Sutra doskonałego oświecenia

Sutra doskonałego oświecenia (chin. trad. 圓覺經, chin. upr. 円覚経, pinyin Yuanjiao jing; kor. Wŏngak kyŏng 원각경; jap. Engaku-kyō, ; wiet. Viên Giác kinh) – apokryficzna sutra powstała w Chinach w VIII w. Związana z takimi szkołami jak chan i huayan.

Uwagi wstępne

Ta apokryficzna sutra powstała w Chinach zapewne na początku VIII lub jeszcze pod koniec VII w. Jej tematyczny zakres pozwala na wniosek, że została stworzona przez autorów związanych z takimi tradycjami jak chan i huayan. Sutra ta szybko stała się niezwykle popularna i wpływowa we wszystkich nastawionych na medytację szkołach buddyzmu chińskiego, zwłaszcza w środowisku chanistycznym. Jej popularność przekroczyła granice i wkrótce była szeroko znana w całej wschodniej Azji.

Niezwykłą popularność sutra ta zyskała w Korei, w której stała się częścią regularnej praktyki w klasztorach głównej tradycji buddyjskiej tego kraju – chogye.

Również w Japonii cieszyła się pewną popularnością i wpływami, jednak na mniejszą skalę i nigdy nie dorównała w tym Chinom i Korei.

Popularność tej sutry wynikała głównie z dwóch faktów. Sutra ta zawiera metafizyczny wymiar soteriologii właściwy dla krajów wschodnioazjatyckich. Jest przy tym zwięzła i jest zogniskowana na najważniejszych teoretycznych zagadnieniach dotyczących natury oświecenia. Te tematy były najważniejsze w okresie dojrzewania wschodnioazjatyckiego buddyzmu. Są one dyskutowane w ramach wzorca ustalonego przez tak wpływowe teksty jak: Przebudzenie wiary w mahajanie i Wadżrasamadhi sutra. Nie bez znaczenia były także metodologiczne wpływy przedbuddyjskich systemów, jak konfucjanizm i taoizm.

Drugim faktem, który wpłynął na popularność tej sutry, jest jej praktyczność w sprawach medytacji. Tym różniła się od większości sutr indyjskich, bardziej abstrakcyjnych. Tak więc sutra ta zawiera bezpośrednie instrukcje związane z medytacją i wszystkimi innymi tematami takimi, jak np.: klasztorne rytuały, wyznania złych uczynków, rola znalezienia odpowiedniego nauczyciela, utrzymanie prawidłowych relacji z nauczycielem itd. Duża część wyjaśnień związanych z medytacją nie jest tylko opisowa lecz przekracza ten poziom i staje się czynna, "wykonawcza". Oznacza to, że tylko czytanie tych fragmentów sutry jest samo w sobie ćwiczeniem medytacyjnym.

Sutra ta nie tylko wyjaśnia czytelnikom filozofię, która legła u podstawy samadhi, ale bezpośrednio prowadzi do niego poprzez ćwiczenia wymierzone w jego osiągnięcie w trakcie czytania.

Podłoże powstanie sutry

Sutra mogła powstać w Chinach wyłącznie dlatego, że właśnie ok. VIII w. buddyzm w tym kraju wszedł w trzecią fazę rozwoju. Rozwój ten trwał co najmniej 700 lat.

• Pierwszy etap (I–III w.) – wprowadzenie buddyzmu. Wstępne studia i tłumaczenia tekstów buddyjskich, rozumianych częściowo, a często błędnie.
• Drugi etap (IV–VI w.) – wysiłek przetłumaczenia większości ważnych sutr indyjskich został zakończony. Rozwijała się ich interpretacja i klasyfikacja. Pozwoliło to na powstanie chińskich szkół buddyjskich opartych na wybranych tekstach indyjskich, np. szkoła Sanlun ("Trzech traktatów"), szkoła nirwany czy satjasiddhi.
• Trzeci etap (poł. VI–IX w.) – pojawienie się nowych, chińskich szkół buddyjskich, wynikłych z sinizacji buddyzmu. Buddyzm zaczął być interpretowany na nowo, zgodnie z wschodnioazjatyckimi pojęciami metafizycznymi i soterioloicznymi.

Czterema głównymi szkołami chińskimi stały się tiantai, huayan, jingtu i chan.

• Pierwsza pojawiła się tradycja tiantai. Oparta była na pismach de facto jej założyciela Zhiyi (538-597). Wpływ na niego miały takie sutry jak Sutra Lotosu, Huayan jing i traktat Dazhidu lun. Zhiyi stworzył własny system praktyki utylizujący podstawowe medytacyjne ćwiczenia buddystów indyjskich – śamathę i wipaśjanę. Doktrynalne i związane z praktyką innowacje tej szkoły miały wpływ na ukształtowanie się dwóch niezwykle wpływowych szkół – huayan i chanu.
• Szkoła huayan powstała jako wynik dialektycznej interakcji pomiędzy wysoko rozwiniętą formą indyjskiej buddyjskiej metafizyki współzależnego pochodzenia i autentycznych, rodzimych wschodnioazjatyckich intuicji organicznie współzależnego uniwersum. U podłoża stała wielka sutra indyjska Mahaawatamsaka sutra.

Chociaż ostatecznie rola szkół tiantai i huayan zaczęła się zmniejszać (ich wielkie wpływy nie przetrwały w późniejszym buddyzmie chińskim), to ich nauki wpłynęły na ukształtowanie się filozofii szkoły chan. Szkoła huayan osiągnęła natomiast wielkie wpływy w Korei (hwaŏm) i chociaż została przygaszona przez szkołę sŏn (odpowiednik chińskiego chanu), to sŏn był pod jej wpływem w dużo większym stopniu niż chan, gdyż pod wpływem zewnętrznych warunków (konfucjańska dynastia Chosŏn, panująca od XIV w., pragnęła całkowitego zniszczenia buddyzmu) doszło do rozwoju tendencji zjednoczeniowych.

• Chan oznaczał etap ostatecznego zsinizowania buddyzmu w Chinach. Chociaż początkowo opierał się na różnych indyjskich tekstach, zwłaszcza na sutrach Diamentowej i Lankawatarze, to wkrótce ważniejsze były dla niego teksty, które produkowali mnisi chanu, jak m.in.: Sutra ołtarzowa Szóstego Patriarchy (Liuzi tanjing) Huinenga (638–713) czy Pieśń o oświeceniu (證道歌 Zhengdao ge) ucznia Huinenga – Yongjia Xuanjuego (665–713).

Najbardziej zbliżonymi tekstami do Sutry doskonałego oświecenia są: Przebudzenie wiary w mahajanie (ze wszystkich tekstów wykazuje najwięcej podobieństw w sformułowaniach metafizycznych i soteriologicznych). Oba te teksty wykazują z kolei pewne podobieństwa do Sūraṃgama sūtra – Sutry samadhi heroicznego marszu. Również wspomniane powyżej (i nie wspomniane) teksty chanu, także miały swój wpływ na tę sutrę.

Najważniejszą różnicą pomiędzy Sutrą doskonałego oświecenia a tymi tekstami jest to, że jest ona pod dużym wpływem chanu, a więc tym samym nie wdaje się w rozwlekłe metafizyczne dyskusje, np. na temat "świadomości magazynującej" (ālayavijñāna). Unika także ona charakterystycznych dla sutr indyjskich powtórzeń.

Chiny i Korea

Sutra ta po raz pierwszy wymieniona jest w katalogu buddyjskich tekstów Kaiyuan z 726 r. Było to tłumaczenie Buddhatrāty, prawdopodobnie z 693 r. Zostało dokonane w klasztorze Baima. Pełny tytuł sutry to Dafangguang yuanjiao xiuduoluo liaoyi jing. W katalogu The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalogue znajduje się pod nr. 400. W katalogu Taishō shinshū daizōkyō znajduje się pod nr. 842. W nowych tłumaczeniach koreańskich Hangul taejanggyŏng kanhaeng mongnok znajduje się pod nr. 812.

Sutra ta była bardzo wysoko ceniona przez Guifenga Zongmiego (780–841), wybitnego mistrza chan i zarazem patriarchy szkoły huayan. Zongmi cenił tę sutrę za to, że oferowała zarówno treści filozoficzne jak i praktyczne; jasno i zwięźle opisywała nastawienie i mechanizmy związane z praktyką medytacji równocześnie z solidnym umiejscowieniem w metafizycznych i soteriologicznych aspektach huayan. Jedną z jego głównych prac było dzieło Wielki komentarz do "Sutry doskonałego oświecenia" (chiń. Yuanjue jing dashu).

Prace Zongmiego wywarły wielki wpływ na mnichów koreańskich i stąd zapewnie wzięła się olbrzymia popularność Sutry doskonałego oświecenia w Korei.

Natomiast w Chinach komentarze Zongmiego do tej sutry, same stały się popularnym przedmiotem komentarzy aż poprzez okres dynastii Qing. Wśród najsłynniejszych takich komentarzy znajdują się prace cesarza Xiaozonga (1127–1194) i mnicha z okresu Ming – Deqinga (1546–1623).

W Korei sutra ta stała się jeszcze popularniejsza niż w Chinach, gdyż była używana przez mistrzów sŏn. Jednak – mimo że została napisana przez członków pokolenia Wŏnhyo (617–686 – stała się popularna dopiero po prawie 400 latach od czasu jej powstania. Otóż chan dotarł do Korei dopiero w VIII i IX w. i prezentował niezwykle mocne nastawienie przeciwko wszelkim sutrom i innym pisanym tekstom, co widać z działalności takich mistrzów sŏn jak Toŭi (zm. 825) i Muyŏm (801–888). To antyscholastyczne nastawienie i przedstawianie nauk szkół doktrynalnych jako podrzędnych do "bezpośredniego przekazu z umysłu do umysłu" i "bezjęzykowych" nauk blokowało zainteresowanie sutrami. Tak więc, skoro odrzucano autentyczne sutry, tym bardziej nie było miejsca na sutry podejrzanego pochodzenia, w tym apokryficzne.

Pierwsza znacząca wzmianka w buddyjskiej koreańskiej literaturze pojawiła się w pracach Ŭich'ŏna (1055–1101), ważnego badacza ze szkoły hwaŏm (chiń. huayan) i popularyzatora szkoły ch'ŏnt'ae (chiń. tiantai). W swojej pracy Taegak kuksa munjip zamieścił on krótki esej o tej sutrze Kang "Wŏngak kyŏng" palsa.

Najbardziej odpowiedzialnym za wpływ tej sutry na koreański sŏn był mistrz Chinul (1158–1210), którego działalność wytyczyła kierunek sŏnu właściwie w całej jego późniejszej historii. Do popularyzacji tej sutry przyczynił się zapewne jego tekst Chinsim chiksŏl (Bezpośrednie wyjaśnienie Prawdziwego Umysłu). Komentator sutry Zongmi był bardzo ceniony w Korei, a gdy sam Chinul napisał Pŏpjip pyŏrhaeng nok chŏryo pyŏng ip sagii – tekst komentujący wczesny tekst Zongmiego – droga do szerokiej percepcji sutry została otwarta i stała się ona tekstem kanonicznym Tym samym – integralną częścią koreańskiej tradycji medytacyjnej.

Sutra ta była także często cytowana w tekstach ucznia Chinula, mistrza Hyesima (1178–1234), zwłaszcza w jego monumentalnej pracy Sŏnmun yŏmsongjip.

Z trzech wybitnych mistrzów koreańskich, którzy wprowadzili nauki linji do Korei – Kyŏnghana Paeguna (1298–1374), T'aego Pou (1301–1382 i Naonga Hyegŭna (1320–1376) – największe zainteresowania tekstami wykazywał Kyŏnghan. W jego zapisanych naukach wielokrotnie pojawiają się cytaty z tej sutry lub odniesienia do niej. Z biografii T'aego wynika, że w 1137 r., podczas pobytu w klasztorze Pulgak studiował on Sutrę doskonałego oświecenia i odegrała ona instrumentalną rolę w jego wczesnym oświeceniu.

Głównym komentatorem tej sutry w Korei stał się mistrz sŏn Hamhŏ Tŭkt'ong (1376-1433), znany także jako Kihwa. Jego główną pracą związaną z tą sutrą jest dzieło Taebanggwang wŏngak sudara yoŭi kyŏng sŏrŭi (Komentarz do "Sutry doskonałego oświecenia"). Kihwa był niezwykle zaznajomiony z buddyjską literaturą i to pozwoliło mu na niezwykle drobiazgowe podejście do tej sutry i równocześnie niezwykle twórcze. Będąc dokonale obeznany z wszelkimi możliwymi błędami powstałymi przy tłumaczeniu i późniejszym kopiowaniu sutr, opracowując Sutrę doskonałego oświecenia zdecydował się na poprawienie błędów. Jego komentarz do tej sutry był studiowany w Korei od czasu jego powstania aż do dzisiejszych studiów w ramach koreańskiego monastycznego systemu edukacyjnego.

Sutra ta jest z kolei cytowana w dwu pracach wybitnego mistrza sŏn Sŏsana Taesy (1520–1604): Samga Kwigam (Przykłady z mistrzów trzech szkół) i Sŏnga Kwigam (Przykłady z mistrzów sŏn). Pierwsza praca poświęcona była wyjątkom z nauk nauczycieli taoizmu, konfucjanizmu i sŏnu. W części poświęconej sŏnowi znajdują się tak cytaty jak i odniesienia do sutry. To samo dotyczy jego najbardziej wpływowego tekstu – Sŏnga Kwigam – który został napisany z myślą o uczniach sŏnu.

W późniejszym okresie dynastii Chosŏn – wrogiej buddyzmowi – odniesienia od tej sutry pojawiają się głównie w poezji, np. w Soyodangjip T'aenŭnga (1562–1649 i Yŏngwŏldang taesa munjip Ch'ŏnghaka (1570–1654).

Ostateczne uznanie sutry za tekst kanoniczny nastąpiło na początku XVIII w., gdy tekst ten został włączony od pierwszego ogólnego klasztornego syllabusa. Został on stworzony w celu edukacji mniszek i mnichów i w zmodyfikowanej formie służy temu celowi do dzisiaj. Studia tekstów, jako część programu edukacyjnego, zostały wprowadzone przez mistrza Chiana Hwansŏnga (1664–1729). Najbardziej podstawowy kurs, zwany "kursem czterech nauk" (kor. sagyo-kwa), składał się ze studiów nad czterema tekstami tradycji chińskiej mahajany; były nimi Sūraṃgama sūtra, Przebudzenie wiary w mahajanie, Sutra Diamentowa i Sutra doskonałego oświecenia.

Tytuł i budowa sutry

Sutra doskonałego oświecenia jest tłumaczeniem popularnego skróconego tytułu tekstu – Yuanjiao jing. Znak 圓 (yuan) oryginalnie znaczył "okrągły", ale zawierał konotacje z "całkowity", "dopełniony" czy "doskonały". Znak 覺 (jue) (wymawiany tylko przez chińskich mnichów jako "jiao") oznacza "przebudzenie", "urzeczywistnienie" lub "stanie się oświeconym". Znak 經 (jing), pierwotnie oznaczający książkę, stopniowo – pod wpływem buddystów – zaczął zmieniać znaczenie na "kanoniczny tekst" - "sutrę".

Sutra ta podzielona jest na dwanaście części oraz krótką część wstępną. Dwanaście rozdziałów ułożonych jest w taki sposób, że najbardziej istotne i "nagłe" dyskusje pojawiają się we wcześniejszych rozdziałach, a bardziej "funkcjonalne" i "stopniowe" rozmowy pojawiają się później.

Część wstępna – opis miejsca mowy Buddy oraz wymienienie głównych uczestników spotkania.

-miejscem jest stan głębokiej medytacyjnej koncentracji (skt samādhi)

-uczestnicy: Budda i 100,000 wielkich bodhisattwów, wśród których jest dwunastu głównych, działających jako "rzecznicy" i jeden po drugim pytają Buddę o doktrynę, praktykę i oświecenie.

Rozdział pierwszy – bodhisattwa Mańdziuśri (chiń. 文殊 Wenshu; kor. Monsu; jap. Monju; wiet. Văn Thù)

Rozdział drugi – bodhisattwa Samantabhadra (chiń. 普賢 Puxian; kor. Pohyon; jap. Fugen; wiet. Phổ Hiền)

w powyższych rozdziałach Budda utrzymuje bardzo zdecydowanie stanowisko "nagłego oświecenia", odrzucając w ogóle możliwość oświecenia poprzez praktykę stopniową.

Rozdział trzeci – bodhistattwa Powszechne Widzenie (chiń. 普眼 Puyan; kor. Poan; jap. Fugen; wiet. Phổ Nhãn)

pojawia się delikatnie pogląd "stopniowy"

Rozdział czwarty – bodhisattwa Wadżragarbha (chiń. 金剛藏 Jingangzang; kor. Kŭmgangjang; jap. Kongōzō; wiet. Kim Cương Tạng)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rozdział piąty – bodhisattwa Maitreja (chiń. 彌勒 Mile; kor. Mirŭk; jap. Miroku; wiet. Di Lặc)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rozdział szósty – bodhisattwa Czysta Mądrość (chiń. 清淨慧 Qingjinghui; kor. Ch'ŏngjŏnghye; jap. Shōjōe; wietn. Thanh Tịnh Huệ)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rozdział siódmy – bodhisattwa Niepowstrzymana Cnota (chiń. 威徳自在 Weidezizai; kor. Widŏkchajae; jap. Itokujizai; wiet. Uy Ðức Tự Tại)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rozdział ósmy – bodhisattwa Głos Postrzegania/Rozróżniania (chiń. 辩音 Bianyin; kor. Pyŏnŭm; jap. Bennon; wiet. Biện Âm)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rodział dziewiąty – bodhisattwa Oczyszczający z Wszelkich Karmicznych Przeszkód (chiń. 淨諸業障 Jingzhuyezhang; kor. Chŏngjeŏpjang; jap. Jōshogosshō; wiet. Tịnh Chư Nghiệp Chướng)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rozdział dziesiąty – bodhisattwa Powszechne Oświecenie (chiń. 普覺 Pujiao; kor. Pogyo; jap. Fukaku; wiet. Phổ Giác)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rodział jedenasty – bodhisattwa Doskonałe Oświecenie (chiń. 圓覺 Yuanjiao; kor. Wŏngyo; jap. Engaku; wiet. Viên Giác)

prezentacja poglądów zarówno "nagłych" jak i "stopniowych"

Rozdział dwunasty – bodhisattwa Najdoskonalszy z Godnych (chiń. 賢善 Xianshan; kor. Hyŏnsŏn; jap. Kenzen; wiet. Hiền Thiện)

prezentacja poglądów tylko "stopniowych".

Bibliografia

• A. Charles Muller: The Sutra of Perfect Enlightenment. Korean Buddhism's Guide to Meditation (with Commentary by the Sŏn Monk Kihwa). State University of New York Press: Albany 1999. Str. 329 ISBN 0-7914-4102-4