Strzegom

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta dolnośląskiego. Zobacz też: Strzegom – wieś w woj. świętokrzyskim.
Strzegom
Strzegom jako Striega na mapie z 1645 r.
Strzegom jako Striega na mapie z 1645 r.
Herb
Herb Strzegomia
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat świdnicki
Gmina Strzegom
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1242
Burmistrz Zbigniew Suchyta
Powierzchnia 20,49 km²
Wysokość ok. 230 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

16 963[1]
820 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 74
Kod pocztowy 58-150
Tablice rejestracyjne DSW
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Strzegom
Strzegom
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Strzegom
Strzegom
Ziemia 50°57′40″N 16°20′40″E/50,961111 16,344444Na mapach: 50°57′40″N 16°20′40″E/50,961111 16,344444
TERC
(TERYT)
5020119064
Hasło promocyjne: Polska Stolica Granitu
Urząd miejski
Rynek 38
58-150 Strzegom
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Strzegom (niem. Striegau) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie świdnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Strzegom. Wielki ośrodek kamieniarski – duże kopalnie granitu strzegomskiego.

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczyło 16 963 mieszkańców.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Strzegom jako Strygowo wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[2].

Istnieje kilka wywodów nazwy miasta:

  • Według pierwszej z nich Strzegom wywodzi się od słowa strzec, od której pochodzi pierwsza historyczna nazwa Strzegów wymieniona w 1896 roku przez śląskiego pisarza Konstantego Damrota[3].
  • Równolegle w literaturze podawany jest wywód od słowa strzyc wraz z nazwą miejscową Strzygłów – jako nazwę miejsce strzyżenia głów.
  • Według innej teorii wywodzi się ją również od warunków fizjograficznych terenu – Wzgórz strzegomskich, na których miasto powstało. Wzgórza te dzielą się na trzy pasma: najwyższe pasmo południowe zbudowane z granitu, średnie środkowe – ciągnące się na północ od linii Rogoźnica-Goczałków Górny-Jaroszów, oraz najniższe pasmo północne[4]. Od ich ukształtowania miała pochodzić pierwotna nazwa Trzy góry, która w wyniku procesów lingwistycznych miała się zmienić później w Strzegom. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę miasta zanotowaną w dokumentach z 1112 roku Trzi gore oraz Ztrigoni podając ich znaczenie "Stadt bei den drei Bergen" - "miasto przy trzech górach"[5].

W historii notowano miasto jako Stregoni (1112), w 1212 jako Strzegonie, Strigoni, Ztregon[3], w 1155 w bulli papieskiej tzw. Bulli wrocławskiej wydanej przez Hadriana IV w Rzymie miejscowość zanotowano po łacinie jako gradice Ztrigom. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym wydanym we Wrocławiu w 1266 roku, który sygnował książę śląski Henryk III Biały miejscowość wymieniona jest pod nazwą Stregom[6].

W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis miejscowość wymieniona jest jako Strigonia[7]. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie „Stregom” wymienia spisany ok. 1300 roku średniowieczny łaciński utwór opisujący żywot świętej Jadwigi Vita Sanctae Hedwigis[8]. W 1475 roku w Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest jako Stregonia[9].

W 1612 roku polską nazwę miejscowości w formie Strzegowa wspomina Walenty Roździeński w swoim staropolskim poemacie o śląskim górnictwie i hutnictwie pt. „Officina ferraria abo Huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego. W dziele opisuje on bogactwo minerałów i kopalin występujących w Sudetach notując również nazwę miasta oraz jego okolicę jako zasobną w złoto i kamienie szlachetne – turkusy we fragmencie „Turkusy w Izerwisie biorą u Strzegowej I w górnych rzeczkach – barwy błękitnej a płowej.” oraz „Rodzi sie ta szlachetna ziemia we świdnickim Księstwie, u Ostrej góry na gruncie strzegowskim, w górach starych, a w szybiech tam, kędy przed laty niegdy kopali abo brali kruszec złoty[10][11].

W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel wymienił miejscowość w swoim łacińskim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając trzy nazwy Strigovia, Striga oraz powołując się na dzieła Marcina Kromera Stregomum[12]. W dziele Matthäusa Meriana pt. „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae” z 1650 roku miejscowość wymieniona jest pod wcześniejszą słowiańską nazwą Striga oraz zgermanizowaną Striegau[13].

W 1750 roku nazwa „Strygowo” wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[14].

Nazwę Strygów w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[15]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880-1906 notuje nazwę miasta pod polskimi nazwami Strzygłów podając również inne warianty Strzygowa, Trzy Góry, Strzegonia oraz niemiecką Striegau[16].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Strzegom położone jest w południowej części województwa dolnośląskiego w powiecie świdnickim nad Strzegomką. Miasto leży na terenie Przedgórza Sudeckiego. Strzegom otaczają Wzgórza Strzegomskie. Nieopodal miasta znajduje się najwyższe wzniesienie tychże wzgórz – góra Krzyżowa o wysokości 354 m n.p.m.

Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Strzegomia.

Dorzecze rzeki Strzegomki upodobali sobie Ślężanie, którzy postanowili tutaj założyć swą osadę. W czasach wojen polsko-czeskich w latach 1038-1137 gród stał się ważnym ośrodkiem z racji swojego położenia na szlakach handlowych, jak i pełnienia funkcji obronnych. Obok grodu warownego, pełniącego funkcje obronne, rozwinęła się także osada miejska zwana Starym Strzegomiem. W 1149 roku biskup wrocławski Walter z Malonne konsekrował tu pierwszy kościół. W 1202 roku komes Imbram, kasztelan strzegomski, przekazuje joannitom (obecnym w mieście od 1180) kościół wraz z przynależnościami. Dokumentami potwierdzającymi tę darowiznę (akt dotacyjny z lat 1202-1203, dyplom księcia Henryka Brodatego, oraz 2 dyplomy Cypriana – biskupa (wrocławskiego) potwierdzają istnienie i podkreślają rangę dawnego Strzegomia. Po tym, jak w 1241 r. Tatarzy spalili gród, wdowa po Henryku Pobożnym, Anna, lokowała tu miasto na prawie niemieckim i ściągnęła kolonistów aby przyspieszyć odbudowę ośrodka. W 1291 roku miasto znalazło się w nowo powstałym księstwie świdnicko-jaworskim, którym rządził Bolko I. Z jego polecenia wokół miasta wzniesiono mury obronne w latach 1291-1299. W 1339 roku otwarto pierwszą szkołę w mieście. Wyraźny jest również rozwój gospodarczy. Od 1346 roku miasto posiadało już 9 cechów rzemieślniczych: sukiennicy, dostawcy przędzy, krawcy, kuśnierze, rzeźnicy, piekarze, szewcy, powroźnicy i piwowarzy. 11 czerwca 1520 roku Ludwik II nadaje Strzegomowi przywilej używania pieczęci czerwonej co umożliwia sądowi wzywanie świadków.

Bezpotomna śmierć Ludwika II Jagiellończyka w 1526 roku spowodowała iż 3,5-tysięczne miasto dostało się pod panowanie Habsburgów. Okres renesansu to okres prosperity i rozwoju Strzegomia. Tętniący liczący ponad 3000 osób organizm miejski, w którym było 428 podatników, nie ustrzegł się przed biedotą, pospólstwem i problemami wielkich miast. Coraz częściej rzemieślnicy uciekali na wieś, a w mieście budowano okazałe budowle dla bogatych i biednych mieszczan. Zagęszczenie było ogromne, wewnątrz murów miejskich mieściło się 312 domów. 31 grudnia 1626 roku do miasta dotarła wiadomość o nakazie przezimowania wojsk Wallensteina, jednakże żołd i koszt utrzymania 10 kompanii wojska przerósł możliwości finansowe miasta. Rajcy miejscy, wysłali protest do cesarza jednak pozostały one bezskuteczne. Zaczęły się ciężkie czasy dla miejscowych protestantów, których nagminnie prześladowano. Zabierano im majątki, zamykano kościoły. W 1629 roku zostali oni pozbawieni praw obywatelskich. Wojska Wallensteina dokonały mordów i gwałtów na miejscowej ludności a cholera zdziesiątkowała mieszczan. Zaraza zabrała 625 strzegomian. W wyniku wojny trzydziestoletniej miasto legło w gruzach, straciło swe przywileje, zamek uległ ruinie i przeszedł na własność miasta, a z 3 tysięcy mieszkańców zostało zaledwie 400.

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojny śląskie.

Rok 1742, który był rokiem 500 lecia nadania praw miejskich miastu, zaznaczył się przejęciem całego Śląska przez Prusy po trzech Wojnach śląskich z Austrią. Wskutek przywrócenia swobód religijnych jeszcze w tym samym roku protestanci wznieśli w mieście swoją świątynię. 4 czerwca 1745 roku król pruski Fryderyk II wygrał pod miastem bitwę z Austriakami (bitwa pod Dobromierzem), bezskutecznie próbującymi odzyskać prowincję. W czasie wojen napoleońskich w Strzegomiu stacjonowali ułani polscy z Legii Polsko-Włoskiej którzy 14 maja 1807 roku pokonali oddział pruski nad Strugą nieopodal Szczawienka (obecnie dzielnica Wałbrzycha)[17].

Wiek XIX to okres wielkiego rozwoju miasta i szybkiego uprzemysłowienia. W 1816 Strzegom zostaje miastem powiatowym. Lata 1870-1914 to najlepszy okres w historii miasta. Powstają nowe fabryki, ulice, place, budynki, rozwija się przemysł kamieniarski. Wzrost ekonomiczny wspierany jest przez infrastrukturę transportową: powstają połączenia kolejowe z Ząbkowicami Śl. i Legnicą (1856), Bolkowem (1890) i Malczycami (1895). W 1888, w związku z budową estakady kolejowej, zniszczone zostały pozostałości zamku z XI-XII, zrujnowanego w toku wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W 1905 r. w mieście żyło 13.427 osób, niemal wyłącznie Niemców. Dobrą passę przerywa I wojna światowa i następujące po niej osłabienie gospodarcze Niemiec. W 1932 roku miasto przestało być miastem powiatowym i weszło w skład powiatu świdnickiego, tracąc większość swoich funkcji administracyjnych.

13 lutego 1945 r. do Strzegomia wkroczyły wojska radzieckie, dokonując rabunków i gwałtów. Między 9 a 11 marca, po zaciekłych walkach, Niemcy odbili miasto. W rezultacie 60% jego zabudowy legło w gruzach. Rosjanie wkroczyli ostatecznie do Strzegomia dopiero 7 maja 1945 r. W czerwcu 1945 r. Strzegom przekazany został administracji polskiej. Rozpoczął się napływ polskich osadników; w lipcu 1946 r. wysiedlono 7 tys. pozostałych jeszcze przedwojennych mieszkańców miasta do Niemiec.

Jedną z funkcjonujących wówczas wersji nazwy miasta był Strzygłów, spotykany także przed wojną[18].

Po wojnie nastąpiła odbudowa i rozbudowa miasta. Powstało wiele nowych budynków, szkół, budynków użyteczności publicznej, sklepów, pawilonów handlowych i zakładów przemysłowych. Rozbudowie uległ przemysł - powstały Zakłady Kamienia Budowanego, Zakłady Materiałów Ogniotrwałych, Zakłady Mechanizacji Budownictwa Zremb, Zakłady Roszarnicze Konpar, Zakłady Wyrobów Papierniczych, Dolnośląskie Zakłady Obuwnicze Dolbut i wiele innych. Wybudowano oczyszczalnię ścieków, wodociągi i kanalizację na terenie miasta. Oddano do użytku przychodnię zdrowia.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zabytki Strzegomia.

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[19]:

  • ośrodek historyczny miasta
  • bazylika pw. śś. ap. Piotra i Pawła, z XIV w., l. 1480-1522, XX w.
  • kościół pomocniczy pw. śś. Barbary (d. bożnica), z k. XIV w., 1500 r.
  • kościół pomocniczy pw. św. Jadwigi, ul. Szarych Szeregów, z XIV w., XVI w.
  • kaplica św. Antoniego, z 1520 r.
  • klasztor elżbietanek, ul. Obywatelska 3-5, z 1891 r.
  • zespół klasztorny karmelitów, ul. Kościuszki, z 1430 r., l. 1704-19:
    • kościół, obecnie par. pw. Najświętszego Zbawiciela Świata i MB Szkaplerznej
    • klasztor, obecnie dom mieszkalny
  • komandoria joannitów, ob. plebania, ul. Jana Pawła II (d. pl. Kościelny) 10, z 1740 r.
  • mury obronne, z połowy XIV w.
  • brama Ptasia
  • wieża ratuszowa (targowa), z XV/XVI w., 1618 r.
  • dworzec kolejowy „Grabina”, mur.-szachulcowy, z 1909 r.: budynek dworca z łącznikiem, magazyn spedycji kolejowej (zachowany kompletny zespół dworca kolejowego)[20]
  • dom, ul. Paderewskiego (d. Dzierżyńskiego) 3, z początku XX w.
  • dom, Rynek 1, z k. XIX w.
  • piwnice kamienicy, Rynek 11, z połowy XIX w.
  • dom, Rynek 39, z 1541 r., połowy XIX w.
  • młyn wodny, ul. Kasztelańska (d. Zjednoczenia) 12, z 1880 r.
  • dom, ul. Kasztelańska (d. Zjednoczenia) 18, z 1910 r.

inne zabytki:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Strzegom jest ważnym ośrodkiem przemysłu kamieniarskiego. W mieście istnieje kilkadziesiąt firm zajmujących się wyrobami z granitu i bazaltu. Wiele obiektów w Polsce i Europie jest wyłożonych strzegomskim granitem (np. pomnik Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach, pomnik na polach Grunwaldu, Pałac Sprawiedliwości w Hadze)[21]. W mieście również obecny jest przemysł maszynowy, spożywczy, papierniczy, odzieżowy.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Krzyżują się tutaj szlaki:

Oprócz tego istnieją drogi lokalne do Żarowa, Tomkowic, Morawy, Kostrzy czy Roztoki.

W mieście zlokalizowane są trzy dworce kolejowe:

  • Strzegom Miasto – jest to dworzec zlokalizowany w centrum Strzegomia. Budynek dworca wybudowany został w 1890 roku. Pierwsza nazwa stacji brzmiała Striegau Stadt. Od 1945 roku nazwa uległa zmianie na Strzegom Miasto. Od 1996 roku stacja nie funkcjonuje, budynek dworca pozostaje zanknięty, a kasy zostały zlikwidowane. Zachowało się zadaszenie nad peronem.
  • Strzegom – stacja Strzegom zlokalizowana jest na peryferiach miasta. Oddana do użytku została 16 grudnia 1856 roku. Pierwsza nazwa stacji brzmiała Striegau. Od 1945 roku nazwa stacji to Strzegom. Przez stacje przechodzą linie Katowice-Legnica (po której kursują pociągi Kolei Dolnośląskich relacji LegnicaKłodzko Miasto) i Malczyce-Marciszów. Budynek dworca został adaptowany do innych celów, a kasy zostały zamknięte.
  • Strzegom Międzyrzecze – zamknięty posterunek odgałęźny, z rozebranymi semaforami.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Strzegomskie Centrum Kultury[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Strzegomskie Centrum Kultury.

Strzegomskie Centrum Kultury prowadzi zajęcia z zakresu tańca, teatru, plastyki, muzyki, modelarstwa, haftu artystycznego, turystyki i śpiewu. Posiada w swych strukturach salę widowiskową i taneczną. SCK jest organizatorem wielu imprez kulturalno-rozrywkowych na terenie miasta. Do największych, cyklicznych imprez w mieście, organizowanych przez SCK zaliczamy Święto Otwartych Serc, Międzynarodowy Dzień Dziecka, Święto Chleba, Spotkania z piosenką religijną i refleksyjną, Mikołajkowy Show, Festiwal Piosenki Harcerskiej. Centrum jest także organizatorem imprez zleconych, wystaw, koncertów. Stanowi rolę animatora życia kulturalnego miasta. Strzegomskie Centrum Kultury zajmuje się również organizacją i prowadzeniem Międzynarodowego Festiwalu Folkloru który istnieje już 14 lat i niezmiennie rozbrzmiewa w sierpniu muzyką i tańcem ludowym. W lutym 1997 roku został on przyjęty do Międzynarodowej Federacji Festiwalów Folklorystycznych i Sztuki Ludowej (CIOFF).

Honorowi obywatele Strzegomia[edytuj | edytuj kod]

Biblioteka[edytuj | edytuj kod]

Powstała w 1949 roku. Posiada w swych zbiorach prawie 92 tysiące woluminów, w tym także unikatowe wydawnictwa Braci Urbanów z lat 1901-1920 pisane i wydawane w języku polskim. Biblioteka jest także organizatorem wielu imprez kulturalnych, kiermaszu książek, konkursów, wystaw i sympozjów. W bibliotece gościli m.in. Maria Kędzierzyna, Krystyna Pająkowa, Henryk Worcell.

Imprezy sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • THHT Strzegom (WKKW)
  • Memoriał im. Edwarda Brzegowego (judo)

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Przedszkola:

  • Przedszkole Miejskie nr 2 im. Misia Uszatka
  • Przedszkole Miejskie nr 3
  • Przedszkole Miejskie nr 4

Szkoły podstawowe:

  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Mikołaja Kopernika
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Henryka Sienkiewicza
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. Kornela Makuszyńskiego
  • Szkoła Podstawowa nr 5 (szkoła specjalna)

Gimnazja:

  • Gimnazjum nr 1 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego
  • Gimnazjum nr 2 im. Jana Pawła II
  • Gimnazjum nr 5 (szkoła specjalna)

Szkoły ponadpodstawowe:

  • Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Stefana Żeromskiego
  • Zespół Szkół Zawodowych
  • Państwowa Szkoła Kamieniarska

Organizacje:

  • Związek Harcerstwa Polskiego. Szczep Harcerski „Dziś-Jutro-Pojutrze” im. hm. Floriana Marciniaka
  • Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. Strzegomski Szczep Drużyn Harcerskich im.Orląt Lwowskich

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
Auerbach/Vogtl. Niemcy 16 czerwca 1995
Torgau Niemcy 11 listopada 1997
Znojmo Czechy 15 sierpnia 1998
Pavullo nel Frignano Włochy 31 października 2005

Sport[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  3. 3,0 3,1 Konstanty Damrot, „Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde”, Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896.
  4. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: PWN, 2002. ISBN 83-01-13897-1.
  5. Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 8.
  6. Georg Korn, „Breslauer Urkundenbuch”, Erster Theil, Breslau, Verlag von Wilhelm Gottlieb Korn 1870, s. 34.
  7. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  8. „Monumenta Poloniae Historica”, Tom IV, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1884, „Vita Sanctae Hedwigis”, s. 603.
  9. Franz Xaver Seppelt, „Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446”, Franz Goerlich, Breslau 1912, s. 76-77 – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.
  10. Walenty Rożdzieński, Officina ferraria abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego przez Walentego Roździeńskiego teraz nowo wydana, Kraków 1612.
  11. Officina ferraria abo Huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego: poemat z roku 1612 wersja cyfrowa na PBI.
  12. [Nicolaus Henel von Hennenfeld, „Silesiographia Breslo-Graphia”, Frankfurt am Main 1613.]
  13. Matthäusa Meriana, „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae”, Frankfurt am Main 1650.
  14. „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  15. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 11.
  16. Strzegom w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XI (Sochaczew – Szlubowska Wola) z 1890 r.
  17. J, Staszewski, „Wojsko polskie na Śląsku w dobie napoleońskiej”, Katowice 1936.
  18. Strzegom: O historii miasta.
  19. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 10.10.2012]. s. 164.
  20. Adam Dylewski „Historia kolei w Polsce”, Carta Blanca 2012.
  21. Janusz Krajewski „Granitowe zagłębie”, „Sudety” nr 12/2011.
  22. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • „Strzegom” 2001 praca zbiorowa wyd. Promocja Bydgoszcz
  • „Strzegom i okolice” 1999 praca zbiorowa wyd. Promocja Bydgoszcz
  • „Dolny Śląsk na weekend” 2005 Cyprian Skała, Waldemar Brygier wyd. Pascal Bielsko-Biała ISBN 83-7304-420-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]