Superbąbel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Superbąbel – pustka o rozmiarach setek lat świetlnych i temperaturze sięgającej 106 K, wypełniona gazem wydmuchiwanym do ośrodka międzygwiazdowego przez supernowe i wiatr gwiazdowy. Układ Słoneczny znajduje się blisko centrum starego superbąbla, znanego jako Bąbel Lokalny, którego granice są określane przez nagły wzrost pyłu ekstynkcji gwiazd na odległościach większych niż kilkaset lat świetlnych.

Powstawanie[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej masywne gwiazdy, z masami pomiędzy 8 a 100 mas Słońca, o typie O i B są zazwyczaj zgrupowane w skupiskach, zwanych asocjacjami OB. Masywne gwiazdy typu O mają silny wiatr gwiazdowy i każda z nich eksploduje jako supernowa pod koniec swojego cyklu życia.

Najsilniejsze wiatry gwiazdowe uwalniają energię kinetyczną rzędu 1044 J przez okres życia gwiazdy, która jest równoważna eksplozji supernowej. Te wiatry formują bąble o rozmiarach kilkudziesięciu lat świetlnych[2].

Wewnątrz asocjacji OB gwiazdy są umiejscowione wystarczająco blisko siebie, że ich bąble łączą się ze sobą, tworząc gigantyczny bąbel zwany superbąblem.

Gdy gwiazda „umiera” i wybucha jako supernowa, fala uderzeniowa jej eksplozji może osiągnąć jeszcze większe rozmiary, rozszerzając się z prędkościami rzędu kilku tysięcy km/s. Gwiazdy w asocjacjach OB nie są grawitacyjnie związane ze sobą, ale dryfują osobno z małymi prędkościami (ok. 20 km/s) i wypalają swoje paliwo bardzo szybko (po kilku milionach lat). W wyniku tego większość z ich supernowych eksploduje wewnątrz pustki, wytworzonej przez ich wiatr gwiazdowy[3][4]. Te eksplozje nigdy nie tworzą widzialnych pozostałości, ale zamiast tego uwalniają swoją energię w gorącym wnętrzu w postaci fal dźwiękowych. Dlatego zarówno wiatr gwiazdowy, jak i gwiezdne eksplozje, wzmacniają ekspansję superbąbli w ośrodku międzygwiazdowym.

Gaz międzygwiazdowy zmieciony przez superbąble stygnie, tworząc gęste powłoki wokół pustki. Te powłoki zostały po raz pierwszy zaobserwowane w paśmie 21 cm[5], prowadząc do sformułowania teorii tworzenia się superbąbli. Ponadto zaobserwowano emisję promieniowania rentgenowskiego z ich gorących wnętrz, światła widzialnego z ich zjonizowanych powłok i podczerwonego z powłok wymiecionego pyłu. Promieniowanie X i widzialne jest zazwyczaj obserwowane z młodszych superbąbli, natomiast starsze, większe obiekty obserwowane w paśmie 21 cm mogą nawet być rozpoznawane jako struktura złożona z wielu połączonych superbąbli i dlatego czasami wyróżnia się je nazwą superpowłoki.

Wystarczająco duże superbąble mogą wydmuchiwać cały dysk galaktyczny, uwalniając swoją energię do galaktycznego halo lub nawet do przestrzeni międzygalaktycznej[6][7].

Przykłady superbąbli[edytuj | edytuj kod]

Obraz z VLT superbąbla LHA 120-N 44 w Wielkim Obłoku Magellana. Autor: ESO/Manu Mejias.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Henize 70: A SuperBubble In The LMC w serwisie APOD: Astronomiczne zdjęcie dnia
  2. J. Castor, McCray, R., & Weaver, R.. Interstellar Bubbles. „Astrophys. J. (Letters)”. 200, s. L107–L110, 1975. doi:10.1086/181908. Bibcode1975ApJ...200L.107C (ang.). 
  3. K. Tomisaka, Habe, A., & Ikeuchi, S.. Sequential explosions of supernovae in an OB association and formation of a superbubble. „Astrophys. Space Sci.”. 78 (2), s. 273–285, 1981. doi:10.1007/BF00648941. Bibcode1981Ap&SS..78..273T (ang.). 
  4. R. McCray, Kafatos, M.. Supershells and Propagating Star Formation. „Astrophys. J.”. 317, s. 190–196, 1987. doi:10.1086/165267. Bibcode1987ApJ...317..190M (ang.). 
  5. C. Heiles. H I shells and supershells. „Astrophys. J.”. 229, s. 533–544, 1979. doi:10.1086/156986. Bibcode1979ApJ...229..533H (ang.). 
  6. K. Tomisaka, Ikeuchi, S.. Evolution of superbubble driven by sequential supernova explosions in a plane-stratified gas distribution. „Publ. Astron. Soc. Japan”. 38, s. 697–715, 1986. Bibcode1986PASJ...38..697T (ang.). 
  7. M.-M. Mac Low, McCray, R.. Superbubbles in Disk Galaxies. „Astrophys. J.”. 324, s. 776–785, 1988. doi:10.1086/165936. Bibcode1988ApJ...324..776M (ang.). 
  8. A Cosmic Superbubble (ang.). [dostęp 20 lipca 2011].
  9. arXiv:astro-ph/0610894v1 (ang.)
  10. Huge 'Superbubble' of Gas Blowing Out of Milky Way (ang.). W: PhysOrg.com [on-line]. 2006-01-13. [dostęp 2008-07-04].
  11. Matthew B. Callaway, Blair D. Savage, Robert A. Benjamin, L. Matthew Haffner, Steve L. Tufte. Observational Evidence of Supershell Blowout in GS 018–04+44: The Scutum Supershell. „Astrophysical Journal”. 532 (2), s. 943–969, 2000-04-01. doi:10.1086/308601 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]