Systematyka gleb

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Systematyka glebklasyfikacja jednostek taksonomicznych gleb w oparciu o określone kryterium, najczęściej użytkowe lub przyrodnicze, w zależności od celu przeznaczenia.

Klasyfikacje przyrodnicze dokonują podziału gleb ze względu na kryteria genetyczne, tzn. wg sposobu powstania danej gleby i tworzących nią procesów glebotwórczych. Przykładami są kolejne systematyki gleb Polski Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego (w tym obecnie obowiązująca systematyka z 2011 roku), klasyfikacja gleb leśnych Polski oraz międzynarodowa systematyka gleb WRB.

Klasyfikacje użytkowe (stosowane) dokonują podziału gleb ze względu na określone cechy istotne z punktu widzenia celu powstania klasyfikacji. Przykładami są klasyfikacje gleb opisujące rolniczą produktywność gruntów (w Polsce są to: gleboznawcza klasyfikacja gruntów oraz podział na kompleksy przydatności rolniczej gleb), albo podział gruntów ze względu na odczyn gleby.

Powszechnie stosowaną na świecie, mającą obok systematyki gleb WRB status systematyki międzynarodowej, klasyfikacją opracowaną w oparciu o cechy diagnostyczne (nie koniecznie tożsame z kryteriami genetycznymi) jest amerykańska systematyka USDA Soil Taxonomy.

Systematyka gleb Polski[edytuj | edytuj kod]

Systematyka z 2011 roku[edytuj | edytuj kod]

Systematyka gleb Polski według Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego z 2011 r.[1] jest piątą systematyką wg PTG i jest obecnie obowiązującą w Polsce systematyką gleb.

Systematyka gleb Polski ma budowę hierarchiczną. Idąc ku zwiększeniu liczby cech wyróżniających wyróżniono trzy kategorie: rzędy, typy i podtypy. Ponadto w badaniach gleboznawczych i kartografii gleb wyróżnia się rodzaje, gatunki, zespoły i fazy glebowe.

Rzędy - są wyróżniane na podstawie obecności lub braku poziomów diagnostycznych bądź cech charakterystycznych odzwierciedlających działanie określonych zespołów procesów glebotwórczych.

Typy - typowe gleby wyróżnia się na podstawie określonego układu głównych poziomów genetycznych i zbliżonych właściwości chemicznych, fizycznych, biologicznych, jednakowego rodzaju wietrzenia, przemieszczania i depozycji produktów wietrzenia oraz o podobnym typie próchnicy i stopniu troficzności. Typ gleby jest podstawową jednostką klasyfikacyjną i przy jego wyróżnianiu uwzględnia się całe zespoły poziomów, a także najbardziej znaczące właściwości całej gleby. Do definicji typu glebowego bierze się pod uwagę kilka zasadniczych cech wyróżniających daną jednostkę, ale należy uwzględniać również pewne podstawowe właściwości. Przy podziale typów glebowych na podtypy wzięto pod uwagę przede wszystkim bliskie podobieństwa poziomów genetycznych, ich układ w profilu i stopień ukształtowania, a także stan składu kationów wymiennych i stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego zasadami, obecność węglanów wapnia oraz cech redoksymorficznych w profilu.

Podtypy - wyróżnia się wówczas, gdy na cechy głównego procesu glebotwórczego nakładają się dodatkowo cechy innego procesu, modyfikujące istotne właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne danej gleby. Najczęściej wyodrębnia się trzy rodzaje podtypów gleb: 1. Podtypy typowe - najczęściej reprezentują koncepcję centralną typu. W pewnych taksonach podtypy te reprezentują gleby, które nie mają cech zdefiniowanych w innych typach glebowych. Nie są one najbardziej rozpowszechnionymi podtypami. 2. Podtypy przejściowe - są to podtypy mające cechy na pograniczu z innymi rzędami lub typami. Charakterystyki gleb mogą być wynikiem procesów powodujących rozwój od jednej kategorii gleby do innej kategorii gleby. Właściwościami stosowanymi przy definiowaniu przejściowości gleb mogą być: poziomy dodatkowe do tych, które definiują określony typ glebowy, na przykład poziom argic podścielający poziom spodic, a także poziomy pogrzebane, jak na przykład miąższa warstwa organiczna przykryta cienką warstwą mineralną. 3. Podtypy mające cechy jednego lub więcej innych typów, które są wyrażone w części gleby, ale podporządkowane właściwościom danego typu, na przykład różne głębokości nasycenia wodą i procesów redukcji.

Rodzaje - rodzaj gleby określa się zgodnie z IV wydaniem Systematyki (1989) na postawie genezy i właściwości materiałów macierzystych, z których wytworzyła się gleba.

Gatunki - gatunek gleby definiowany jest na podstawie uziarnienia utworu glebowego całego profilu. Uziarnienie gleby określa się według podziału na grupy granulometryczne przyjęte przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze (2009).

Zespoły glebowe (serie) - zespół glebowy (seria) jest najniższą kategorią systematyczną gleb. Obejmuje zbiór gleb, które charakteryzują się poziomami diagnostycznymi analogicznymi pod względem cech wyróżniających i ich układu w profilu, a wytworzonymi z tych samych materiałów macierzystych. W tym ujęciu zespół glebowy tworzy elementarną jednostkę krajobrazu glebowego, dla którego kryterium granic poziomych jest maksimum zmian. Każdy zespół glebowy tworzy zbiór pedonów mających poziomy glebowe podobne pod względem barwy, struktury, uziarnienia, odczynu, składu chemicznego i ich układu w profilu. Zespoły glebowe w szczegółowych badaniach kartograficzno-gleboznawczych powinny stanowić podstawowe jednostki kartograficzne.

Fazy glebowe - wyróżnia się w kartografii gleb i definiuje się jako jednostkę grupującą gleby mające określone właściwości wpływające na użytkowanie gleb oraz rolniczą i pozarolniczą przydatność gleb. Najczęściej fazy wydziela się w odniesieniu do: erozji gleb, spadków terenu, kamienistości, miąższości poziomu próchnicznego i jego uziarnienia, i in. Faza glebowa może być wyróżniana dla każdej kategorii systematycznej (rzędu, typu, podtypu, zespołu).

  • Rząd 1. Gleby inicjalne (I)
    • Typ 1.1. Gleby inicjalne skaliste (IS)
    • Typ 1.2. Gleby inicjalne rumoszowe (regosole) (IO)
    • Typ 1.3. Gleby inicjalne erozyjne (IY)
    • Typ 1.4. Gleby inicjalne akumulacyjne (IJ)
  • Rząd 2. Gleby słabo ukształtowane (S)
    • Typ 2.1. Rankrery (SQ)
    • Typ 2.2. Rędziny właściwe (SR)
    • Typ 2.3. Pararędziny (SX)
    • Typ 2.4. Arenosole (SL)
    • Typ 2.5. Mady właściwe (SF)
    • Typ 2.6. Gleby słabo ukształtowane erozyjne (SY)
  • Rząd 3. Gleby brunatnoziemne (B)
    • Typ 3.1. Gleby brunatne eutroficzne (BE)
    • Typ 3.2. Gleby brunatne dystroficzne (BD)
    • Typ 3.3. Mady brunatne (BF)
    • Typ 3.4. Rędziny brunatne (BR)
  • Rząd 5. Gleby płowoziemne (P)
    • Typ 5.1. Gleby płowe (PW)
    • Typ 5.2. Gleby płowe zaciekowe (PA)
    • Typ 5.3. Gleby płowe podmokłe (PG)
  • Rząd 6. Gleby bielicoziemne (L)
    • Typ 6.1. Gleby bielicowe (LW)
    • Typ 6.2. Bielice (B)
  • Rząd 7. Gleby czarnoziemne (C)
    • Typ 7.1. Czarnoziemy (CW)
    • Typ 7.2. Czarne ziemie (CZ)
    • Typ 7.3. Rędziny czarnoziemne (CR)
    • Typ 7.4. Mady czarnoziemne (CF)
    • Typ 7.5. Gleby deluwialne czarnoziemne (CY)
    • Typ 7.6. Gleby murszaste (CU)
  • Rząd 8. Gleby glejoziemne (G)
    • Typ 8.1. Gleby glejowe (GW)
  • Rząd 9. Vertisole (V)
    • Typ 9.1. Vertisole dystroficzne (VD)
    • Typ 9.2. Vertisole eutroficzne (VE)
    • Typ 9.3. Vertisole próchniczne (VP)
  • Rząd 10. Gleby organiczne (O)
    • Typ 10.1. Gleby torfowe fibrowe (OTi)
    • Typ 10.2. Gleby torfowe hemowe (OTe)
    • Typ 10.3. Gleby torfowe saprowe (OTa)
    • Typ 10.4. Gleby organiczne ściółkowe (OS)
    • Typ 10.5. Gleby organiczne limnowe (OL)
    • Typ 10.6. Gleby organiczne murszowe (OM)
  • Rząd 11. Gleby antropogeniczne (A)
    • Typ 11.1. Gleby kulturoziemne (AK)
    • Typ 11.2. Gleby industrioziemne (AI)
    • Typ 11.3. Gleby urbiziemne (AV)
    • Typ 11.4. Gleby słone i zasolone (AN)

Systematyka z 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Systematyka gleb Polski według Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego z 1989 r.[2].

Systematyka gleb Polski stworzona jest w oparciu o następujące jednostki systematyczne:

Systematyka gleb Polski stworzona jest w oparciu o następujące jednostki systematyczne:
jednostka (definicja) – jednostka systematyczna obejmująca gleby
Dział powstałe głównie w wyniku oddziaływania jednego określonego czynnika glebotwórczego (np. gleby hydrogeniczne, semihydrogeniczne, litogeniczne), lub pod wpływem wielu czynników mających podobny udział w ukształtowaniu gleby (gleby autogeniczne).
Rząd o podobnym kierunku rozwoju, oraz zbliżone pod względem ekologicznym.
Typ o takim samym układzie głównych poziomów genetycznych, zbliżonych, właściwościach chemicznych i fizykochemicznych, jednakowym rodzaju wietrzenia, przemieszczania się i osadzania składników, o podobnym typie próchnicy. W warunkach naturalnych lub zbliżonych do naturalnych każdemu typowi gleby odpowiada określone zbiorowisko roślinne. Typ gleby jest podstawową jednostką systematyki gleb.
Podtyp należące do określonego typu poddane wpływowi czynnika niebędącego głównym czynnikiem glebotwórczym modyfikującym właściwości biologiczne, fizyczne, chemiczne i związane z nimi cechy morfologiczne profilu glebowego.

Dział I gleby litogeniczne:

Dział II gleby autogeniczne:

Dział III gleby semihydrogeniczne:

Dział IV gleby hydrogeniczne:

Dział V gleby napływowe:

Dział VI gleby słone:

Dział VII gleby antropogeniczne:

Klasyfikacja gleb według międzynarodowego systemu WRB[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja WRB - World Reference Base for Soil Resources jest obecnie międzynarodowym standardem systematyki i nomenklatury gleb. Po raz pierwszy została wydana w roku 1998, w 2006 r. ukazała się jej zrewidowana edycja. Klasyfikacja ta jest uznawana za oficjalną przez Międzynarodową Unię Towarzystw Gleboznawczych (International Union of Soil Sciences - IUSS) oraz FAO.
W klasyfikacji WRB wydziela się 32 główne grupy glebowe, które w pewnym przybliżeniu można traktować jako odpowiedniki typów w klasyfikacji Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego. Grupy dzieli się na jednostki niższego rzędu, których ilość waha się od 9 w Chernozems (czarnoziemy) do 29 w Regosols (regosole).

Klasyfikacja WRB [3]

Grupa gleb Pochodzenie nazwy Niektóre odpowiedniki regionalne
Histosols gr. histos - tkanka gleby bagienne, gleby torfowe
Cryosols gr. kryos - zimny, lód gleby z wieloletnią zmarzliną w obrębie 100 cm od powierzchni, grunty poligonalne i strukturalne, gleby marzłociowe
Anthrosols gr. anthropos - człowiek gleby antropogeniczne
Leptosols gr. leptos - cienki gleby inicjalne i słabo wykształcone ze skał litych, litosole, rankery, rędziny
Vertisols łac. vertere - odwracać wertisole, smolnice, smonice, regury, tirsy
Fluvisols łac. fluvius - rzeka mady, gleby aluwialne, gleby napływowe
Solonchaks ros. sol - sól sołonczaki
Gleysols ros. glej - glej gleby glejowe
Andosols jap. an - ciemny, do - gleba gleby wytworzone z pyłów i popiołów wulkanicznych, gleby wulkaniczne
Podzols ros. pod - pod, zoła - popiół bielice, gleby bielicowe, glejobielice, gleby bielicowe
Plinthosols gr. plinthos - cegła gleby laterytowe
Ferralsols łac. ferrum - żelazo, łac. alumen - glin czerwonożółte gleby ferralitowe
Solonetz ros. sol - sól sołońce, sołodzie
Planosols łac. planus - płaski, równy gleby stagnoglejowe, pseudoglejowe
Chernozems ros. czornyj - czarny, zemlja - ziemia czarnoziemy
Kastanozems łac. castanea - kasztan, ros. zemlja - ziemia gleby kasztanowe
Phaeozems gr. phaios - ciemny, ros. zemlja - ziemia brunioziemy (czarnoziemne gleby prerii), niektóre czarne ziemie, zdegradowane czarnoziemy, szare gleby leśne
Gypsisols łac. gypsum - gips gleby z poziomem akumulacji gipsu, np. buroziemy, gleby szarobure
Durisols łac. durum - twardy gleby w rejonach semiaridowych zawierające wytrącenia wtórnej krzemionki w postaci konkrecji lub nieprzepuszczalnych warstw
Calcisols łac. calx - wapno gleby z poziomem akumulacji węglanu wapnia, głównie półpustynne i pustynne
Albeluvisols łac. albus - biały, eluo - myję, płuczę gleby darniowo-bielicowe, gleby płowe zaciekowe
Alisols łac. alumen - glin gleby alitowe, gleby zawierające dużo wolnego glinu
Nitisols łac. nitidus - lśniący czerwone gleby ferralitowe
Acrisols łac. acer - bardzo kwaśny żółtoziemy i czerwonoziemy
Luvisols łac. eluo - myje, płuczę gleby płowe, gleby lessive
Lixisols łac. lixus - wymyty gleby cynamonoczerwone i czerwonobure
Umbrisols łac. umbra - cień gleby z poziomem umbric, zdegradowane czarnoziemy, zdegradowane czarne ziemie
Cambisols łac. cambiare - zmieniać gleby brunatne, brunisole, gleby cynamonowe
Arenosols łac. arena - piasek gleby piaszczyste, bez wykształconych poziomów diagnostycznych, arenosole
Regosols gr. rhegos - przykryty gleby inicjalne na nieskonsolidowanym podłożu

Ogólny podział gleb na typy[edytuj | edytuj kod]

Gleby strefowe

Gleby astrefowe

Przypisy

  1. „Roczniki gleboznawcze”. 62, 3, 2011. Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. Warszawa. 
  2. „Roczniki gleboznawcze”. 40, 3/4, 1989. Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. 
  3. R.Bednarek, H.Dziadowiec, U.Pokojska, Z.Prusinkiewicz: Badania ekologiczno - gleboznawcze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14216-2.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Saturnin Zawadzki (red): Gleboznawstwo. PWRiL, 1999. ISBN 83-09-01703-0.
  • Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz: Badania ekologiczno-gleboznawcze. Warszawa: PWN, 2005. ISBN 83-01-14216-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]