Straty materialne Polski w czasie II wojny światowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zburzony przez Niemców pomnik Grunwaldzki w Krakowie
Kompletnie zniszczona polska wieś – Sucha
Pałac Saski w Warszawie wysadzony w powietrze przez Niemców w grudniu 1944
Zbombardowane centrum Wielunia. Miasto zostało zniszczone w ok. 70-75% w 1939 roku.
Linia kolejowa koło Warszawy zniszczona przez wycofujące się oddziały niemieckie - 1945

Straty materialne Polski w czasie II wojny światowej – straty poniesione przez Rzeczpospolitą Polską i jej obywateli w wyniku II wojny światowej.

Polska w czasie II wojny światowej poniosła największe straty biologiczne (na każdy tysiąc mieszkańców straciła 220 osób) i materialne (straty rzeczowe w przeliczeniu na jednego mieszkańca, które wyniosły 626 dolarów w porównaniu z 601 dolarami w Jugosławii)[1]. Według materiałów przedstawionych na Międzynarodowej Konferencji Reparacyjnej w Paryżu w roku 1946, straty rzeczowe w Polsce wyniosły odpowiednio 16,9 mld dolarów, w Jugosławii — 9,1 mld dolarów. 2/5 dóbr kulturalnych Polski zostało całkowicie zniszczonych[2]. Pod naciskiem mocarstw Polska musiała również odstąpić Związkowi Radzieckiemu 48% swojego terytorium, tracąc na wschodzie około 178 000 km². Większość powstałych strat była skutkiem okupacji niemieckiej za drugą część strat odpowiedzialne było ZSRR.

Straty materialne Polski pod okupacją niemiecką[edytuj | edytuj kod]

Straty odniesione przez Polskę podczas okupacji niemieckiej możemy podzielić na kilka kategorii:

  • Straty wynikające z działań wojennych i dokonanych przez nie zniszczeń,
  • Straty wynikające z rabunków i konfiskaty majątku ruchomego przez okupanta,
  • Straty wynikające z rabunkowej ekspolatacji gospodarczej kraju oraz niewolniczej pracy ludności.

Powojenne szacunki Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów z 1947 (Sprawozdanie Biura Odszkodowań Wojennych w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski 1939–1945[3]), wskazywały ogromne straty polskie w ludziach, majątku narodowym i dorobku kulturowym:

  • Straty majątku narodowego – 38% stanu sprzed 1939 (największych zniszczeń okupant dokonał w ośrodkach przemysłowych i centrach wielkomiejskich).
  • Zniszczenia materialne mienia nieruchomego – budynki mieszkalne (162 190), zagrody wiejskie (353 876), fabryki i kompleksy fabryczne (14 000), sklepy prywatne i państwowe (199 751), warsztaty rzemieślnicze (84 436), 968 223 gospodarstw domowych[3].
  • Zniszczenie centrów wielkomiejskich i miast – Straty wojenne Warszawy – 85% substancji miejskiej, 90% przemysłu, 72% zabudowy mieszkalnej, 90% dóbr kultury narodowej i zabytków, 700 000 ofiar śmiertelnych (co stanowiło łączne straty wojenne w ludziach Wielkiej Brytanii i USA). Całkowite zniszczenie i ograbienie getta warszawskiego w 1943, 95% strat, Jasło (96%), oraz zniszczenie portu w Gdyni.
  • Rabunek dóbr kulturalnych Polski – ogółem 43%. Zniszczono 25 muzeów, 35 teatrów, 665 kin, 323 domów ludowych. Straty wskutek nieodwracalnego zniszczenia zbiorów muzealnych, archiwalnych i bibliotecznych – niemożliwe do precyzyjnego oszacowania, straty samych zbiorów bibliotecznych wyniosły ok. 66%. Zniszczono nieodwracalnie 22 miliony książek, Ogółem, okupant niemiecki dokonał w okupowanej Polsce rabunku ok. 516 000[4] pojedynczych dzieł sztuki, o wartości szacunkowej 11,14 miliardów dolarów (według kursu z 2001)[5]. W wyniku powojennej rewindykacji udało się odzyskać jedynie niewielki procent utraconych zbiorów zabytkowych, dzieł sztuki i eksponatów[6].
  • Straty w szkolnictwie polskim – zniszczono 17 szkół wyższych, 271 szkół średnich, 4880 szkół powszechnych, i 768 szkół innych. Dodatkowo zniszczenie instytutów badawczych, towarzystw naukowych, i fundacji różnego typu.
  • Straty służby zdrowia (majątek szpitali, infrastruktura, budynki) – 55% stanu sprzed 1939. Zniszczono 352 szpitali, 29 sanatoria przeciwgruźlicze, 24 zdrojowe zakłady lecznicze, 47 zakładów ubezpieczalni społecznych, 778 ośrodków zdrowia i ambulatoriów, 1450 gabinetów lekarskich i dentystycznych[3].
  • Straty w przemyśle (zarówno celowe niszczenie jak i grabież maszyn i urządzeń) – 64,5% przemysł chemiczny, 64,3% poligraficzny, 59,7% elektrotechniczny, 55,4% odzieżowy, 53,1% spożywczy, 48% metalowy.
  • Straty w leśnictwie w wyniku rabunkowej gospodarki – wycięcie 75 mln metrów sześciennych grubizny, co odpowiada 400 000 hektarów lasu. Straty w gospodarce rolnej i hodowlanej – 1908 tys. koni, 3905 tys. bydła rogatego, 4988 tys. trzody chlewnej, 755 tys. owiec[3].
  • Zniszczenie w ponad 50% infrastruktury kolejowej, drogowej, transportu lotniczego i morskiego, infrastruktury telekomunikacyjnej (zniszczono 13 stacji radiofonicznych, 7 stacji radiotelegraficznych, skonfiskowano 867 000 odbiorników radiowych[3]). Zagrabiono lub zniszczono 2465 lokomotyw, 6250 wagonów kolejowych, 83 636 wagonów towarowych, 25 statków pełnomorskich i 39 statków przybrzeżnych portowych. Zniszczono 5948 km torów kolejowych, 47 767 metrów bieżących mostów kolejowych i wiaduktów, 14 900 km dróg o twardej nawierzchni, 15 500 metrów bieżących mostów drogowych[3].

Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów oszacowało po zakończonej II wojnie światowej, wartość strat wojennych Polski powstałych w wyniku okupacji niemieckiej z lat 1939–1945.

Łączna wartość poniesionych strat określono na kwotę 258 miliardów złotych przedwojennych[7], co stanowiło równowartość ok. 50 miliardów dolarów amerykańskich (w 1939 roku). Powyższe straty, po przeliczeniu na wartość z roku 2004, wynoszą ok. 650-700 miliardów dolarów amerykańskich. W tym straty wojenne samej stolicy Polski, Warszawy, wynoszą równowartość 45 miliardów dolarów[3].

Straty materialne Polski pod okupacją radziecką[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 województwa wschodnie RP znalazły się pod okupacją ZSRR. Już podczas II wojny światowej odłączone od Polski i wcielone jako część związkowych radzieckich republik do: Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR. Aneksja tej części terytorium Polski została zaakceptowana podczas konferencji teherańskiej oraz jałtańskiej. W wyniku czego Polska pod naciskiem mocarstw musiała odstąpić Związkowi Radzieckiemu 48% swojego terytorium, tracąc na wschodzie około 178 000 km², uzyskując ekwiwalent na zachodzie w wysokości około 101 000 km². Podjęte zmiany granic Polski przez Wielką Brytanię i USA w 1943 i 1945 bez pytania o zdanie rządu polskiego, były wyraźnym pogwałceniem zasad Karty Atlantyckiej.

Po wojnie nie oszacowano strat materialnych jakie państwo polskie odniosło w wyniku działalności Armii czerwonej w latach 1939-1945. Ze względów politycznych oraz faktycznej okupacji terytoriów znajdujących się w granicach II RP przez ZSRR[8] kwestii tej nie uwzględnił bilans strat Polski pt. Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945, opracowany przez Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów.

Straty szkolnictwa wyższego[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Intelligenzaktion.

W obozach koncentracyjnych zginęło 135 pracowników szkolnictwa wyższego, w powstaniu 80 osób, w egzekucjach i mordach ulicznych 163 naukowców (w tym 67 w Warszawie i 52 we Lwowie), wśród ofiar Katynia znalazło się 44 pracowników nauki polskiej. Wśród głównych ośrodków naukowych w kraju największe straty poniosły Warszawa — 276 uczonych, Kraków — 114 uczonych. Poznań — 102 naukowców, Lwów — 95 uczonych i Wilno — 27 pracowników nauki[9].

Weryfikacja materialnych strat wojennych po upadku komunizmu[edytuj | edytuj kod]

Po roku 1990 podjęto kilka inicjatyw mających na celu pełne i wiarygodne ustalenie strat Polski w okresie II wojny światowej[10]. W 1990 r. wyliczono, że straty wojenne poniosło ponad 13 mln obywateli polskich w wyniku czego poszkodowanym oraz ich spadkobiercom należałoby się 285 mld dolarów odszkodowań[11]. Kwota ta wynikała jedynie z obliczenia strat spowodowanych zniszczeniami i grabieżami, i nie uwzględniała strat wynikających z eksploatacji polskiej gospodarki przez okupantów podczas trwania II wojny światowej jak np. przymusowe kontyngenty pobierane od polskich rolników w latach 1939-1944.

Po roku 1990 wiele samorządów polskich miast podjęło próby oszacowania strat materialnych wynikających z II wojny światowej. Podjęto je m.in. w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Lublinie i Jaśle na Podkarpaciu.

Warszawa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zburzenie Warszawy.
Warszawa w styczniu 1945

Jedne z największych zniszczeń wśród polskich miast odniosła stolica Polski Warszawa. Suma zniszczeń powstałych w wyniku oblężenia miasta we wrześniu 1939 roku, zagłady warszawskiego getta, Powstania warszawskiego powstałych w sierpniu i wrześniu 1944, wyburzenia budynków przez Niemców w okresie popowstaniowym wyniosła 84% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy[12]. Jeśli przyjąć szacunek dla całego miasta z Pragą włącznie, to wynosił on 65%[12].

W ujęciu szczegółowym stan zniszczeń przedstawiał się następująco: mosty – 100%; kubatura budynków przemysłowych – 90%; budynki zabytkowe (w tym kościoły) – 90%; kubatura obiektów kultury – 95%; kubatura obiektów służby zdrowia – 90%; kubatura obiektów szkolnictwa – 70%; izby mieszkalne – 72,1%. Zniszczeniu uległo także 50% budynków i urządzeń elektrowni; 65% długości miejskiej sieci elektrycznej; 46% łącznej wartości obiektów gazowni i sieci gazowej; 100% central telefonicznych; 70% telefonicznej sieci kablowej; 30% łącznej wartości obiektów wodociągowych; 28,5% łącznej wartości obiektów kanalizacyjnych; 30% powierzchni ulic; 85% długości sieci tramwajowej; 91% kubatury zajezdni tramwajowych i autobusowych; 75% jednostek taboru tramwajowego; 98,5% lamp ulicznych; 60% drzewostanu w parkach; 60% wartości ogrodu zoologicznego; 95% urządzeń węzła kolejowego w granicach miasta; 100% dworców kolejowych, 100% urządzeń i sprzętu lotnictwa pasażerskiego; 85% taboru żeglugi rzecznej[13]. Obliczenia te nie obejmują strat mienia indywidualnego powstałych w wyniku grabieży oraz zniszczenie wraz z palonymi i burzonymi budynkami.

Autorzy sporządzonego w 2004 z inicjatywy Lecha Kaczyńskiego[14][15] Raportu o stratach wojennych Warszawy oszacowali całość strat materialnych poniesionych przez miasto i jego mieszkańców podczas II wojny światowej na 18,20 miliarda przedwojennych złotych (według wartości złotówki z sierpnia 1939), czyli 45,3 miliardów dolarów (według wartości obecnej). Po skorygowaniu błędów oraz rozszerzeniu szacunków straty Warszawy wyniosły w sumie ponad 54 mld dolarów[16][17].

Łódź[edytuj | edytuj kod]

Łódź uchodziła za miasto, które zostało najmniej dotknięte zniszczeniami w okresie II wojny światowej. W roku 2006 zespół naukowców z Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego pod kierunkiem prof. Krzysztofa Baranowskiego i prof. Andrzeja Lecha wyliczył straty wojenne Łodzi podczas II wojny światowej na 40 mld złotych[18].

"W wyniku tych szacunków pryska mit Łodzi jako miasta, które niewiele ucierpiało na skutek okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej" – Wojciech Michalski, dyrektor Wydziału Strategii i Analiz UMŁ[19]

Poznań[edytuj | edytuj kod]

Kolejnym miastem jakie policzyło swoje straty wojenne jest Poznań. W raporcie z 2006 roku mieszczą się następujące wartości zniszczeń wojennych poniesionych podczas II wojny światowej (według wartości złotówki z 1939 r.):

  • Straty w budynkach użyteczności publicznej – 266 004 794 zł,
  • Straty w obiektach zabytkowych – 53 292 799 zł,
  • Straty w budynkach mieszkaniowych – 176 550 759 zł,
  • Straty w kulturze i nauce – 118 608 430 zł,
  • Straty w przemyśle – 95 508 501 zł,
  • Straty w infrastrukturze miejskiej – 17 788 472 zł,
  • Straty w gospodarstwach i ruchomościach domowych – 297 211 200 zł.

Przy przeliczeniu na współczesną wartość ogół strat wojennych wynosi 10 980 894 880 zł według wartości z września 2006 r.[20][21]

Inne miejscowości (przykłady)[edytuj | edytuj kod]

  • Bydgoszcz - Kościół jezuitów pw. św. Ignacego Loyoli z 1638 roku, Teatr Miejski z 1895, synagoga z 1882 (nieodbudowane)
  • Grudziądz - wieża Klimek z XIV wieku. Wysadzona w 1945 roku (nieodbudowana)
  • Knyszyn - Pałac Krasińskich z XIX w. (nieodbudowany)
  • Krasne - Pałac Krasińskich z 1860 r. (nieodbudowany)
  • Łomża - Kościół Jezuitów św. Stanisława Kostki z lat 1621-1732. Zniszczony w 1944 roku (nieodbudowany)
  • Ossolin - zamek, którego pozostałości wysadzono po 1939 r.
  • Przasnysz - Kościół św. Ducha z XIV wieku. Zniszczony w 1941 roku (nieodbudowany)
  • Sochaczew - Kościół dominikanów pw. św. Wawrzyńca z 1760 roku. Wyburzony w 1941 roku (nieodbudowany)
  • Tarnów - kościół ss. Urszulanek z XIX wieku.
  • Nowy Wiśnicz - kościół karmelitów pw. Chrystusa Zbawiciela z lat 1622-1630. Wyburzony około 1942 r. (nieodbudowany)
  • Zgierz - kościół ewangelicki z 1825 roku. Wyburzony około 1940 r. (nieodbudowany)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. [w: "Przegląd techniczny". Naczelna Organizacja Techniczna (Poland), Centralny Instytut Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (Poland), Poland. Główny Urząd Miar - 1984]
  2. [w: "Przegląd techniczny". Naczelna Organizacja Techniczna (Poland), Centralny Instytut Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (Poland), Poland. Główny Urząd Miar - 1984]
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Mała Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1970, s. 1149.
  4. Rewindykacja dóbr kultury, msz.gov.pl
  5. Dariusz Matelski: Polityka Niemiec wobec polskich dóbr kultury w XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2007, ss. 160, 675. ISBN 83-7411-584-2
  6. Ministerstwo Kultury - straty wojenne
  7. Istnieją szacunki iż była to trzynastokrotność dochodu narodowego Polski z 1938. Ale historia, 23 grudnia 2013, str.4
  8. Okupacja sowiecka ziem polskich 1939-1941, Warszawa 2005
  9. [w: Quarterly journal of the history of science and technology; Polska Akademia Nauk. Zakład Historii Nauki i Techniki. tom 33, 1988 wyd. 3-4, str. 881]
  10. LPR: oszacować straty podczas II wojny światowej, Gazeta Wyborcza, 2006-09-08
  11. Andrzej Chmielarz, "Ekonomiczna eksploatacja ziem polskich w latach 1939-1945", [1]
  12. 12,0 12,1 Marek Getter, Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim, op.cit., str. 72.
  13. Marek Getter, Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim
  14. Barbara Kasprzycka, "Kaczyński podliczył straty wojenne Warszawy", "Gazeta Wyborcza",2004-11-16
  15. Adam Grzeszak, "Rachunek za Warszawę" Polityka – nr 35 (2467) z dnia 2004-08-28; s. 38-41
  16. "Wojenne straty Warszawy – album", 18-10-2005 | pap
  17. Raport o stratach wojennych Warszawy (pol.). Miasto Stołeczne Warszawa, listopad 2004. [dostęp 2012-06-21].
  18. „Straty wojenne Łodzi” – raport z oszacowania strat i szkód poniesionych przez miasto Łódź wskutek wybuchu i trwania II wojny światowej oraz wynikłych z organizacji i funkcjonowania Litzmannstadt getto”, Julian Baranowski, Krzysztof Baranowski, Lechosław Berliński, Andrzej Lech, Franciszek Sitkiewicz, UMŁ 2006
  19. Raport ze zniszczonego miasta 2006-04-13
  20. Andrzej Sakson, "Raport stratach wojennych Poznania 1939-1945", 02.09.2008
  21. "Raport – o stratach wojennych Poznania 1939-1945", pod redakcją Andrzeja Saksona i Andrzeja Skarzyńskiego, Poznań 2006