System emerytalny w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Konstrukcja systemu emerytalnego[edytuj | edytuj kod]

W Polsce funkcjonuje równolegle szereg odrębnych systemów emerytalnych działających na różnych zasadach. Najwięcej osób funkcjonuje w ramach systemu obsługiwanego przez ZUS według tzw. „nowych zasad”, jednak szczegółowe zasady ich określania są niezwykle skomplikowane i zawierają szereg wyjątków.

„Stare zasady”[edytuj | edytuj kod]

Osoby urodzone przed 1949 rokiem i nie należące do systemów branżowych otrzymują emerytury według zasad określonych do reformy administracyjnej z 1999 roku, zgodnie z którymi głównymi kryteriami przyznania emerytury jest osiągnięcie wieku emerytalnego oraz posiadanie odpowiednio długiego okresu zatrudnienia („okresów składkowych”). Wysokość emerytury nie zależy od wielkości odprowadzanych w przeszłości składek. Kluczowe w takim przypadku jest odpowiednie udokumentowanie tego okresu[1].

„Nowe zasady”[edytuj | edytuj kod]

Dla większości osób urodzonych po 1949 roku obowiązujące są tzw. „nowe zasady”, w których emerytura jest wypłacana po osiągnięciu wieku emerytalnego a jej wysokość zależy od sumy odprowadzonych w przeszłości składek. Składki te są ewidencjonowane w dwóch systemach – repartycyjnym („solidarnościowym”) systemie ZUS oraz kapitałowym OFE[2]. Wartość środków księgowanych przez ZUS podlega waloryzacji, której wielkość wynika z bieżącej polityki rządu[3], zaś wartość środków w OFE waha się w zależności od wartości instrumentów finansowych (obligacje skarbowe, akcje), w które zostały one ulokowane.

Uprzywilejowane systemy branżowe[edytuj | edytuj kod]

Opisane zasady nie dotyczą licznych grup uprzywilejowanych, obsługiwanych przez branżowe systemy emerytalne: służb mundurowych[4], górników[5][6][7][8], nauczycieli[9], kolejarzy[9], prokuratorów, sędziów oraz osób rozliczających się za pośrednictwem KRUS (zwykle rolników)[10]. W tych grupach obowiązują zupełnie inne zasady naliczania wysokości emerytur, niższy wiek emerytalny i korzystniejsze przeliczniki lat pracy[11][12].

Debata o systemie emerytalnym[edytuj | edytuj kod]

W PRL konstrukcja systemu emerytalnego była podporządkowana krótkoterminowym celom politycznym i kwestia ich długotrwałego, stabilnego finansowania, podobnie jak wiele innych zjawisk w gospodarce planowej, była ze względów ideologicznych pomijana[13]. Po upadku PRL podniesiono problem długoterminowego finansowania świadczeń emerytalnych, zwłaszcza wobec nowego zjawiska demograficznego jakim był spadający przyrost naturalny. Rezultatem tych debat była reforma systemu emerytalnego w 1998 roku przeprowadzona w ramach programu czterech reform, podczas których wprowadzono trzy nowe filary. Nowy system pozostał jednak w dużej mierze niedokończony – nie przeprowadzono ujednolicenia branżowych systemów emerytalnych i określono jedynie zasady pobierania środków, a nie ich wypłaty. W 2005 roku rząd SLD i PSL pod naciskiem związków zawodowych przywrócił uprzywilejowany system emerytur górniczych[14], który został następnie utrzymany przez rząd PiS[15]. Dopiero w 2008 roku uregulowano kwestię emerytur pomostowych, zaś zasady wypłacania emerytur z OFE podniesiono dopiero w 2010 roku, kiedy pojawili się pierwsi emeryci uprawnieni do otrzymywania środków z nowego systemu.

Wiele kontrowersji budziła sama konstrukcja drugiego filaru (OFE), którego celem – według samych twórców – miało być nie tylko finansowanie emerytur, ale także zasilenie pieniędzmi tzw. rynków finansowych, czyli głównie giełdy i notowanych na niej spółek[16]. W 2003 roku Krzysztof Dzierżawski (CAS) wyraził opinię, że jedynym systemem mającym sens ekonomiczny jest system repartycyjny („solidarnościowy”) zaś OFE przyczyni się jedynie do podwyższenia deficytu budżetowego[17].

W 2013 roku, wobec rosnącego deficytu publicznego i nadchodzącej konieczności uruchomienia wypłat z OFE, debata nad konstrukcją drugiego filara rozgorzała na nowo. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej opublikowało raport podważający celowość istnienia OFE w dotychczasowej formie[18].

Według Macieja Bukowskiego (Instytut Badań Strukturalnych, KOBE) połączenie systemu repartycyjnego (ZUS) i kapitałowego (OFE) jest niezbędne dla zachowania odpowiedniej wysokości emerytur w sytuacji spadającej liczby pracujących[19].

Według Piotra Araka (Obserwator Finansowy) filozofia systemu emerytalnego nie ma większego znaczenia w sytuacji jeśli strumień pieniędzy przez niego przepływający jest całkowicie niezbilansowany, jak w obecnej sytuacji. Arak wskazuje szereg czynników uniemożliwiających zbilansowanie tak ZUS i, jak i OFE, wśród których jest m.in. konieczność utrzymywania wypłat ze starego systemu (sprzed reformy w 1999 roku), jak i utrzymywanie szeregu branżowych systemów emerytalnych (górniczy, mundurowy itd), które z zasady są niezbilansowane. Według niego głównym zagrożeniem dla systemu emerytalnego jest fakt, że jest on projektowany i bezustannie modyfikowany w celu realizacji krótkoterminowych, politycznych celów, a nie dla zapewnienie długoterminowego bezpieczeństwa[20]. Podobną opinię opublikowali ekonomiści Piotr Denderski i Wojciech Paczos[21].

Filary[edytuj | edytuj kod]

Polski system emerytalny opiera się na trzech filarach[22]:

I i II filar są obowiązkowe. III filar jest dobrowolny i związany ulgami podatkowymi z tytułu odkładanych w nim środków.

I filar[edytuj | edytuj kod]

Emerytura z I filaru, do której uprawnienia nabyto do końca 2008 r. opierała się wyłącznie na systemie repartycyjnym, który ma charakter umowy pokoleniowej. Oznacza to, że wypłacane emerytury finansowane są ze składek osób aktualnie pracujących. System ten działa sprawnie tylko wtedy, gdy zasilające system składki pracowników wpływają w wysokości wystarczającej na wypłatę świadczeń dla obecnych emerytów.

Roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym roku kalendarzowym nie może być wyższa od kwoty odpowiadającej trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy. W 2004 r. było to 68 700 złotych.

II filar[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Otwarty fundusz emerytalny.

W II filarze każdy ubezpieczony samodzielnie wybiera Powszechne Towarzystwo Emerytalne, które będzie prowadzić jego Otwarty fundusz emerytalny. Jest on zasilany częścią składki do ZUS. Wpłacane w II filarze składki są zwolnione z podatku dochodowego i podlegają częściowemu dziedziczeniu[25].

III filar[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Indywidualne konto emerytalne.

Tzw. III filar systemu ubezpieczeń społecznych obejmuje pracownicze programy emerytalne (PPE), indywidualne konta emerytalne (IKE) oraz indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego (IKZE). Mianem III filaru określa się także wszelkie inne dobrowolne formy oszczędzania na emeryturę.

Przypisy

  1. Kalkulator emerytalny – prognozowana emerytura. ZUS.
  2. Moja emerytura. ZUS.
  3. Komunikat prasowy po rozprawie dotyczącej waloryzacji kwotowej świadczeń emerytalno-rentowych w 2012 roku. Trybunał Konstytucyjny, 2012.
  4. Świadczenia społeczne służb mundurowych obsługiwane są przez [Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerswa Spraw Wewnętrznych (ZER MSW) http://zer.msw.gov.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=4&Itemid=9].
  5. Ocaleje emerytalny raj. Rzeczpospolita, 2013.
  6. Górnicy kosztują budżet tyle samo co OFE. Wirtualna Polska, 2013.
  7. Leszek Kostrzewski: Górnik na przodku. Gazeta Wyborcza, 2009.
  8. Zarobki górników w Polsce są znacznie wyższe od średniej pensji. Forsal.pl, 2013.
  9. 9,0 9,1 Leszek Kostrzewski: Emerytura dla nauczyciela, kolejarza, górnika. Gazeta Wyborcza, 2008.
  10. Według NIK ok. 30% osób ubezpieczonych w KRUS nie prowadzi działalności rolniczej, pozostaje jednak w KRUS ze względu na niższe składki i praktyczny brak kontroli ze strony KRUS, za: NIK o funkcjonowaniu KRUS. Najwyższa Izba Kontroli, 2013.
  11. Kto dostaje najwyższe emerytury?. Onet.pl, 2013.
  12. Tysiąc złotych rocznie dopłacasz do emerytur: rolników, górników, mundurowych... Money.pl, 2013.
  13. Witold Gadomski: Jak rząd zachęcał i zniechęcał do wcześniejszych emerytur. Obserwator Finansowy, 2011.
  14. Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1397.
  15. Emerytury górnicze: PiS ustąpi związkowcom?. WNP, 2005.
  16. Marek Góra: Nowy system emerytalny w Polsce. CASE, 2001.
  17. Krzysztof Dzierżawski: Reforma emerytalna: fakty, mity, sofizmaty. 2003.
  18. Przegląd funkcjonowania systemu emerytalnego. MPiPS, 26 czerwca 2013.
  19. Maciej Bukowski: Kowalskiego kłopoty z ministrem. 2013.
  20. Piotr Arak: Serial emerytalny, czyli trzy warianty tego, czego rząd nie będzie musiał zrobić. Obserwator Finansowy, 2013.
  21. Czy zmiany w OFE to przygotowanie do bankructwa kraju?. Gazeta Wyborcza, 2013.
  22. Krzysztof Berenda: Obalamy mity! O co chodzi w reformie emerytalnej. RMF24, 2013.
  23. IKZE (indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego). Moja przyszła emerytura.
  24. IKE (indywidualne konto emerytalne). Moja przyszła emerytura.
  25. Otwarty Fundusz Emerytalny. Moja przyszła emerytura.