Synagoga w Nowym Sączu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Synagoga w Nowym Sączu
Synagoga w Nowym Sączu
Państwo  Polska
Data budowy 1746
Data zniszczenia 1894, II wojna światowa
Tradycja ortodoksyjna
Budulec murowana
Obecnie Galeria Sztuki "Dawna Synagoga"
Położenie na mapie Nowego Sącza
Mapa lokalizacyjna Nowego Sącza
Synagoga w Nowym Sączu
Synagoga w Nowym Sączu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Synagoga w Nowym Sączu
Synagoga w Nowym Sączu
Ziemia 49°37′41″N 20°41′24″E/49,628000 20,690000Na mapach: 49°37′41″N 20°41′24″E/49,628000 20,690000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Synagoga w Nowym Sączu, zwana również Grodzkąsynagoga znajdująca się w Nowym Sączu przy obecnej ulicy Berka Joselewicza 12, w pobliżu zamku królewskiego, w centrum dawnej dzielnicy żydowskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Synagoga została zbudowana w 1746 roku, dzięki przywilejowi starosty nowosądeckiego Jerzego Pawła Lubomirskiego z dnia 3 lutego 1699 roku. Miała być wzorowana na synagogach z Chełma i Chęcin oraz nie mogła być wyższa od najmniejszego sądeckiego kościoła. Stanęła ona na miejscu starej, drewnianej synagogi.

W 1889 roku synagogę odwiedził Stanisław Wyspiański, który wykonał kilka szkiców jej wnętrza. W 1894 roku synagoga doszczętnie spłonęła, ale dzięki bardzo dobrej konstrukcji jej mury nie zawaliły się. Wkrótce wielkim wysiłkiem lokalnej gminy żydowskiej synagoga została odbudowana z nowymi cechami architektonicznymi, zachowanymi do dzisiaj.

Podczas II wojny światowej synagoga została doszczętnie zdewastowana przez hitlerowców, którzy następnie w jej wnętrzach urządzili magazyn zrabowanego mienia pożydowskiego. Po zakończeniu wojny synagoga znalazła pod administracją Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Nowym Sączu, a po jej likwidacji Kongregacji z Krakowa. W tym czasie we wnętrzach synagogi znajdował się magazyn.

W 1974 roku kongregacja przekazała budynek synagogi miastu, które wkrótce przekazało je Muzeum Okręgowemu w Nowym Sączu na galerię sztuki. Po kapitalnym remoncie i adaptacji na cele wystawowe, w 1982 roku udostępniona została zwiedzającym. We wnętrzu urządzono Galerię Sztuki "Dawna Synagoga" gdzie organizowane są wystawy dawnego i współczesnego dorobku artystycznego mieszkańców Nowego Sącza. W przedsionku znajduje się stała ekspozycja judaików pt. "Byli wśród nas".

24 lipca 1994 roku na ścianie synagogi umieszczono ufundowaną przez Ziomkostwo Sądeczan w Izraelu, tablicę pamiątkową z treścią w trzech językach polskim, jidysz i hebrajskim:

"Tablica pamiątkowa ku czci 25 tysięcy Żydów – mężczyzn, kobiet i dzieci z Nowego Sącza i okolicy spalonych w krematoriach obozów koncentracyjnych i zamordowanych w innych miejscach straceń przez zbrodniarzy hitlerowskich w latach 1939-1945. Błogosławiona niech będzie pamięć męczenników".

Kantorem synagogi w Nowym Sączu był w XIX wieku m.in. Lejzer Perlmutter - kompozytor i chazan, którego synem był Abraham Cwi Perlmutter - działacz i polityk żydowski.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze synagogi na rysunku Wyspiańskiego. Po prawej stronie Aron ha-kodesz.

Murowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 25 na 19 metrów i ścianach wysokich na 8 metrów, w stylu barokowym. Synagogę przykrywał pierwotnie wysoki, kryty gontem dach łamany, zwany polskim. Na ścianie wschodniej znajduje się występ zwieńczony okulusem, który pierwotnie osłaniał Aron ha-kodesz. Narożniki tej ściany były pierwotnie oskarpowane.

W czasie odbudowy synagogi po pożarze z 1894 roku nadano jej wystrojowi zewnętrznemu nowe, mauretańskie i neoromańskie elementy oraz zbudowano zupełnie nowy dach, którego kształt zachował się do dnia dzisiejszego. Wówczas dobudowano nową fasadę flankowaną dwukondygnacyjnymi, kwadratowymi wieżami w kształcie pylonów, niewiele wyższymi od korpusu głównego. Otworom górnej części wież nadano wykrój mauretański, ale tylko od zewnątrz – we wnętrzu mają zamknięcie półkoliste. Główne wejście zostało obramowane wysuniętym ryzalitem zwieńczonym płytką blendą w formie łuku podkowiastego. Elewację północną i wschodnią, a także ściany wież pokryto poziomym płytkim boniowaniem, stanowiącym odpowiednik dwukolorowych, ceglanych pasów.

We wnętrzu synagogi, we wschodniej części znajduje się kwadratowa główna sala modlitewna, do której wchodzi się przez prostokątny przedsionek, nad którym na piętrze znajdował się otwarty na salę główną babiniec. Wiodło do niego osobne wejście oraz klatka schodowa, znajdująca się w północno-zachodniej wieży synagogi. Na parterze obok przedsionka znajdowała się również sala sądowa gminy żydowskiej.

Główna sala modlitewna pierwotnie była przykryta dziewięciopolowym sklepieniem typu klasztornego, wspartego na czterech filarach, między którymi stała dawniej dwuwejściowa bima. Ogrodzona była murowaną z cegły balustradą o wygiętych łukowato poręczach, profilowanych słupkach i filarkach, przykrytych ceglanymi stożkami. Miejsce to nakrywała spłaszczona kopułka z malowanym podniebiem. Pośrodku bimy stał misternie rzeźbiony stół oraz fotel służący do ceremonii obrzezania.

Na wschodniej ścianie pierwotnie znajdował się bogato zdobiony Aron ha-kodesz, który po zakończeniu wojny został zamurowany. Po jego obu stronach stały dwa duże lichtarze. Trzeci, dziewięcioramienny oświetlał stojący opodal pulpit kantora.

Po 1974 roku do głównej sali modlitewnej wprowadzona została antresola powiększająca jej wystawienniczą powierzchnię. Obecnie sala główna nakryta jest stropem kasetonowym o dziewięciu polach.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Bronisław Krupiński, Dawna synagoga nowosądecka, Kraków 1985
  • Eleonora Bergman: Nurt mauretański w architekturze synagog Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i na początku XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2004. ISBN 83-89729-03-2.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]