Supermocarstwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Trzy supermocarstwa w 1944 według Williama T.R. Foxa: USA (ciemnoniebieski), ZSRR (ciemnoczerwony), Imperium Brytyjskie (cyraneczka)
Dwa supermocarstwa (po rozpadzie Imperium Brytyjskiego):

     ZSRR

     USA

Imperium Brytyjskie w 1921 r. - największe imperium w dziejach świata (34 mln. km kw.)
Imperium Chińskie w 1820 r. - gospodarcze supermocarstwo (28,7% światowego PKB[1] i 36,3% ludności świata)
Unia Iberyjska - Hiszpańskie i Portugalskie imperia kolonialne w l. 1581-1640. Hiszpania w XVI/XVII w. bywa określana jako 1. globalne supermocarstwo[2][3]
Rozwój Imperium Mongolskiego- do XIX w. największego imperium w dziejach (33 mln km.kw.)
Zasięg Imperium Rzymskiego w latach: 133 p.n.e. (czerwony), 44 p.n.e. (pomarańczowy – późna republika, zdobycze takich przywódców jak Pompejusz i Juliusz Cezar), 14 n.e. (żółty – zdobycze Oktawiana Augusta), 117 n.e. (zielony – zdobycze późniejszych cesarzy). W świadomości starożytnych dominowało w ówczesnym "świecie"[4]

Supermocarstwo (ang. Superpower, ros. Сверхдержава) – państwo (mocarstwo) dysponujące największym potencjałem politycznym, militarnym oraz gospodarczym i mogące w skuteczny sposób kreować stosunki globalne przez co ma większe znaczenie od pozostałych mocarstw.

Autorem pojęcia "supermocarstwo" jest William Fox który w 1944 określił USA, ZSRR, Wielką Brytanię mianem "supermocarstw" co oznaczało globalną pozycję wyższą od dotychczasowych mocarstw[5].Witold Orłowski uważa jednak że "supermocarstwo to państwo którego siła wyraźnie dominuje nad siłami większości innych mocarstw świata" a jego siła państwa przekracza 20% siły świata, dlatego raczej jest niemożliwe istnienie na globie więcej niż 2 supermocarstw[6]. Alice Lyman Miller definiuje supermocarstwo jako "państwo które ma zdolność rozszerzania dominacji i wpływów na skalę ogólnoświatową na więcej niż jeden region na globie w danym czasie i może osiągnąć status globalnego hegemona"[7].

Cechy supermocarstwa[edytuj | edytuj kod]

Kryteria odpowiadające za to, które państwo można uznać za supermocarstwo nie są jasne do zdefiniowania, a w praktyce mogą się różnić jedynie źródłem potęgi. Wymienione niżej czynniki nie są jedyne, ale konieczne i nie wyczerpują kryteriów odpowiadających za bycie supermocarstwem. Ich kolejność należy odczytywać jako przypadkową.

Geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Platforma wiertnicza na Morzu Północnym

Państwo będące supermocarstwem charakteryzuje się rozległym terytorium oraz co ważne szerokim dostępem do morza nad którym sprawuje kontrolę. Takie rozległe terytorium pozwala państwu mieć dostęp do bogatych złóż surowców mineralnych oraz produkcji żywności zwiększające niezależność. Jest to szczególnie istotny czynnik w czasie działań wojennych, ponieważ umożliwia takiemu państwu odwrót, reorganizację jak i umieszczanie w odległych, niedostępnych terenach zakładów zbrojeniowych, radarów czy składów broni. Choć w epoce broni jądrowej ma to marginalne znaczenie, tym niemniej nawet bogaty, ale niewielki obszarowo kraj jest bardziej narażony na zniszczenia w ewentualnym konflikcie zbrojnym.

Polityczne[edytuj | edytuj kod]

Wymagane jest funkcjonowanie systemu politycznego, który jest zdolny do mobilizacji ludzi, bogactw naturalnych oraz machiny gospodarczej i militarnej dla celów światowej polityki czy w efekcie ideologii, na której opiera się istnienie danego państwa.

Amerykańska próba jądrowa

Militarne[edytuj | edytuj kod]

Gdzie kończy się polityka, zaczyna się argument siły, który jest zdolnością do powstrzymywania zagrożeń czy agresji nieprzyjaciela, ale jest również zdolnością do militarnego działania w skali światowej. Istotne znaczenie ma tu wielki arsenał broni nuklearnej. Jednak samo posiadanie owej broni nie jest wystarczające dla uznania danego państwa za supermocarstwo. Są państwa nie posiadające broni atomowej, ale ze względu na swój potencjał gospodarczy, naukowy oraz stopień zaawansowania technologicznego zdolne do jej szybkiego stworzenia. Najlepszym przykładem są tutaj Japonia oraz w mniejszym stopniu Niemcy.

Demograficzne[edytuj | edytuj kod]

Supermocarstwo powinno mieć liczną oraz wyedukowaną populację z rozwiniętą na wysokim poziomie służbą zdrowia oraz ekonomiczną i kulturową zdolnością do kształtowania otaczającego środowiska i otoczenia. Temu służy inwestowanie w ludzi, ich edukację i zdrowie.

Ekonomiczne[edytuj | edytuj kod]

Supermocarstwo charakteryzuje się wysokim produktem narodowym. Ekonomiczna potęga jest rozumiana m.in. przez dostęp do surowców, wielkość i chłonność krajowego rynku, oraz dobrą pozycję w światowym handlu, jak również w światowym rynku finansowym. Ponadto istotne znaczenie ma innowacyjność oraz technologiczne zaawansowanie, a także zdolność kumulowania kapitału. Ekonomiczną siłę charakteryzuje również eksploracja kosmosu, tak przynajmniej było w czasach zimnej wojny. Było to pole intensywnej rywalizacji przez wszystkie jej dekady. Podbój kosmosu jest także zdolnością do prowadzenia działań na szeroką skalę.

Kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Potęga ekonomiczna i polityczna przekłada się na wpływ w dziedzinie kultury światowej, a co za tym idzie filozofii i ideologii.

Dawne supermocarstwa[edytuj | edytuj kod]

Mianem supermocarstw bywają też określane inne wielkie mocarstwa, choć w tych czasach termin ten nie istniał:

  1. Persja Achemenidów – V i IV w. p.n.e. i Macedonia jako sukcesor.
  2. Imperium Rzymskie II w. p.n.e. – IV w.n.e. i Cesarstwo Bizantyńskie jako sukcesor do VII w.
  3. Kalifat Ommajadów od poł. VII w. do pocz. IX w. łącznie z Kalifatem Abbasydów jako sukcesorem.
  4. Imperium Osmańskie XVI-XVII w.
  5. Hiszpania XVI-XVII w.
  6. Imperium Brytyjskie XVIII-XIX w.
  7. Imperium Rosyjskie XIX-XX w. łącznie z ZSRR jako sukcesorem.
  8. USA od 1945 – nadal[8].

Brytyjczycy zachowali swą potęgę w obydwu wojnach światowych, ale w czasach zimnej wojny ich państwo było już znacznie słabsze od nowych ukształtowanych w czasach II wojny światowej supermocarstw: USA i ZSRR.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

W rezultacie II wojny światowej Niemcy i Japonia zostały wyeliminowane z grona globalnych mocarstw. Do niższej rangi mocarstw regionalnych spadły też zwycięskie państwa: Wielka Brytania i Francja. Także Chiny pozostały w sposób wyraźny poniżej statusu supermocarstwa. W tej politycznej próżni pozostały USA i ZSRR jako dwa światowe supermocarstwa mające w przyszłości decydować o światowej polityce. Rywalizowały one ze sobą na polu militarnym, ekonomicznym, politycznym czy sportowym ze względów ideologicznych.

ZSRR reprezentował socjalizm oraz kierował Paktem Warszawskim, znanym na zachodzie jako Blok Wschodni.

USA reprezentowało kapitalizm i było główną siłą NATO w czasie zimnej wojny.

Porównanie obydwu państw pokazuje kryteria właściwe supermocarstwom.

Flag of the Soviet Union.svg Związek Radziecki Flag of the United States.svg Stany Zjednoczone
Geograficzne Terytorium obejmujące 22 mln km² było największe na świecie i liczyło 11 stref czasowych. Ogromna przestrzeń morska i przede wszystkim ogromne złoża strategicznych surowców mineralnych. Czwarty (do 1950, później trzeci) pod względem powierzchni (liczącej 9.6 mln km²) kraj na świecie. Wielkie złoża cennych surowców mineralnych.
Polityczne Silny system rządów oparty na ideologii komunistycznej. Stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Silne związki i dominacja nad krajami Europy Środkowej i Bałkanów oraz państwami komunistycznymi w Ameryce Środkowej i Azji. Silna i stabilna demokracja z wielkim wpływem na świat. Silne przedsiębiorstwa oraz handel są podstawą ich wpływu na kraje kapitalistyczne. Stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Silne związki z Europą Zachodnią oraz demokracjami Dalekiego Wschodu.
Militarne Silna flota, wielkie siły powietrzne oraz największe siły lądowe. Największy arsenał jądrowy (w pewnym okresie – drugi pod względem wielkości, jednak potężniejszy). Silnie rozwinięta technologia kosmiczna. Bazy wojskowe rozmieszczone na całym świecie. Drugi pod względem wielkości atomowy arsenał świata (w pewnym okresie – pierwszy), rozmieszczony także w Europie. Technologicznie zaawansowana armia z największą flotą. Silnie rozwinięta technologia kosmiczna.
Demograficzne Populacja licząca ok. 293 miliony obywateli, była trzecią na świecie. Wówczas czwarta populacja świata licząca ok. 260 mln mieszkańców.
Ekonomiczne Największa sterowana centralnie gospodarka obejmująca 20% produkcji przemysłowej świata. Machina gospodarcza ze szczególną rolą przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego. Największa i najsilniejsza gospodarka świata. Wielki i bardzo innowacyjny przemysł. Silna waluta dolar.
Kulturowe Wielki wpływ na kraje socjalistyczne. Bogata historia i kultura. Kształtuje ideologię wielu organizacji i państw na świecie. Ideały komunizmu przyciągały wielkie rzesze ludzi. Wielki wpływ wywierany na kraje Europy Zachodniej i kontynent amerykański. Firmy takie jak Coca-Cola oraz kino rozpowszechniły amerykański styl życia. Wolność osobista oraz wolność słowa były dla wielu bardzo przekonujące.

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

Superpowers 11.PNG
Supermocarstwa:

     USA

Potencjalne supermocarstwa:

     Brazylia

     Chiny

     Indie

     Japonia

     Rosja

     Unia Europejska

Opinie na temat liczby supermocarstw w dzisiejszym świecie są podzielone. Europejska Jesień Ludów, a co za tym idzie rozpad ZSRR oraz upadek socjalizmu spowodowały, że XXI-wieczny świat najczęściej uznaje się za jednobiegunowy, z USA jako hipermocarstwem, z najsilniejszą ekonomią oraz armią[9][10]. Mimo to przybywa tych, którzy podważają, a przynajmniej przewidują koniec postzimnowojennej epoki świata jednobiegunowego. Wedle opinii niektórych teoretyków obecnie istnieją już trzy supermocarstwa - obok USA także Chiny i Unia Europejska[11].

Unia Europejska nie jest państwem, lecz silnie zintegrowanym związkiem polityczno-gospodarczym. Ekonomiczna siła UE jest większa od USA, jednakże z powodu wciąż jeszcze istniejących odrębności prawnych do dziś nie można mówić o jednej, wspólnej gospodarce europejskiej, ewentualnie w przypadku Strefy Euro jako obszaru ściślejszej integracji ekonomicznej i walutowej[12]. UE ma jednak potencjał do tego, aby w nieodległej przyszłości stać się supermocarstwem.

Silne są również aspiracje supermocarstwowe Chin. W przypadku Państwa Środka można zaryzykować stwierdzenie, że jest bardzo bliskie osiągnięcia tego statusu.

Poza wyżej wymienioną trójką Rosja która jest prawną sukcesorką Związku Radzieckiego i mimo jego upadku wciąż zachowuje pewne aspekty supermocarstwa w postaci największego terytorium z ogromnymi, często nieodkrytymi jeszcze bogactwami mineralnymi, wielkiego arsenału jądrowego, czy zaawansowanej technologii kosmicznej, przez co co zaliczana bywa do grupy 4 największych mocarstw[13]. Gdyby nie brać pod uwagę Unii Europejskiej, wówczas Rosja znalazłaby się w powyższym gronie trzech supermocarstw[14].

Znaczny potencjał mocarstwowy przejawiają również Indie jako państwo o jednej z największych na świecie liczbie ludności pozwalającej na aspirację do roli rolę globalnego supermocarstwa. Aspiracje supermocarstwowe przejawia również Brazylia oraz pozostająca największą potęgą ekonomiczną Azji –Japonia. Do grupy najsilniejszych mocarstw świata zalicza się też coraz częściej Kanadę ze względu na jej powierzchnię i potencjał ekonomiczny [15]

Są jednak i tacy, którzy całkowicie odrzucają istnienie supermocarstw w dzisiejszym systemie globalnego rynku, w czasach wzrastającej zależności pomiędzy narodami. Są oni zwolennikami tezy istnienia świata wielobiegunowego.

Stany Zjednoczone Stany Zjednoczone[edytuj | edytuj kod]

Obecnie wciąż większość ludzi uważa USA za jedyne państwo na świecie spełniające kryteria supermocarstwa.

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Stany Zjednoczone dysponują trzecim największym terytorium świata. Licząca 9.631.420 km² powierzchnia kraju ustępuje wielkością Rosji oraz nieznacznie obszarowi Kanady.

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

USA jest republiką federacyjną z silną władzą wykonawczą na czele której stoi prezydent. Ponadto Amerykanie szczycą się silnie zakorzenioną w tradycji kraju demokracją, przez wielu specjalistów uważaną za wzorcową.

USA zasilają w 22% budżet ONZ, oraz mają stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa z prawem weta.

Państwa takie jak Portoryko, Palau, Wyspy Marshalla, Federacyjne Stany Mikronezji są stowarzyszone z USA, które reprezentują je na arenie międzynarodowej oraz są odpowiedzialne za ich bezpieczeństwo.

Swą pozycję na arenie światowej USA zawdzięczają często poparciu jakie udzielają im zwykle sojusznicy: państwa NATO, Australia, Nowa Zelandia, Izrael, Japonia czy Korea Południowa.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Budżet amerykańskiej armii jest większy od 12 kolejnych państw razem wziętych. W związku z tym mają najbardziej zaawansowaną technologicznie armię świata. Innym atutem w międzynarodowej pozycji USA jest możliwość prowadzenia działań militarnych w dowolnym miejscu na świecie. Ważną rolę w tym systemie odgrywają bazy wojskowe rozmieszczone w każdym regionie świata, m.in. w Niemczech, na japońskiej Okinawie, na Pacyfiku (Guam), Oceanie Indyjskim (Czagos), w Kuwejcie, na Islandii czy Guantánamo.

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Ok. 300 mln obywateli (tj. ok. 5% światowej populacji) czyni z USA trzecią potęgę demograficzną świata z najbardziej rozwiniętym wskaźnikiem rozwoju ludzkości. Ma najwyższe tempo wzrostu ludności wśród wysokorozwiniętych krajów, a co za tym idzie jest jedynym państwem przemysłowym nie doświadczającym niedoboru siły roboczej oraz ogólnie ludności w przyszłych dekadach.

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

Nowy Jork – finansowa stolica świata

USA ma największą gospodarkę narodową na świecie z PKB liczącym 13.79 bilionów $. Ponadto cieszy się umiarkowanie wysokim wzrostem gospodarczym, wynoszącym średnio 3% na rok w ciągu ostatnich 20 lat. Stany Zjednoczone mają większy PKB per capita na głowę, aniżeli wszelkie inne potencjalne supermocarstwa. Wśród najbardziej przemysłowych krajów świata, amerykańskie PKB wynoszące 46.000 USD na mieszkańca ustępuje jedynie Luksemburgowi i Norwegii. Trzeba jednak zaznaczyć, że przeciętny Amerykanin pracuje o wiele więcej od przeciętnego Europejczyka.

USA jest główną siedzibą dla wielu globalnych korporacji i finansowych instytucji. Amerykańskie przedsiębiorstwa są graczami na wielu polach działalności oraz w wielu branżach, takich jak: nowe materiały, elektronika, telekomunikacja, informatyka, podbój kosmosu, energetyka, nanotechnologia, biotechnologia, medycyna, bioinformatyka, genetyka czy chemia. Ponadto kraj ten jest jednym z głównych rolniczych spichlerzy oraz wielkim producentem żywności.

Ameryka wywiera wielki wpływ na międzynarodowe instytucje finansowe takie jak: Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, także dzięki temu iż jest największym płatnikiem netto do budżetów tych organizacji.

Amerykański dolar jest prawdopodobnie najbardziej istotnym środkiem płatniczym oraz najbardziej wymienialną walutą świata.

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Hollywood-Sign-cropped.jpg

Od lat 20. XX w. kultura USA wywiera wielki wpływ na świat, szczególnie ten zachodni. Zbudowany przez imigrantów z całego świata kraj jest najbardziej zróżnicowanym rasowo i etnicznie na świecie. USA jest kolebką współczesnej muzyki rozrywkowej. Potomkowie afrykańskich niewolników dali światu jazz, blues czy soul, a po II wojnie światowej za sprawą takich ludzi jak Elvis Presley rock and roll podbił świat. Od czasów międzywojennych Hollywood – amerykańska fabryka snów – kształtuje i propaguje w największym stopniu amerykański styl życia, którego najważniejszymi symbolami są dżinsy i Coca-Cola.

Unia Europejska Unia Europejska[edytuj | edytuj kod]

Od pewnego czasu trwają spory na temat tego czy Wspólnota Europejska już jest, czy stanie się w niedalekiej przyszłości globalnym supermocarstwem.

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia 28 państw wspólnoty wynosi ok. 4.328.000 km², co daje siódmy wynik na świecie. Należy przy tym zaznaczyć, że dzięki porozumieniom takim jak Układ z Schengen, czy wspólna polityka dotycząca granic zewnętrznych (poza nielicznymi wyjątkami) czyni zeń zwarte i jednolite terytorium bez wewnętrznych granic, kontroli granicznych itd.

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Unia Europejska jest związkiem 28 państw, które są silniej związane ekonomicznie niż politycznie, mimo istnienia parlamentu europejskiego i wspólnej polityce zagranicznej. Dzięki połączeniu swoich sił państwa Unii Europejskiej zaczęły wywierać większy wpływ na inne państwa. Wielka Brytania i Francja mają stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, a ewentualne zastąpienie ich wspólną reprezentacją uniemożliwia konstytucja.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Potencjał militarny jest drugą obok polityki piętą achillesową Unii Europejskiej. Większość krajów wspólnoty jest częścią NATO, ale mimo to polityka obronna jest nadal prowadzona w sposób zdecydowanie zbyt indywidualny, aby stanowić globalną siłę na tym polu. Ponadto wyposażenie i technologiczne zaawansowanie europejskich armii dzieli przepaść od Stanów Zjednoczonych, których militarna obecność na starym kontynencie wciąż jest duża, a najistotniejszym jej elementem pozostaje parasol atomowy. Równie trudno jest porównywać ów potencjał Europy z innymi wschodzącymi supermocarstwami.

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Licząca ponad 500 mln populacja Unii jest trzecią demograficzną siłą świata. Niemniej jednak cieniem na tę potęgę kładzie się niski przyrost naturalny ludności oraz starzenie się społeczeństw Europy. Socjologowie oraz ekonomiści uważają, że jeśli obecny trend w tej dziedzinie będzie się utrzymywał, to w niedalekiej przyszłości Europa borykać się będzie z problemami społecznymi i gospodarczymi.

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

Siedziba firmy Nokia

Połączony potencjał 28 państw członkowskich tworzących jeden organizm gospodarczy jest najważniejszym argumentem stawiającym Europę w gronie potencjalnych supermocarstw. Liczący 13,5 biliona $ PKB, a co za tym idzie również unijny budżet jest największy na świecie. Uśredniony PKB per capita na mieszkańca wynosi prawie 30.000 USD, a rynek konsumencki liczący 490 mln ludzi ma największe obroty. Symbolem tej gospodarczej integracji na niespotykaną do tej pory skalę jest waluta euro, które jest największym i de facto jedynym realnym rywalem amerykańskiego dolara.

Europa jest pozbawiona wystarczającej ilości strategicznych surowców energetycznych, które jest zmuszona importować. Nie stoi to jednak na przeszkodzie do tego, aby podobnie jak Japonia zbudować nowoczesną gospodarkę. Dogodne warunki klimatyczne i glebowe oraz mechanizacja czynią z Europy jeden z głównych spichlerzy świata. Faktem jest również to, że europejskie rolnictwo jest silnie uzależnione od subwencji, które mocno obciążają unijny budżet. Europejskie przedsiębiorstwa reprezentują wszystkie możliwe dziedziny przemysłu przetwórczego. Europa to największy producent energii, samochodów, samolotów, maszyn i urządzeń, elektroniki, chemii przemysłowej, paliw, nawozów sztucznych oraz żywności. Europejskie banki, towarzystwa ubezpieczeniowe, linie lotnicze, operatorzy telekomunikacyjni, sieci handlowe oraz firmy spedycyjne są graczami o światowym znaczeniu.

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Ateny, Grecja – tu narodziła się Europa

Pomimo niewielkich rozmiarów i licznych wojen, państwa Europy od czasów starożytnych wywierały ogromny i zasadniczy wpływ na kulturę świata. Namacalnym tego świadectwem jest największe i najbogatsze światowe dziedzictwo kulturowe i historyczne. Europa jako kolebka i wielkie centrum cywilizacji zachodniej stanowi światową skarbnicę sztuki oraz cennych zabytków. Nie bez znaczenia dla światowej roli Europy był kolonializm, którego spuścizną jest europejski charakter wielu krajów Ameryki czy Australii, a także rozpowszechnienie języków ze starego kontynentu. Jednak nie można zapominać o tym, że sukces Europy wiązał się często z marginalizacją, a niejednokrotnie unicestwieniem cywilizacji pozaeuropejskich. Europa jest dziś nadal wielką siłą kulturową. Muzyka poważna, w tym współczesna, moda, kulinaria, film, a także sport cieszą się niesłabnącą popularnością, szczególnie w krajach amerykańskich oraz Dalekiego Wschodu. Dowodem na to jest turystyka, której prawie 90% światowego ruchu przypada na Europę.

Rosja Rosja[edytuj | edytuj kod]

Od początku XXI w. Rosja, jako prawny sukcesor ZSRR znów jest państwem prowadzącym bardzo aktywną politykę mającą na celu przywrócenie mu pozycji globalnego supermocarstwa.

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Liczące 17 075,4 tys. km² terytorium Rosji jest największe na świecie i obejmuje swymi granicami niemal całą Europę Wschodnią oraz zajmującą Północną Azję – Syberię, która stanowi 3/4 jej obszaru. Aby przemierzyć Rosję z zachodu na wschód trzeba przekroczyć 11 stref czasowych. Bezkresne, dorównujące swym obszarem Ameryce Południowej terytorium Rosji zapewnia jej szeroki dostęp do oceanów i mórz, które podobnie jak ląd skrywają ogromne, często jeszcze nie odkryte pokłady wszelkich występujących na Ziemi surowców i bogactw mineralnych.

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak Stany Zjednoczone, Rosja jest państwem, której ustrój to wielopartyjna republika federacyjna, na czele której stoi skupiający silną władzę wykonawczą prezydent. Niemniej jednak ze względu na stosunkowo słabą pozycję Zgromadzenia Federalnego, czyli parlamentu, a także liczne przypadki łamania praw i swobód obywatelskich oraz wolności słowa rosyjski system sprawowania władzy jest powszechnie krytykowany przez zachodnią opinię publiczną.

Kreml w Moskwie – siedziba rosyjskiej władzy

Rosja ma stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Natomiast pomimo rozpadu ZSRR i upadku komunizmu Rosja zdaje się nadal prowadzić politykę rywalizacji z Zachodem i stojącymi na jego czele Stanami Zjednoczonymi, które jako zwycięzca zimnej wojny zyskały wielu nowych sojuszników, znajdujących się dotąd pod narzuconą im po II wojnie światowej dominacją Moskwy. Stąd też istnieją dość napięte relacje i stosunki dyplomatyczne z państwami takimi jak Polska czy krajami bałtyckimi, a ostatnio także z Ukrainą i Gruzją, które odzyskawszy pełną suwerenność zarzucają Rosji praktyki noszące znamiona imperializmu, jak chociażby szantaż energetyczny za otwarcie się na zachód. Z innymi jak np. z Japonią prowadzi spór terytorialny o Kuryle, a z Ukrainą nieoficjalnie o Krym. Obecnie do grona najbliższych sojuszników należą kraje, które Moskwa wciąż uważa za wyłączną strefę swych wpływów, a są to: większość państw WNP, czyli Białoruś (ZBiR), Armenia, państwa Środkowej Azji, a także Mongolia. Niemniej jednak ostatnio oprócz pogłębiania więzi z tradycyjnymi partnerami, Rosja zwraca się jeszcze bardziej w stronę Azji, na wschód i południe, gdzie zawiera nowe sojusze polityczne i gospodarcze takie jak: Szanghajska Szóstka, czy Szanghajska Organizacja Współpracy. Z punktu widzenia zachodu Moskwę łączą dwuznaczne stosunki z Iranem oraz Koreą Północną.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Amerykańskie i radzieckie/rosyjskie zapasy broni nuklearnej w latach 1945-2010

Silna flota, wielkie siły powietrzne oraz wielkie siły lądowe. Stale rosnące wydatki na unowocześnianie armii. Największy arsenał jądrowy na świecie. Rozwinięta technologia kosmiczna.

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Populacja Rosji licząca ok. 145 milionów obywateli, jest ósmą na świecie. Niemniej jednak w jej skład wchodzą liczne stanowiące ok. 20% ogółu ludności mniejszości narodowe, częstokroć o nastawieniu separastycznym, takie jak Tatarzy, Czeczeni czy Ingusze.

Ponadto poważnym problemem jest utrzymujący się od dłuższego czasu ujemny przyrost naturalny, który powoduje gwałtowne zmniejszanie się liczby mieszkańców.

Od czasu, gdy Rosjanie przekroczyli góry Ural i podbili, a następnie włączyli do swego państwa bezkresne obszary Syberii, niewykonalnym, jak się wciąż okazuje, jest problem jej zaludnienia i zagospodarowania i to pomimo kryjących się w niej bogactw oraz licznych prób przymusowego osiedlania. Dzisiaj wciąż 80% ludności zamieszkuje europejską część kraju.

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

Relatywnie wielkie PKB (9 miejsce na świecie). Niewątpliwa poprawa warunków życia Rosjan. Uzależnienie dużej części świata od swoich surowców strategicznych, z drugiej zaś strony, poziom rozwoju i struktura gospodarki Rosji opierającej się na towarach niskoprzetworzonych, uzależnia ją samą od światowego popytu i cen surowców naturalnych. Sprzedaż bowiem tych surowców za granicę, tworzy ponad 70% wpływów państwa z eksportu (dane na rok 2007), a wraz z eksportem produktów przemysłu maszynowego (głównie zbrojeniowego), ponad 80% rocznego przychodu z eksportu. Ta dziedzina gospodarki tworzy też ponad 30% PKB. Duży wpływ gospodarczy na kraje byłego Związku Radzieckiego, a obecnie WNP.

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Pod względem kulturowym Rosja tworzy odrębną cywilizację, według Samuela Huntingtona jest nią cywilizacja prawosławna. Rosja w mniemaniu własnych ideologów i filozofów nie jest ani częścią Zachodu, ani częścią Azji. Jest jej mieszanką, tworząc wyjątkową cywilizację, odrębną kulturę. Rosyjska literatura, muzyka poważna, teatr, w tym balet, a także pozostała sztuka cieszą się niesłabnącym uznaniem i popularnością. W miastach w europejskiej części Rosji znajdują liczne cenne zabytki architektury oraz zbiory sztuki.

Chińska Republika Ludowa Chiny[edytuj | edytuj kod]

Od roku 1979 Chińska Republika Ludowa przeżywa okres szybkiego wzrostu gospodarczego, a także znaczenia w polityce międzynarodowej.

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Chiny zajmują powierzchnię 9 596 960 km², co daje im 4 miejsce na świecie. Nie licząc rosyjskiej Syberii są największym państwem w Azji. Mają szeroki dostęp do Oceanu Spokojnego. W Chinach można znaleźć niemal wszystkie rodzaje krajobrazów. Od nizin na wschodzie do wyżyn na zachodzie. Od pustyń po mokradła.

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

Chiny są oficjalnie krajem socjalistycznym, ale dzisiaj Komunistyczna Partia Chin odeszła od marksizmu. Chiński parlament wybierany jest w wyborach pośrednich przez przedstawicieli zgromadzeń ludowych prowincji, regionów autonomicznych, miast wydzielonych i armii. Silny scentralizowany rząd powoduje dużą stabilność parlamentu i rządów. Poprzez powiązanie z wieloma ważnymi organizacjami międzynarodowymi Chiny są w stanie wywierać wpływ na światową politykę. Przedstawiciel Chin zasiada także w Radzie Bezpieczeństwa ONZ.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Chińska armia jest najliczniejszą na świecie. W jej szeregach znajduje się 2,25 miliona ludzi. Jest w stanie zmobilizować około 150 milionów rezerwistów. Jej budżet jest jednym z najwyższych na świecie. Bardzo szybko przebiegają prace modernizacyjne. Chiny posiadają dużo nowoczesnego sprzętu, ale większość to różne rodzajów przestarzałego uzbrojenia radzieckiego, co sprawia że ich potencjał militarny jest wielokrotnie mniejszy od amerykańskiego.

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Chiny posiadają największą populację na świecie. Liczba Chińczyków w kraju wynosi około 1,3-1,4 mld, a poza granicami żyje również wiele milionów. Przewyższają ludność USA ponad czterokrotnie. Chiny zamieszkuje 55 mniejszości narodowych. Populacja ta wykazuje również dość spory przyrost naturalny[potrzebne źródło].

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

PKB Chin to 3.249 bln$. Ich gospodarka jest jedną z najbardziej dynamicznych i rozwija się w tempie ponad 10% rocznie. Chiny należą do wielu organizacji gospodarczych. Wiele inwestują w innych krajach, a także są miejscem licznych inwestycji ze względu na tanią siłę roboczą. Mimo tego Chiny cały czas pozostają jednak państwem, którego obywatele żyją na o wiele niższym poziomie od Europejczyków i Amerykanów.

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Kultura chińska trwa nieprzerwanie od wielu tysięcy lat i wywarła ogromny wpływ na świat. Starożytna chińska medycyna, astronomia stały się podstawą współczesnej nauki. Dzieła Konfucjusza stały się nie tylko filozofią ale i religią. Jednak współczesna kultura chińska nie jest w stanie rywalizować z kultura zachodnią.

Indie Indie[edytuj | edytuj kod]

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Indie są siódmym państwem na świcie pod względem powierzchni(3 287 590 km2). Na kontynencie azjatyckim pod tym względem Indie przewyższają tylko Rosja i Chiny.

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

Indie są niepodległym państwem od 1947 r., a od 1950 r. są republiką. Indie mają rozwinięta armię. Są największą na świecie demokracją, mają jednak niewielką rolę na arenie międzynarodowej.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Armia Indii jest drugą najliczniejszą armią świata liczącą 2 miliony 300 tysięcy żołnierzy. Jest dobrze wyszkolona pod względem działań w trudnym terenie. Jednak sprzęt armii indyjskiej jest w większości przestarzały. Budżet Armii Indyjskiej to zaledwie 26.5 miliarda $[potrzebne źródło]. Dużym atutem armii indyjskiej jest posiadanie od 1974 roku arsenału broni jądrowej w liczbie między 200 a 250 głowic nuklearnych. Armia ma małe doświadczenie bojowe[potrzebne źródło].

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Za uznaniem Indii za supermocarstwo przemawiają drugie miejsce pod względem liczby ludności na świecie (ponad miliard), potężny przyrost naturalny, jednak przeciwko przemawia bardzo wysoki stopień analfabetyzmu, (szczególnie wśród kobiet) oraz niski stopień wykształcenia podstawowego.

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

Indie należą do krajów rozwijających się. W wielu regionach państwa istnieje ogromna bieda. Poza tym stan infrastruktury i energetyki jest dramatyczny. Według szacunków analityków Indie dogonią Chiny za około 30 lat, a za kolejnych 20 staną się jednym z trzech, obok USA i Chin, supermocarstwem[potrzebne źródło].

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Indie należą do krajów, w których produkuje się rocznie najwięcej filmów – należy wymienić choćby Bollywood.

Japonia Japonia[edytuj | edytuj kod]

Japonia ma jedną z najbardziej rozwiniętych gospodarek na świecie.

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Japonia ma duży dostęp do morza, ponieważ jest to kraj wyspiarski. Kraj leży w 3 strefach klimatycznych: zwrotnikowej, podzwrotnikowej i umiarkowanej ciepłej. Powierzchnia wszystkich wysp to 377 835 km².

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

W kraju głową państwa jest cesarz. Od II wojny światowej w Japonii panuje demokracja. System polityczny jest bardzo stabilny.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Armia w pełni zawodowa licząca 238 tys. żołnierzy oraz 58 tys. rezerwistów. Na potrzeby armii przekazywany jest 1% PKB (49 mld USD). Dzięki zaawansowanemu programowi atomowemu możliwe jest powstanie arsenału jądrowego w krótkim czasie[16]. Zaawansowanie technologiczne armii jest na wysokim poziomie, jednak gorzej wypada jej liczebność. Ponadto japońska konstytucja zawiera zapis o rezygnacji kraju z działań wojennych (deklarację neutralności).

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Japonia jest jednym z najgęściej zaludnionych państw na świecie. Społeczeństwo jest jednolite narodowo. W Japonii średnia długość życia dla mężczyzn to 79,0 lat, a dla kobiet 85,8 lat. Społeczeństwo gwałtownie się starzeje.

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka Japonii jest 3. na świecie. W kraju panuje niskie bezrobocie. Ważną rolę w gospodarce odgrywają sektory motoryzacyjny i elektroniczny. W Japonii znajduje się jedna z najważniejszych giełd na świecie. Kraj najbardziej zaawansowany technologicznie. To właśnie tutaj mają swoje siedziby jedne z większych firm elektronicznych na świecie np. Sony, Toshiba, Nintendo, Panasonic, Matsushita, Hitachi.

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Japońskie sztuki walki, styl życia i filmy są bardzo popularne w wielu krajach. Jednak oprócz tego bardzo popularna jest motoryzacja oraz manga, która swoje korzenie ma właśnie tutaj.

Brazylia Brazylia[edytuj | edytuj kod]

Brazylia pełni dominującą rolę w Ameryce Południowej

Czynnik geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia kraju to 8 511 965 km² i jest 5. na świecie. Duży dostęp do morza. Linia brzegowa wynosi 7 491 km.

Czynnik polityczny[edytuj | edytuj kod]

Brazylia jest republiką związkową podzielona na 26 stanów i 1 dystrykt federalny. Konstytucja Brazylii została uchwalona w 1988. Głową państwa i szefem rządu jest wybierany w głosowaniu powszechnym na 4 lata prezydent. Obecnym prezydentem jest Dilma Rousseff.

Czynnik militarny[edytuj | edytuj kod]

Armia brazylijska w porównaniu z innymi mocarstwami jest słaba, lecz Brazylia posiada dobre stosunki z niektórymi potęgami militarnymi[jakimi?].

Czynnik demograficzny[edytuj | edytuj kod]

Populacja państwa wynosi 190 010 647 i jest 5. na świecie. Bardzo wysoki przyrost naturalny.

Czynnik ekonomiczny[edytuj | edytuj kod]

PKB kraju wynosi 1 655 mld USD. zadłużenie zagraniczne sięgające 175 mld USD. Społeczeństwo brazylijskie jest biedne, dlatego też ekonomia nie jest mocną stroną tego mocarstwa.

Czynnik kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Przemieszanie elementów europejskich, afrykańskich i amerykańskich wytworzyło nową oryginalną kulturę. Najsłynniejszym festiwalem rozsławiającym Brazylię na cały świat jest odbywający się przed wielkim postem karnawał w Rio de Janeiro. Zawsze zaczyna się w sobotę przed Środą Popielcową i trwa nieprzerwanie cztery dni i noce. Narodowym tańcem, bardzo popularnym na świecie, jest samba, przywieziona przez niewolników z Angoli.

Przypisy

  1. Dziesięciu wspaniałych, Wprost 24 XII 2006,s. 54
  2. http://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/spanishempire.html The Spanish Empire
  3. Wouldn't the French Empire have been a superpower?
  4. Imperium Rzymskie według dzisiejszych standardów nie może zostać uznane za supermocarstwo ani za mocarstwo globalne - a za regionalne (w basenie Morza Śródziemnego), lecz w starożytności uważało się za światowe Imperium Mundi
  5. William Fox: The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace zob: http://www.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf, s. 5.
  6. Witold Orłowski: Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku, Open Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2007, s. 537
  7. SJIR: China an Emerging Superpower?
  8. Alternatywna lista supermocarstw:http://www.thegreenpapers.com/PCom/?20030227-0 Richard E. Berg-Andersson: Thinking Outside the Box re: the War on International Terrorism
  9. S.P.Huntington: Duże, większe, największe Polityka 49/1999
  10. http://www.forbes.com/sites/realspin/2013/11/24/why-the-u-s-remains-the-worlds-unchallenged-superpower/ Jonathan Adelman: Why The U.S. Remains The World's Unchallenged Superpower
  11. http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/75773,pozegnanie-z-hegemonia.html/ Parag Khanna: Pożegnanie z hegemonią, dziennik.pl 17/05/2008.
  12. http://archive.is/20130807003350/uk.news.yahoo.com/china-euro-zone-threaten-u-led-economic-recovery-102643317.html%23bQGNzRy China, euro zone threaten U.S.-led economic recovery
  13. http://wpfdc.org/blog/our-columnists/raffaele-marchetti/18563-the-global-great-game-4-1-and-dialogue-through-nongovernmental-actors The Global Great Game (4+1) and Dialogue through Nongovernmental Actors
  14. http://akarlin.com/2011/06/27/future-superpowers/
  15. http://akarlin.com/2011/06/27/future-superpowers/ Future Superpowers – The World To 2100
  16. Japonia wkrótce może mieć bombę atomową. onet.pl.