System monetarny w cesarstwie rzymskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Denar Marka Antoniusza z 32 r. p.n.e.

Od panowania Oktawiana Augusta do panowania Karakalli[edytuj | edytuj kod]

  • aureusmoneta złota, 7,85 g (od panowania Nerona 7,28 g)
  • denar – moneta srebrna 3,8 g (od panowania Nerona 3,41 g; za panowania Septymiusza Sewera nie zmieniano masy, ale o połowę zmniejszono zawartość srebra z 93 do 47% – resztę masy stanowiła miedź) (25 denarów = 1 aureus)
  • kwinar – moneta srebrna 2 g (2 quinariusy = 1 denar)
  • sestercjusz – moneta brązowa 25–30 g (2 sestertiusy = 1 quinarius)
  • dupondius – moneta brązowa 12 g (2 dupondiusy = 1 sestertius)
  • as – moneta miedziana 11 g (2 asy = 1 dupondius)
  • semis – moneta brązowa 3–4 g (2 semisy = 1 as)
  • kwinkunks – moneta brązowa, 5/12 asa
  • kwadrans – moneta miedziana 3 g (4 quadransy = 1 as)

Podstawową jednostką był as, złoty aureus liczył 25×16 = 400 asów. W asach początkowo podawano wszystkie sumy (ceny, płace), później dla wygody większe sumy podawano w sestercach lub rzadziej – w denarach. Armia rzymska za Oktawiana liczyła w czasie pokoju 150 000 żołnierzy. Legionista dostawał 228 denarów na rok, czyli 34,2 mln denarów rocznie kosztowało utrzymanie wojsk rzymskich (1 368 000 aureusów, czyli 10,74 tony złota).

W zamian za kilogram miedzi (wartość) można było w przeliczeniu dostać 12 denarów.

Początkowo bicie monet brązowych było przywilejem senatu (oznaczenie S C), a monet złotych i srebrnych przywilejem władcy. Później wszystkie monety były bite przez władcę. Ponadto niektóre miasta (np. Aleksandria i Cezarea Kapadocka) miały prawo do bicia własnych monet – były to systemy monetarne wywodzące się z Grecji i oparte na drachmie; wartość drachmy w tych systemach ustalano jako równowartość (lub część) denara.

Od panowania Karakalli do panowania Dioklecjana[edytuj | edytuj kod]

Za panowania Karakalli zmniejszono masę aureusa do 6,54 g i denara do 3,1 g. Wprowadzono także jednostki monetarne: złoty binio wartości 2 aureusów i srebrny antoninian (antoninianus) wartości 2 denarów. Ceny i płace podawano w denarach lub antoninianach.

W III wieku legionista otrzymywał 10-15 antoninianów dziennie. Przykładowe ceny:

  • zdrowy niewolnik – 800-1200 antoninianów
  • koń – 250 antoninianów
  • osioł – 145 antoninianów
  • prosty miecz rzymski – 60 antoninianów
  • buty – 12 antoninianów
  • wino (pół litra) – 4 antoniniany
  • półkilowy bochenek chleba – 1 antoninianus
  • lampa oliwna – 1 antoninianus
  • złoty pierścień – 122 antoniniany
  • mała łódź rybacka – 186 antoninianów

W późniejszych czasach wskutek kryzysu politycznego i gospodarczego doszło do poniższych zmian:

  • zmniejszono masę aureusa do niecałych 3 g;
  • zaprzestano bicia biniona, denara oraz wszystkich monet miedzianych i brązowych;
  • zmniejszono masę antoniniana do 3 g i zawartość srebra w tych monetach do 6%;
  • w obiegu pojawiły się zapieczętowane worki z monetami (zwykle antoninianami) zwane follis (podczas transakcji na podstawie masy worka określano liczbę monet).

Od panowania Dioklecjana do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego[edytuj | edytuj kod]

Dioklecjan w 294 r. wprowadził nowy system monetarny:

  • aureus – moneta złota, 5,45 g
  • argenteus – moneta srebrna, 3,42 g (16 argenteusów = 1 aureus)
  • „wielki” follis – moneta miedziana z dodatkiem 5% srebra, 10,23 g (5 „wielkich” follisów = 1 argenteus)
  • follis z „koroną promienistą” (corona radiata), czyli „nowy antoninian” (albo „radiat”) – moneta brązowa, 3,89 g; (2 follisy-„radiaty” = 1 „wielki” follis; od 301 r. 4 takie follisy = 1 „wielki” follis)
  • follis z wieńcem laurowym – moneta brązowa, 1,94 g (2,5 follisa z wieńcem laurowym = 1 follis-„radiat”)

Od czasów Dioklecjana ceny i płace podawano w denarach (2 denary = 1 follis z wieńcem laurowym), ale nie emitowano już monet o wartości 1 denara. Czasami w roli tych monet stosowano dawne denary i semisy pochodzące z III w. i starsze, ale najczęściej tak ustalano ceny i płace, aby zawierały one parzystą liczbę denarów.

Ponadto za Dioklecjana zniesiono prawa miast prowincjonalnych do bicia własnej monety rozmiennej.

Po ustąpieniu Dioklecjana i za Konstantyna Wielkiego:

  • aureusy zostały zastąpione przez solidy – monetę złotą o masie 4,54 g;
  • wprowadzono monety złote o wartościach 3/8, 1/3, 1/2, 1 1/2, 2, 3, 4 1/2 i 9 solidów;
  • wprowadzono miliarens – monetę srebrną, 4,54 g;
  • wprowadzono silikwę – monetę srebrną, 3,41 g;
  • wycofano follisy brązowe i zmniejszono masę follisa „wielkiego” do 1,5 g (1% srebra).

Po śmierci Konstantyna Wielkiego:

  • upowszechniono semiss – monetę złotą o masie 2,27 g wartości 1/2 solida;
  • upowszechniono tremiss – monetę złotą o masie 1,51 g wartości 1/3 solida;
  • wprowadzono majorinę (pecunia maiorina) – monetę miedzianą z 2,5–3,5% srebra o masie 5,45 g, którą emitowano do czasów Teodozjusza Wielkiego;
  • wprowadzono centenionalis – monetę miedzianą z 2% srebra o masie 2,72 g (do czasów Teodozjusza Wielkiego);
  • wprowadzono na kilka lat za panowania Juliana Apostaty „dużego” follisa – monetę miedzianą z 5% srebra o masie 8,5 g (nie jest znana jej wartość względem innych monet – można przypuszczać, że miała być zbliżona do wartości „wielkiego” follisa za Dioklecjana tzn. że skoro wtedy za złoty aureus dawano 80 „wielkich” follisów, za Juliana miano za solid dawać około 80 „dużych” follisów);
  • wprowadzono w 383 r. minimus – monetę brązową o masie około 1 g;
  • zaczęto powszechnie używać „follisów” – zapieczętowanych worków z minimusami odpowiadających określonej liczbie monet złotych lub srebrnych (wraz z inflacją rosła masa follisów i spadała liczba monet złotych wyznaczających równowartość);
  • ceny i płace od wprowadzenia minimusa podawano w tych monetach (lub przy większych sumach – w solidach).

Przeliczniki wartości monet w tym okresie:

  • 1 solid = 2 semissy = 3 tremissy = 18 miliarensów = 36 silikw;
  • 1 majorina = 2 centenionalisy = 4 minimusy.

Nie istniał stały przelicznik pomiędzy powyższymi systemami (monet srebrnych i złotych oraz brązowych) – wynikało to z polityki władz Cesarstwa, które utrzymywały stałą wartość monet srebrnych i złotych (poprzez ścisłe sterowanie ich emisją), a do dużej inflacji dopuszczały w przypadku monet brązowych. Np. w 445 r. cesarz Walentynian III zarządził, żeby wymieniacze monet skupowali od mieszkańców Cesarstwa solidy płacąc 7000 minimusów za solida, a skarbiec Cesarstwa miał je od nich odkupywać po 7200 minimusów za solida. Takie ilości minimusów (7000 minimusów ważyło 7 kg) powodowały, że przy transakcjach posługiwano się „follisami” – np. jeśli „follis” ważył 1 librę (327,45 g), to zawierał 320 minimusów (minimus ważył odrobinę więcej niż 1 g), a zatem wymieniacz monet musiał dać za solida 21 takich worków i dorzucić 280 minimusów luzem, a od urzędników skarbowych otrzymałby 22 takie worki i 160 monet luzem, ale prawdopodobnie posługiwano się także „follisami” o masach stanowiących wielokrotności i podwielokrotności libry.

Commons in image icon.svg