Strumień świadomości

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Strumień świadomości (ang. stream of consciousness) – termin literacki, oznaczający rodzaj monologu wewnętrznego. Jest to w pierwszym znaczeniu zapis umysłowego przeżywania człowieka, nie tylko tego co aktualnie słyszy, widzi i czuje, lecz również myśli, skojarzeń, które mu się nasuwają. Wiąże się z tym zapis myśli i odczuć, narracja wyłącznie subiektywnymi odczuciami.

W drugim znaczeniu strumień świadomości jest swoistym stylem, połączeniem umysłu rzeczywistej chwili i sumą odczuć jednej chwili. Dlatego czasowość dzieła jest zbudowana z wielu pozornie realnych światów. W strumieniu świadomości drugiego znaczenia zdarza się relacja narratora wszechwiedzącego, który nie tylko opowiada myślami głównego bohatera, ale i wieloma innymi tworząc przestrzeń świadomości. Doskonale widoczne jest to w Ulissesie, gdzie w grę wchodzą myśli wielu opisywanych osób. W Absalomie, Absalomie... Williama Faulknera natomiast widoczne jest świadome ukazanie relatywistyczności prawdy z punktu widzenia wielu osób.

Jednym z najbardziej znanych utworów wykorzystujących technikę strumienia świadomości jest Ulisses Jamesa Joyce'a. Autora zainspirowała mało znana powieść Édouarda Dujardina, Wawrzyny już ścięto, posługująca się monologiem wewnętrznym, oraz pisma Zygmunta Freuda. Przedtem Joyce korzystał z monologu wewnętrznego w Dublińczykach i Portrecie artysty z czasów młodości. Strumień świadomości wykorzystał jeszcze w Finnegans Wake. Następnie zaczęli go wykorzystywać inni pisarze, w tym Virginia Woolf po raz pierwszy w Pani Dalloway, William Faulkner w dziełach Wściekłość i wrzask, Kiedy umieram i innych, Hermann Broch, Samuel Beckett i inni.

W Polsce technikę strumienia świadomości wykorzystywali między innymi Jerzy Andrzejewski i Zofia Nałkowska. Podobnie także Witold Gombrowicz pisząc językiem stereotypów, frazeologizmów, narodowych kalek myślenia. Takiego rodzaju strumień świadomości użył w Trans-Atlantyku.

Termin "strumień świadomości" bywa stosowany również w odniesieniu do muzyki, np. w przypadku płyty Johna Frusciante Niandra Lades and Usually Just a T-Shirt.