To jest dobry artykuł

Synagoga Tempel w Krakowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Synagoga Tempel
(Synagoga Postępowa)

Distinctive emblem for cultural property.svg nr rej. A-701 z 20.07.1986
Synagoga Tempel(Synagoga Postępowa)
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Data budowy 1860-1862
Data zniszczenia II wojna światowa
Data odbudowy {{{odbudowano}}}
Tradycja reformowana
Architekt Ignacy Hercok
Budulec murowana
Obecnie czynna synagoga
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Synagoga Tempel(Synagoga Postępowa)
Synagoga Tempel
(Synagoga Postępowa)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Synagoga Tempel(Synagoga Postępowa)
Synagoga Tempel
(Synagoga Postępowa)
Ziemia 50°03′10,5″N 19°56′40,0″E/50,052917 19,944444
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Aron ha-kodesz
Galerie dla kobiet
Wnętrze synagogi
Wnętrze synagogi

Synagoga Tempel (Synagoga Postępowa) – reformowana synagoga znajdująca się na Kazimierzu w Krakowie, przy ulicy Miodowej 24. Jest obecnie jedną z czterech czynnych synagog w mieście, jednak nabożeństwa odbywają się w niej wyłącznie od czasu do czasu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Synagoga została zbudowana w latach 1860–1862 według projektu Ignacego Hercoka, z inicjatywy Stowarzyszenia Izraelitów Postępowych i Towarzystwa Religijno-Cywilizacyjnego. Starania o budowę synagogi trwały dokładnie 17 lat. Do synagogi uczęszczali wyłącznie Żydzi reformowani, którzy skłaniali się ku asymilacji kulturowej i społecznej z narodem polskim.

Nabożeństwa odprawiano na sposób XIX-wiecznej zreformowanej liturgii. Raz w tygodniu wygłaszano kazania w języku polskim i niemieckim głównie przez kaznodziejów z wykształceniem akademickim. Synagoga posiadała organy oraz chór, w którym w okresie międzywojennym śpiewały kobiety.

W 1868 roku synagoga została rozbudowana przez Teofila Lamyrskiego, a w 1883 roku przez J. Ertla. Generalnej przebudowy, zmiany wystroju elewacji oraz wnętrza dokonał w latach 1893–1894 Beniamin Torbe we współpracy z Fabianem Hochstimem, który pomagał mu w robotach kamieniarskich. Wówczas od zachodu dobudowano Przedsionek i nową fasadę, a od wschodu trójboczną apsydę i ganki. Wnętrze uzyskało dekorację mauretańską[1].

W 1924 roku nastąpiła ostatnia przebudowa synagogi, według planów Ferdynanda Lieblinga oraz Jozuego Oberledera[1]. Do elewacji południowej i północnej dobudowano parterowe nawy boczne, a od wschodu przekształcono ganki ze schodami. Przy okazji pierwszej operacji przekuto otwory w istniejących ścianach, tworząc otwory na wzór arkad. Nie wiadomo czy te ściany były wcześniej dekorowane[1]. Wówczas to bryła synagogi została ostatecznie ukształtowana i w takiej formie pozostaje do dnia dzisiejszego.

Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę, następnie urządzili w niej magazyn, a w nawie północnej stajnię dla koni. Niemieccy żołnierze pokryli również część budynku grubą warstwą farby. Po zakończeniu wojny w synagodze ponownie odbywały się nabożeństwa, modlili się w niej zarówno postępowcy, jak i ortodoksi, dla których w bocznym pomieszczeniu budynku umieszczono salę modlitewną.

W 1947 roku, w północnej części synagogi powstała mykwa. Regularne nabożeństwa odbywały się aż do 1968 roku. W latach 70. XX w. odbywały się tylko okazjonalnie, a po śmierci ostatniego kantora Abrahama Lesmana w 1985 roku, zaniechano ich odprawiania, a zamknięta synagoga zaczęła stopniowo niszczeć.

Na początku lat 90. XX w. World Monuments Fund z Nowego Jorku wpisał synagogę na listę Programu Dziedzictwa Żydowskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. W 1994 roku z inicjatywy World Monuments Fund rozpoczęto gruntowny remont synagogi, na który organizacja przeznaczyła milion dolarów. Całość podzielono na cztery etapy.

W pierwszej fazie prac przeprowadzono badania archiwalne i opracowano dokumentację zachowanego stanu budynku, które sfinansował Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa[2]. W lecie 1995 roku ukończono odnawianie elewacji zewnętrznych, fasady głównej, ogrodzenia oraz zamontowano metalowe drzwi. W tym samym roku synagoga w ramach programu RAPHAEL otrzymała na dalszą renowację 48 270 euro.

W 1996 roku rozpoczęto renowację wnętrza synagogi, której pojęła się firma Rachtan Art Restauro. Przy odnawianiu i konserwowaniu cennych polichromii i sztukaterii pomagały przedwojenne przekazy ikonograficzne wnętrza. Ze środków SKOZK odnowiono galerie dla kobiet i sufit. W czerwcu 2000 roku ostatecznie zakończono proces rewaloryzacji synagogi, który uwieczniła tablica pamiątkowa w jej wnętrzu oraz gwiazda Dawida zawieszona na ryzalicie fasady.

W kwietniu 2000 roku na synagodze nieznani sprawcy wymalowali faszystowskie hasła oraz wizerunki swastyki i gwiazdy Dawida na szubienicy[3]. Podobna sytuacja miała miejsce 13 czerwca 2004 roku, kiedy to nieznani sprawcy pomalowali synagogę i okoliczne kamienice napisami i wizerunkami o podobnym zabarwieniu[4]. W czerwcu 2002 roku podczas wizyty w Krakowie, książę Karol odwiedził synagogę i spotkał się z krakowską społecznością żydowską[5].

Obecnie synagoga mimo iż jest nieprzerwanie czynna, to nabożeństwa odbywają się w niej kilka razy do roku m.in. w czasie trwania Festiwalu Kultury Żydowskiej, podczas specjalnych okazji czy największych świąt religijnych. Przez wiele lat, szczególnie przed II wojną światową synagoga była krytykowana przez ortodoksyjną społeczność żydowską uczęszczającą m.in. do synagogi Remuh.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Fasada synagogi na projekcie Ignacego Hercoka, 1860
Rzut parteru na projekcie Ignacego Hercoka, 1860

Murowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta, w stylu mauretańsko-neorenesansowym. Posiada bardzo bogate wyposażenie oraz dekoracje elewacji, z elementami neorenesansowymi. Na elewacji i ścianach bocznych znajdują się dwudzielne, arkadowe okna w których znajduje się unikatowych 36 barwnych witraży z przełomu XIX i XX wieku, ufundowanych przez członków kongregacji.

Nad głównym wejściem, pod trójkątnym przyczółkiem, umieszczono tablice Dekalogu, wykonane z czarnego marmuru. Pod tablicami umieszczono tekst 100,4 psalmu: Wstępujcie w bramy Jego z pieśnią dziękczynną, z hymnami pochwalnymi na Jego dziedzińce.

Wnętrze głównej sali modlitewnej ozdabiają stiuki, stylizowane wzory na stropie i ścianach galerii dla kobiet, wspartej na żelaznych ozdobnych, zdwojonych filarach. Na środku sali głównej stoi bima, umieszczona zaraz po zakończeniu wojny. Po prawej stronie Aron ha-kodesz znajduje się pulpit kantora, który przed wojną stał bezpośrednio przed nim. Na szczególną uwagę zasługują mauretańskie polichromie plafonu oraz obiegających go faset nad centralną częścią sali głównej, a także balustrad galerii dla kobiet, których parapet ozdobiony jest liśćmi palmy, wykonanym w barwnym stiuku i podtrzymujących je filarów. Dekoracje zostały zaczerpnięte ze sztuki islamu, a polichromia sufitu prawdopodobnie z dekoracji minbaru meczetu Ibn-Tulun w Kairze[1].

Aron ha-kodesz[edytuj | edytuj kod]

We wschodniej części synagogi znajduje się monumentalny, zdobiony Aron ha-kodesz, wykonany z białego karraryjskiego marmuru. Stoi on na podwyższonym o sześć stopni podeście otoczonym, podobnie jak schody, rozbudowaną balustradą kolumnową, której trzony kolumn wykonane są z czarnego marmuru, kapitele zdobione są motywami roślinnymi, a narożniki zaakcentowano za pomocą masywnych postumentów, z których na trzech stoją duże świeczniki bożnicze.

Aron ha-kodesz jest rozbudowaną, trójosiową strukturą architektoniczną. Oś środkową stanowi przezroczysta, dekorowana ornamentem, dwudrzwiowa szafa ołtarzowa wsparta na cokole ujęta po bokach parzystymi czarnymi, marmurowymi, korynckimi kolumnami wspierającymi monumentalny tympanon z hebrajską inskrypcją obramiony łukiem arkadowym, zwieńczonym trójkątnym szczytem ozdobionym ślepymi arkadkami.

Całość głównej osi wieńczy duża złota półkopuła nakryta koroną. Szczyt flankują wieżyczki znajdujące się ponad belkowaniem umieszczonym ponad kolumnami. Ściany wieżyczek są zwieńczone krenelażem, powyżej których znajdują się małe kopuły przylegające doń do największej kopuły. Środkowa część jest ujęta dwoma dużymi przejściami do absydy, które mają formę łuku arkadowego. Ponad łukami, oraz ścianami zdobionych inskrypcjami znajdują się galeryjki arkadowe zwieńczone prostym belkowaniem.

Aron ha-kodesz umieszczony jest bezpośrednio przed półokrągłą apsydą, której sufit jest przyozdobiony wyobrażeniem rozgwieżdżonego nieba i oddzielony od pomieszczenia ścianką z arkadami. Zwieńczają ją złote tablice Dekalogu nakryte koroną na Torę, które symbolicznie adoruje para lwów.

Dzieło to nawiązuje do podobnych przykładów w sztuce niemieckiej. Obramienie do pewnego stopnia stanowi powtórzenie rozwiązań w Nowej Synagodze w Berlinie i Starej Synagodze w Dreźnie[6].

Witraże[edytuj | edytuj kod]

W synagodze znajdują się 43 barwne witraże (20 w sali głównej, 21 na babińcu oraz 2 na klatkach schodowych) o motywach mauretańskich ufundowanych przez członków stowarzyszenia w latach 1894–1909 i 1925 oraz 6 okulusów wypełnionych witrażem z motywem gwiazdy Dawida. Są to jedyne zachowane witraże synagogalne w Polsce.

W większości są to kompozycje geometryczno-roślinne. W jednym z witraży wykorzystano kompozycję i motywy fragmentu XVIII-wiecznej polichromii ściennej ze wschodniej ściany drewnianej bożnicy w Jabłonowie[7]. Dwa przedstawiają również Świątynię Jerozolimską w postaci Meczetu na Skale[1].

Tylko w przypadku witraża ufundowanego przez Markusa i Reginę Schönfeldów zachowała się sygnatura wykonawcy: Krakowski Zakład Witrażów i Mozaiki „Żeleński”.

Witraże na poziomie parteru
Wygląd
Fundator
Wygląd
Fundator
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1104 2029.jpg * nieznany
* Jeruchem i Rachela Bazes
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1105 2031.jpg * Ludwik i Paulina Baumgarten
* Abraham Hirsch
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1106 2036.jpg * Mayer Kamsler
* Wilhelm i Amalia Krongold
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1106 2039.jpg * Wilhelm i Marya Fraenkel
* ...ien Schönfeld
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1107 2044.jpg * Leon i Rozalia Hochstim
* nieznany
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1110 2049.jpg * Roman i Jetti Silberbach
* Bernard i Berta Reiner
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1111 2052.jpg * nieznany
* Majer Jakubowicz
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1112 2055.jpg * Maksymilian i Albertowa Propper
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1113 2059.jpg * Zygmunt i Amalja Klein
* Ferdynand i Flora Epstein
Krakow Synagoga Tempel 20071111 1114 2064.jpg * Izaak i Amalja Potok
Witraże na poziomie galerii dla kobiet
Wygląd
Fundator
Wygląd
Fundator
Synagoga Tempel - witraże babińca 01.JPG * Natan Steinberg
* Mindla Steinberg
Synagoga Tempel - witraże babińca 02.JPG * Leon i Rozalia Hochstim
* Markus i Regina Schönfeld
Synagoga Tempel - witraże babińca 03.JPG * Maksymilian i Albertowa Propper
* Adela Pilznerowa
Synagoga Tempel - witraże babińca 04.JPG * nieznany
* Karolina Rosenblatt
Synagoga Tempel - witraże babińca 05.JPG * Salomon i Cecylia Liebling
* Zygmunt i Wiktorya Gleitzman
Synagoga Tempel - witraże babińca 06.JPG * Salomea i Dorota
* Synowie i córka Amalii Goldwasser
Synagoga Tempel - witraże babińca 07.JPG * nieznany
* Maks i Wil... ...arenpreis
Synagoga Tempel - witraże babińca 08.JPG * rodzina Fani Hochstim
* Joanna i synowie Bernarda Seinfelda
Synagoga Tempel - witraże babińca 09.JPG * Dawid i Fanny Mandel
* Emilia Abelesowa
Synagoga Tempel - witraże babińca 10.JPG * brak witraża
* nieznany

Tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

W synagodze znajduje się siedem tablic pamiątkowych, z czego cztery znajdują się w głównej sali modlitewnej, jedna na babińcu, a dwie w przedsionku.

Tablica (1)
Tablica (2)
Tablica (3)
Tablica (4)
Tablica (5)
Tablica (6)
Tablica (7)

Pierwsza w języku polskim i hebrajskim została ufundowana w 1954 roku przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego w Krakowie. Znajduje się na lewo od Aron ha-kodesz, zaraz obok portretu rabina Ozjasza Thona upamiętnia Żydów, którzy zginęli podczas II wojny światowej:

Dla uczczenia pamięci pomordowanych Żydów, którzy zginęli śmiercią męczeńską z rąk zbirów hitlerowskich w latach 1939-1945.

Druga w języku hebrajskim znajduje się na prawo od Aron ha-kodesz i upamiętnia Czesława Jakubowicza, wieloletniego przewodniczącego Kongregacji Wyznania Mojżeszowego i następnie Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie.

Trzecia w języku polskim i po części hebrajskim znajduje się na lewo od wejścia do sali głównej i upamiętnia zmarłych zasłużonych członków i ofiarodawców synagogi: Markusa Schönfelda, Jakóba Goldwassera, Izydora Jurowicza, Leona Hochstima, Maksymiliana Ehrenpreisa, Reginę Schönfeld, Wilhelma Krongolda i Adolfa Reifera. Nazwiska były wykuwane na tablicy zaraz po śmierci danego członka. Prawe połowa tablicy nie została zapełniona, czego powodem był wybuch II wojny światowej.

Czwarta w języku angielskim i po części polskim i hebrajskim znajduje się na prawo od wejścia do sali głównej i upamiętnia renowację synagogi przeprowadzoną w latach 1994–2000 oraz jej sponsorów i ofiarodawców.

Piąta w języku polskim i hebrajskim znajduje się w przedsionku i upamiętnia postać Leona Horowitza:

Stowarzyszenie Izraelitów Postępowych w Krakowie swojemu prezesowi doktorowi Leonowi Horowitzowi w dowód czci i uznania jego zasług, 5660.

Szósta w języku polskim również znajduje się w przedsionku i upamiętnia rozbudowę synagogi:

Ten Dom Boży w roku 1860 wzniesiony, rozszerzony i odnowiony został w roku 1893-1894 staraniem przełożeństwa „Domu Modlitwy i Wsparcia Izraelitów Postępowych”, którego członkowie prof. dr Józef Dettinger, dr Leon Horowitz, dr Jan Albert Propper, Herman Aschkenasy, Józef Goldwasser, Jakob Maschler, dr. Izydor Jurowicz, Maurycy Langrock, Adolf Wechsler stanowiący komitet budowy, funduszami stowarzyszenia i hojnymi datkami członków tegoż budowę gmachu według planów architekty Beniamina Tobbe przy współudziale Fabiana Hochstima w robotach kamieniarskich ku chwale Bożej i uświetnieniu Służby Bożej przeprowadzeniu.

Siódma w języku polskim znajduje się na ścianie zachodniej na babińcu i upamiętnia Rozalję Warszauerową:

Ku uczczeniu pamięci Rozalji Warszauerowej zmarłej dnia 8 października 1923 cichej a niezmordowanej pracowniczki w szeregu instytucji humanitarnych poświęca tę tablicę wydział świątyni

Synagoga jako ośrodek kultury[edytuj | edytuj kod]

Meławe małke, koncert kantorów

Synagoga Tempel to nie tylko miejsce praktyk religijnych, ale również prężnie rozwijający się ośrodek kultury żydowskiej, w którym odbywają się liczne koncerty oraz spotkania, szczególnie podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej.

Powodem tego jest dobra akustyka obiektu, jak również jego wielkość, który może pomieścić kilkaset ludzi.

W synagodze odbywały się liczne koncerty:

  • zespołów: Andy Statman Trio, Beyond the Pale, Veretski Pass, SoCalled Orchestra, Maurice el Médioni meets Roberto Rodriguez, The Cracow Klezmer Band, Dafo Quartet, Lerner-Moguilevsky Duet, Reiner Trio, Greg Wall’s Later Prophets, które wykonywały przeróżne gatunki muzyki żydowskiej, od klezmeru po reggae.
  • wykonawców solowych: Ilony Sojdy, Shlomo Bara, Franka Londona, Lorina Sklamberga, Roba Schwimmera, Theodore’a Bikela.

W synagodze co roku występuje klezmer Leopold Kozłowski, któremu towarzyszą lub towarzyszyli jego przyjaciele: Jacek Cygan, Katarzyna Jamróz, Renata Świerczyńska, Katarzyna Zielińska, Marta Bizoń, Andrzej Róg, Jacek Hołubowski, Halina Jarczyk.

Otoczenie synagogi[edytuj | edytuj kod]

Synagoga stała kiedyś w niewielkim ogrodzie otoczonym murem. W wyniku regulacji ulic z dawnego ogrodu pozostał tylko skrawek znajdujący się za budynkiem. Za synagogą Tempel, w części ogrodu przylegającej do sąsiednich kamienic, powstało Centrum Społeczności Żydowskiej, ufundowane przez księcia Karola Windsora i uroczyście przez niego otwarte 29 kwietnia 2008.

Sławne osoby związane z synagogą[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Eleonora Bergman, Nurt mauretański w architekturze synagog Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i na początku XX wieku, Warszawa 2004, ISBN 83-89729-03-2.
  2. Wyremontowana synagoga Tempel w Krakowie.
  3. Nigdy Więcej – Stowarzyszenie Antyfaszystowskie. Katalog wypadków, rok 2000.
  4. Nieznani sprawcy namalowali faszystowskie hasła na synagodze w Krakowie – gazeta.pl, 15.06.2004 (ostatni dostęp 15.06.2004).
  5. Małgorzata Skowrońska, Książę Karol inwestuje w Krakowie – gazeta.pl, 25.22.2005 (ostatni dostęp 28.11.2005).
  6. Izabella Rejduch-Samkowa, Jan Samek, Dawna sztuka żydowska w Polsce, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13892-0.
  7. Andrzej Trzciński, Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, Studia Judaica 4: 2001 nr 1-2(7-8) s. 67-95.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michał Rożek, Żydowskie zabytki krakowskiego Kazimierza, Kraków 1990, ISBN 83-85104-01-1.
  • Izabella Rejduch-Samkowa, Jan Samek, Dawna sztuka żydowska w Polsce, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13892-0.
  • Majer Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]