Synagoga Staromiejska w Rzeszowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Synagoga Staromiejska w Rzeszowie
Synagoga Staromiejska w Rzeszowie
Państwo  Polska
Data budowy 1610
Data zniszczenia 1660, 1739, 1842, 1944, 1947
Tradycja ortodoksyjna
Budulec murowana
Obecnie Archiwum Państwowe, Ośrodek Badań Historii Żydowskiej
Położenie na mapie Rzeszowa
Mapa lokalizacyjna Rzeszowa
Synagoga Staromiejska w Rzeszowie
Synagoga Staromiejska w Rzeszowie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Synagoga Staromiejska w Rzeszowie
Synagoga Staromiejska w Rzeszowie
Ziemia 50°02′17″N 22°00′25″E/50,038000 22,007000Na mapach: 50°02′17″N 22°00′25″E/50,038000 22,007000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Jedyny zachowany fragment murów obronnych miasta stanowi integralna z budynkiem synagogi baszta
Portal wejściowy
Tablica upamiętniająca zagładę rzeszowskich Żydów w czasie II wojny światowej

Synagoga Staromiejska w Rzeszowiesynagoga znajdująca się w Rzeszowie przy ulicy Bożniczej 4. Jest obecnie jedną z najstarszych zachowanych synagog w województwie podkarpackim.

Synagoga zwana również była Starą Szkołą oraz Małą, ze względu na swój mniejszy rozmiar względem synagogi Nowomiejskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Synagoga została zbudowana w 1610 roku. W 1660 i 1739 roku synagoga spłonęła podczas pożaru, po którym zostawała zawsze gruntownie odbudowywana i restaurowana. W 1842 roku synagoga po raz kolejny spłonęła, po czym została przebudowana, uzyskując dwie przybudówki od strony zachodniej i południowej, z czego do dnia dzisiejszego ocalała jedynie zachodnia.

Już na początku XX wieku synagoga była pod stałą opieką konserwatorską dawnego namiestnictwa austriackiego, a później województwa lwowskiego.

Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę, a w 1944 roku ją podpalili. Po zakończeniu wojny synagogą interesowało się Muzeum Miasta Rzeszowa, które chciało urządzić we wnętrzach synagogi sale ekspozycyjne jednego z planowanych działów. Ze względu na brak odpowiedzi ze strony Komitetu Żydowskiego w Krakowie zaniechano tych planów.

W zimie z 1946 na 1947 rok przez niezabezpieczone otwory okienne do synagogi włamali się złodzieje, którzy wycięli wiązania dachowe, w wyniku czego dach obwisł. W marcu 1947 roku wichura zawaliła dach i złamała sklepienia, poprzez co synagoga zaczęła powoli popadać w ruinę.

Wobec powolnego niszczenia synagogi ówczesny Zarząd Miejski zaproponował wyburzenie przybudówek i odrestaurowanie hali centralnej z basztą, a wykonanie chciał zlecić Państwowemu Urzędowi Odbudowy, który uzyskałby większą ilość cegły, a w zamian za to nakryłby dachem synagogę, uzupełnił sklepienia i zakupił nowe okna.

W 1949 roku decyzją Wojewody Rzeszowskiego synagoga została przeznaczona dla Związku Polskich Artystów Plastyków, który miał odremontować synagogę oraz zabezpieczyć stojącą obok synagogę nowomiejską. W 1951 roku ze względu na brak poczynionych działań w kierunku remontu synagogi, decyzją Wojewódzkiej Rady Narodowej budynek został odebrany związkowi i przekazany na siedzibę Wojewódzkiego Archiwum Państwowego.

W latach 1953-1963 synagoga została ostatecznie gruntownie odrestaurowana. W 1959 roku usunięto ostatnie ślady polichromii. Obecnym właścicielem synagogi jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie, a dzierżawcą - archiwum, które nie udostępnia wnętrz zwiedzającym. Przy archiwum mieści się również Ośrodek Badań Historii Żydów, zajmujący się gromadzeniem, zabezpieczaniem, przechowywaniem i opracowywaniem materiałów archiwalnych o tematyce żydowskiej.

Na ścianie znajduje się tablica pamiątkowa, poświęcona pomordowanym Żydom podczas Holokaustu, z wersetem: "Bym mógł dniem i nocą opłakiwać zabitych, córy mojego ludu" (Jer. 8:23).

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Murowany z kamieni łamanych przetykanych cegłą, budynek synagogi wzniesiono na planie kwadratu, w stylu renesansowym. W narożniku północno-zachodnim znajduje się mała, zwieńczona gzymsem baszta, będąca obecnie jedynym śladem po obronnych zabudowaniach miasta. Została ona dobudowana w drugiej połowie XVIII wieku i w mieściła również klatkę schodową. W rogach oraz pomiędzy oknami znajdują się szkarpy.

Os strony zachodniej zachowała się, pochodząca z połowy XIX wieku piętrowa dobudówka, pierwotnie zwieńczona neorenesansową attyką oraz stropami tzw. Kleina. W jej wnętrzu na parterze mieścił się prostokątny przedsionek, a nad nim na piętrze babiniec. Od strony południowej również znajdowała się piętrowa przybudówka, mieszcząca pierwotnie babiniec oraz klatkę schodową. W latach 50. XX wieku została ona wyburzona.

W głównej sali modlitewnej na wschodniej ścianie pierwotnie znajdował się bogato zdobiony Aron ha-kodesz, a na środku bima, która stała pomiędzy czterema filarami wspierającymi sklepienie sali. Obecnie nic się nie zachowało z pierwotnego wyposażenia synagogi.

  • Obiekt zabytkowy.svg Synagoga jest obiektem, który stanowi wartość zabytkową. Została ona wpisana do krajowego rejestru zabytków nieruchomych pod numerem 1157 w dniu 25 marca 1987 roku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Urban, Zabytkowe synagogi rzeszowskie, [w:] tegoż, Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944-1966, Kraków 2006, ISBN 83-60490-16-3.