezę, że początki powstania orchidei sięgają znacznie wcześniej niż zakładano.[12] Wymarły gatunek pszczoły, Proplebeia dominicana, znaleziono uwięziony w bursztynie z miocenu sprzed około 15-20 milionów lat. Pszczoła ta niosła pyłek nieznanego wcześniej taksonu orchidei, Meliorchis caribea, na swoich skrzydłach. To znalezisko jest dowodem na to, że storczyki jednak istniały dużo wcześniej niż zakładali inni badacze. Wymarły gatunek orchidei, Meliorchis caribea, został umieszczony w obecnie istniejącym plemieniu Cranichideae, subplemieniu Goodyerinae (podrodzina Orchidoideae).

Oznacza to, że storczyki mogły powstać nawet 76-84 miliony lat temu, w okresie późnej kredy. Innymi słowy mogły one koegzystować z dinozaurami, ale oznacza to także że już wtedy owady aktywnie zapylały kwiaty orchidei. Według Chase et al. (2001) twierdzi, że orchidee mogły powstać nawet 100 000 000 lat temu.[13]

Za pomocą cząsteczkowego zegara molekularnego, można było określić wiek głównych gałęzi z rodziny orchidei. Potwierdziło to także, że subrodzina Vanilloideae, jest gałęzią, która oddzieliła się bardzo wcześnie i ewoluowała samodzielnie. Ponieważ ten rodzaj występuje globalnie, w rejonach subtropikalnych i tropikalnych Ameryki i Azji, Nowej Gwinei i Afryki Zachodniej, a kontynenty zaczęły się rozdzielać około 100 milionów lat temu, musiała nastąpić intensywna dywersyfikacja gatunkowa po rozdzieleniu rodzin.

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Większość storczyków jest roślinami wieloletnimi, które rosną zakotwiczone do drzew lub krzewów w rejonach subtropikalnych i tropikalnych. Takie gatunki jak Angraecum sororium są porostami rosnącymi wśród kamienistego podłoża[14]. Inne storczyki (większość gatunków z rodziny Orchidaceae występujących w strefie umiarkowanej) rosną w na ziemi, na łąkach i w lasach.

Niektóre storczyki, jakie jak Neottia i Corallorhiza, pozbawione są chlorofilu, więc są także niezdolne do samodzielnej fotosyntezy. Zamiast tego gatunki te poradził sobie w inny sposób, żyją w symbiozie z grzybami ziemnymi i w ten sposób pozyskują niezbędne wartości odżywcze. Te storczyki są znane jako myko-heterotrofy, wcześniej mylnie opisane jako saprofity. Uważano, że zdobywają pożywienie poprzez rozkładanie materii organicznej samodzielnie. Istnieją także takie gatunki jak, które są roślinami pasożytniczymi, ale w okresie kiełkowania i pierwszego wzrostu, podczas gdy jako dorosłe rośliny posiadają chlorofil, ale dalej mogą korzystać z symbiotycznych grzybów.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Zapach storczykowatych jest bardzo często analizowany przez producentów perfum (przy pomocy technologii gazowo-cieczowej) w celu zidentyfikowania potencjalnych chemikaliów zapachowych. Innym ważnym zastosowaniem jest ich uprawa ze względu na piękne i dekoracyjne kwiaty. Najczęściej uprawianymi storczykami są te występujące oryginalnie w strefach subtropikalnych i tropikalnych, jednakże można znaleźć na rynku także rośliny z chłodniejszych środowisk. Orchideami z umiarkowanych stref i dość powszechnych są: Ophrys apifera, Gymnadenia conopsea, Anacamptis pyramidalis i Dactylorhiza fuchsii.

Storczyki wszystkich gatunków przyciągają także kolekcjonerów. Na całym świecie istnieje obecnie bardzo wiele organizacji, mniejszych i większych, które stowarzyszają osoby, które są zafascynowane tymi roślinami i zachęcają do uprawy oraz kolekcjonowania orchidei. Niektóre z tych organizacji idą dalej i przyczyniają się do ochrony i wspierają badania tych kwiatów.

Określenie orchidea botaniczna, luźno, odnosi się do małych orchidei z małymi kwiatami (nie należą one do jednego gatunku), nie pasujących do dużych orchidei sprzedawanych w kwiaciarniach i szeroko rozpowszechnionych. Niektóre rodzaje, takie jak Pleurothallis i Bulbophyllum, zawierają około 1 700 i 2 000 gatunków i są bardzo często wegetatywnie zróżnicowane. Głównym zastosowaniem tego terminu wśród hobbystów jest określenie niezwykłych roślin, które uprawiają, ale także służy ono do odróżnienia naturalnych gatunków orchidei od ich hybryd sztucznie stworzonych.

Zastosowanie kulinarne
Information icon.svg Osobny artykuł: Wanilia.
Owoce wanilii płaskolistnej przed wysuszeniem

Wysuszone strąki nasiona jednego rodzaju orchidei, wanilii, są komercyjnie używane jako aromat do pieczenia, do produkcji perfum i aromaterapii.

Podziemne bulwy orchidei naziemnych (głównie męskich roślin) są mielone na proszek i używane do gotowania, na przykład w gorącym napoju salepu lub w tureckim napoju leczniczym dondurma.

Wysuszone liście Jumellea fragrans są dodawane do rumu na wyspie Reunion.

Niektóre saprofityczne gatunki storczyki z grupy Gastrodia wytwarzają bulwy podobne do ziemniaków i dlatego był wykorzystywane jako pożywienie przez rdzenne ludy Australii, zwłaszcza powszechne w uprawie jest Gastrodia sesamoides. Dzikie stanowiska tych roślin mogą być jeszcze czasami znalezione w obrębie aborygeńskich osiedli, takich jak Ku-ring-gai Chase National Park w Australii.

Zastosowanie w medycynie tradycyjnej

Storczyki są stosowane w medycynie tradycyjnej w celu leczenia wielu chorób i dolegliwości. Były one wykorzystywane jako źródło preparatów ziołowych w Chinach od roku 2 800 p.n.e. Gastrodia elata jest jednym z trzech storczyków wymienionych w najwcześniejszym znanym chińskim dokumencie poświęconemu medycynie (Shennon bencaojing – ok. 100 n.e.)[15].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Wymagania
Dla większości gatunków uprawianych w warunkach domowych najlepsza jest ekspozycja na oknie wschodnim lub zachodnim. Taka wystawa daje największe szanse na długotrwałe i obfite kwitnienie. Dla rodzajów Cattleya, Vanda, Dendrobium i Cymbidium odpowiednie są również okna południowe, ale uważać trzeba na ewentualne oparzenia. Okna północne nie są zwykle właściwe, ze względu na zbyt małą ilość światła, zwłaszcza zimą[16]. Nawet jeśli storczyk w takich warunkach będzie rósł, mało prawdopodobne jest, że zakwitnie. Phalaenopsis, Paphiopedium czy Ludisia dobrze rosną w miejscu jasnym, ale nie bezpośrednio oświetlanym przez słońce.
Pielęgnacja

Dla wielu storczyków korzystne jest wyniesienie latem na balkon lub taras. Rośliny umieszcza się na wolnym powietrzu, kiedy jest pewność, że nocne spadki temperatury nie spowodują żadnych szkód. Należy przy tym szczególnie zwrócić uwagę na niebezpieczeństwo poparzenia storczyków[16]. Jesienią trzeba odpowiednio wcześnie zabrać je do domu, dokładnie przy tym oglądając roślinę pod kątem szkodników. Pobyt na świeżym powietrzu wzmacnia storczyki i wpływa na poprawę kwitnienia. Bardzo dobrze działa zwłaszcza na Cymbidium, Zygopetalum, Dendrobium nobile i Cattleya.

Okresy spoczynku

Ważnym warunkiem kwitnienia wielu gatunków jest zachowanie ich specyficznych okresów spoczynku, w których rośliny te w warunkach naturalnych zredukują swój metabolizm, by przetrwać kolejne okresy suszy lub chłodu, a zatem i w warunkach domowych wymagają np. zaprzestania nawożenia i podlewania. Storczyki tego typu na ogól rosną w sposób sympodialny, tworząc bulwy pędowe (ang. pseudobulbs) jako organy spichrzowe do przetrwania niekorzystnych okresów klimatycznych, podczas gdy storczyki nie wymagające okresów spoczynkowych, tj. mniej wiecej ciągle rosnących, przeważnie należą do roślin monopodialnych[16].

W zależności od ich pochodzenia geograficznego storczyki pod kątem ich okresów spoczynkowych można podzielić na trzy grupy:

  • storczyki rosnące mniej więcej ciągle takie jak np. Phalaenopsis lub Vanda;
  • storczyki z okresem spoczynku po ich kwitnieniu, np. Dendrobium nobile lub Laelia;
  • storczyki z okresem spoczynku po wytwarzaniu nowego pędu rocznego z nową bulwą pędową, np. Miltonia lub Odontoglossum.

Symbolika[edytuj | edytuj kod]

Storczyki mają wiele skojarzeń z wartościami symbolicznymi. Dla przykładu orchidea jest symbolem miasta Shaoxing w Chinach. Cattleya mossiae jest kwiatem narodowym Wenezueli, zaś Cattleya trianae jest narodowym kwiatem Kolumbii. Hybryda Vanda 'Miss Joaquim' jest narodowym kwiatem Singapuru. Orchidee występujące w basenie Morza Śródziemnego są przedstawione na Ara Pacis[17] w Rzymie i są to jedyne znane przykłady wystąpienia tych kwiatów w najwcześniejszej sztuce europejskiej.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-08].
  2. World Checklist of Selected Plant Families. [dostęp 2010].
  3. Angiosperm Phylogeny Website Version 9. [dostęp 26 maja 2013].
  4. Joan Corominas: Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana. Ed. Gredos, 1980, s. 328. ISBN 84-249-1332-9.
  5. Orchid. W: The Online Etymology Dictionary [on-line]. [dostęp 25 marca 2010].
  6. Crescent Bloom: Orchidaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-09].
  7. Tom Lawrie: World's first night-flowering orchid discovered. Australian Geographic, 23 listopada 2010. [dostęp 26 maja 2013].
  8. Ionopsis.com: Propagation from Seed. [dostęp 16 października 2013].
  9. 9,0 9,1 David Horak, Brooklyn Botanic Garden: Orchids and Their Pollinators. 1 kwietnia 2013. [dostęp 16 października 2013].
  10. 10,0 10,1 Oregon Orchid Society: Orchid pollination. [dostęp 16 października 2013].
  11. Polska Encyklopedia Wiedzy o Storczykach. [dostęp 16 października 2013].
  12. Santiago R. Ramírez, Barbara Gravendeel, Rodrigo B. Singer, Charles R. Marshall & Naomi E. Pierce: Dating the origin of the Orchidaceae from a fossil orchid with its pollinator. Nature 448, 30 sierpnia 2007. s. 1042–1042.
  13. A. M. Pridgeon, P. J. Cribb, M. W. Chase & F. Rasmussen: The origin and biogeography of Orchidaceae. T. Orchidoideae (Part 1). Genera Orchidacearum 2. Oxford University Press, 2001, s. 1-5. ISBN 978-0-19-850710-9.
  14. Melissa Whitman, Michael Medler, Jean Jacques Randriamanindry & Elisabeth Rabakonandrianina: Conservation of Madagascar's granite outcrop orchids: influence of fire and moisture. 2011.
  15. Christopher J Bulpitt, Yan Li, Pauline F Bulpitt, and Jiguang Wang: The use of orchids in Chinese medicine. W: Journal of the Royal Society of Medicine, 100(12) [on-line]. grudzień 2007. [dostęp 16 października 2013]. s. 558-563.
  16. 16,0 16,1 16,2 Orchidarium.pl. [dostęp 16 października 2013].
  17. Jarrett A. Lobell: The Emperor's orchids. W: Archaeology, Volume 66 Number 1 [on-line]. Styczeń 2013.