Stosunki morfosyntaktyczne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Stosunki morfosyntaktyczne to termin językoznawstwa, którym określa się system używany do odróżniania argumentów czasowników przechodnich i czasowników nieprzechodnich.

Typowe czasowniki przechodnie mają zazwyczaj dwa argumenty, określane terminami agens i patiens (a często nieprecyzyjnie - podmiot i dopełnienie). Typowe czasowniki nieprzechodnie mają jeden argument, określany terminem doznający (ang. experiencer); w języku polskim stosuje się tu powszechnie nazwę podmiot zdania nieprzechodniego.

W związku z powyższym wprowadzono podział języków na języki nominatywno-akuzatywne, języki nominatywno-absolutywne oraz języki ergatywno-absolutywne. Istnieją języki nienależące do żadnej z tych grup:

  1. Języki nominatywno-akuzatywne (krótko: nominatywne) wyrażają w taki sam sposób podmiot zdania nieprzechodniego i agensa, traktując oddzielnie patiensa. W językach posiadających morfologiczne wykładniki przypadków, podmiot i agens występują w mianowniku, natomiast przypadkiem patiensa jest biernik. Choć język polski należy do tej grupy, warto podkreślić istnienie w nim wielu odstępstw od tego modelu. I tak, przypadkiem patiensa bywa także dopełniacz, a niekiedy również narzędnik. Podmiot i agens mogą również występować w innych przypadkach niż mianownik.
  2. Języki ergatywno-absolutywne (ergatywne) dla wyrażenia agensa (podmiotu zdania przechodniego, a właściwie zdania agentywnego) używają specjalnego przypadka o nazwie ergativus. Rolę podmiotu zdania aktytywnego i patiensa określa natomiast absolutivus. Do grupy tej należą m.in. język baskijski, język buruszaski czy język awarski i niektóre inne języki kaukaskie. Wbrew twierdzeniom niektórych autorów, do języków ergatywno-absolutywnych nie należy język gruziński. Konstrukcja ergatywna występuje w tym języku tylko w przypadku niektórych czasowników i tylko w jednym z czasów. Przypadki podobnych konstrukcji można znaleźć również w języku polskim (np. w zdaniu Marzy mi się wycieczka w góry agens mi wyrażony jest celownikiem, natomiast patiens wycieczka - mianownikiem).
  3. Języki nominatywno-absolutywne (aktywne) czynią rozróżnienie pomiędzy podmiotem aktywnym nominativus a podmiotem nieaktywnym absolutivus. W językach tych nominativus wyraża także agensa, a absolutivus - patiensa.

Warto podkreślić, że nieco podobną klasyfikację zaproponował prof. Tadeusz Milewski w latach 60. XX wieku. W jego klasyfikacji pominięto słabo wówczas poznane języki aktywne, a także w ogóle jeszcze nieznane języki trójdzielne. Milewski zaproponował podział języków na sześć grup, biorąc pod uwagę różne sposoby wyrażania czterech głównych stosunków syntaktycznych:

  1. podmiotu do orzeczenia,
  2. agensa do orzeczenia,
  3. patiensa do orzeczenia,
  4. członu określającego do członu określanego w grupach nominalnych.

Kryteria te są ciekawe z typologicznego punktu widzenia, ponieważ w wielu językach świata nie ma różnicy między zdaniem a frazą nominalną.

Podział Milewskiego można zastosować do nie tylko do języków mających przypadki gramatyczne, ale także do takich, w których stosunki syntaktyczne wyraża szyk wyrazów czy forma inkorporacji. W opisie podanym poniżej rozważymy jednak wyłącznie języki przypadkowe, w których ponadto człon określający wyrażony jest przy pomocy dopełniacza.

stosunek / grupa 1 2 3 4 5 6
podmiotu do orzeczenia a a a a a a
agensa do orzeczenia a b a b a b
patiensa do orzeczenia b a b a b a
członu określającego do określanego c c b b a a

Litery a, b, c określają różne wykładniki formalne stosunków składniowych.

  1. W językach pierwszej grupy podmiot i agens wyrażone są przy pomocy mianownika, patiens - przy pomocy biernika. Grupa ta jest najszerzej rozpowszechniona, należy do niej większość języków nominatywnych, m.in. język polski.
  2. W językach drugiej grupy tak samo wyrażone są podmiot i patiens - przy pomocy przypadka o nazwie absolutivus. Przypadkiem agensa jest tu ergativus. Należy do niej większość języków ergatywnych.
  3. Języki trzeciej grupy należą do języków nominatywnych, tj. mianownik wyraża w nich zarówno agensa, jak i podmiot zdania nieprzechodniego. Jednakże nie istnieje tu osobny przypadek patiensa - jest on wyrażany tak samo jak człon określający, przy pomocy dopełniacza. Jako przykład można tu podać język indonezyjski, język hopi. Warto zauważyć, że w języku polskim patiens stosunkowo często jest również wyrażany dopełniaczem.
  4. Języki czwartej grupy zaliczylibyśmy do ergatywnych, gdyż łączą one funkcje podmiotu zdania nieprzechodniego i patiensa i wyrażają je przy pomocy przypadka absolutnego. Jednakże w odróżnieniu od typowych języków ergatywnych agens jest tu wyrażony tak samo jak człon określający, przy pomocy dopełniacza. Jako przykłady języków grupy czwartej można podać języki eskimoskie, języki salisz, język majański i in.
  5. Języki piątej grupy używają dopełniacza również dla wyrażenia agensa i podmiotu, podczas gdy patiens jest wyrażony biernikiem. Grupa ta jest bardzo nieliczna: należy do niej język nass (niska, nisga'a) z Kolumbii Brytyjskiej, należący do fyli penutiańskiej.
  6. Języki szóstej grupy wykorzystują dopełniacz nie tylko dla wyrażenia członu określającego, ale także podmiotu zdania nieprzechodniego i patiensa. Istnieje także odrębny przypadek, ergativus, dla wyrażenia agensa. Grupa ta jest również nieliczna, należą do niej języki tsimshian, tunica, guarani.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, PWN, Warszawa 1967, str. 238 - 243.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]