Szamotuły

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Szamotuły
Rynek
Rynek
Herb
Herb Szamotuł
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat szamotulski
Gmina Szamotuły
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja poznańska
Data założenia XI w.
Prawa miejskie 1383 (nowa lokacja)
Burmistrz Włodzimierz Kaczmarek[1]
Powierzchnia 11,08 km²
Wysokość 115 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

19 090
1722,9 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 61
Kod pocztowy 64-500
Tablice rejestracyjne PSZ
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Szamotuły
Szamotuły
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szamotuły
Szamotuły
Ziemia 52°36′40″N 16°34′44″E/52,611111 16,578889Na mapach: 52°36′40″N 16°34′44″E/52,611111 16,578889
TERC
(TERYT)
4303924074
Urząd miejski
ul.Dworcowa
64-500 Szamotuły
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa

Szamotuły (niem. Samter) – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Szamotuły. Położone nad rzeką Samą, na Pojezierzu Wielkopolskim, ok. 35 km na północny zachód od Poznania.

Według danych w roku 2013 miasto miało 19 090 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,08 km²[3].

Miasto jest położone w dorzeczu dolnej Warty, nad rzeką Samą, w północnej części Pojezierza Poznańskiego.

Szamotuły znajdują się na wysokości 115 m n.p.m.[potrzebne źródło]

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Szamotulska Kolegiata
Baszta Halszki
  • XI wiek – Początki osady należącej do rodu Szamotulskich herbu Nałęcz. Powstała ona z czterech odrębnych ośrodków: najstarszego, grodziska Osówka, położonego 1 km na południe od rynku, osady targowej Stare Szamotuły leżącej ok. 2,5 km na północ od dzisiejszego centrum tzw. Nowych Szamotuł, które obejmowały obszar dzisiejszego śródmieścia, oraz grodu Świdlin-Ostrówek położonego na prawym brzegu Samy.
  • 1231 – pierwsze wzmianki o osadzie zwanej później Starymi Szamotułami,
  • do 1257 – Stare Szamotuły osadą targową,
  • 1284 – pierwsze wzmianki o Nowych Szamotułach, osadzie prywatnej Świdów-Szamotulskich,
  • 1284 – prawo do odbywania targów,
  • 1306 – powstanie parafii św. Stanisława,
  • 1306 – zniszczenie Starych Szamotuł w wyniku wojny domowej,
  • 1352 – wzmianka o osadzie obronnej Świdlin-Ostrówek,
  • 1381 – wzmianka o murowanym zamku Świdów-Szamotulskich w Świdlinie-Ostrówku,
  • 1383 – Nowe Szamotuły określone mianem miasta,
  • 1382-1385 – Wojna pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów. Szamotuły wraz z okolicą były częstym obiektem ataków i zostały mocno zniszczone. Stare Szamotuły zostały spalone,
  • 1420 – nadanie praw miejskich przez Władysława Jagiełłę,
  • 1423-1431 – Wzniesienie murowanej świątyni w stylu gotyckim na miejscu starego drewnianego kościoła pw. św. Stanisława,
  • 1445 – utworzenie szkoły parafialnej,
  • początek XV w. – podział miasta między Świdwów-Szamotulskich i Górków,
  • 1551 – powstanie pierwszej drukarni w regionie wielkopolskim
  • II poł. XVI w. – budowa drugiego zamku przez Górków,
  • XVI w. – ośrodek reformacji,
  • XVI i I poł. XVII w. – rozkwit miasta; osadnictwo niemieckie, szkockie, żydowskie,
  • 1682-1685 – na miejscu zamku w Świdlinie powstaje klasztor oo. franciszkanów reformowanych,
  • poł. XVII-XVIII w. powolny upadek,
  • 1793-1919 – zabór pruski,
  • od 1815 – Szamotuły znajdują się w obrębie Wielkiego Księstwa Poznańskiego
  • 1818-1975 – siedziba powiatu (przywróconego w 1999 r.),
  • 1818-1919 i 1939-1945 – urzędowa nazwa niemiecka Samter,
  • pocz. XIX w. – ostatnia wzmianka o Starych Szamotułach,
  • 1841 – powstanie Towarzystwa Zbieraczów Starożytności Krajowych. Uznawane za pierwsze w Polsce towarzystwo archeologiczne.
  • od 1848 – linia kolejowa Poznań-Szczecin,
  • przełom XIX/XX w. – powstanie cukrowni, olejarni, meblarni i młynów,
  • 1918-1919 – ośrodek powstania wielkopolskiego.
  • 13 marca 2007 – odnalezienie ruin XIII-wiecznego miasta tzw. Starych Szamotuł podczas prac archeologicznych 3 km na północ od Szamotuł w okolicach Mutowa. Jest to jedno z nielicznych takich znalezisk w Europie.
  • 17 października 2008 – prapremiera barokowej opery komicznej Heca albo polowanie na zająca na zamku Górków – uznawanej za najstarszą polską zachowaną operę
 Osobny artykuł: Heca albo polowanie na zająca.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Lista zabytków szamotulskich wpisanych do (wojewódzkiego) rejestru zabytków[4]:

  • historyczny układ urbanistyczny, XIV-XX,
  • kolegiata MB Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa, ul. Kapłańska, 1423, 1513-42,
  • zespół klasztorny reformatów (ul. Dworcowa): obejmujący kościół pw. Świętego Krzyża z lat 1675-82, oraz klasztor z 2. połowy XVII wieku,
  • zespół zamkowy – Zamek Górków w Szamotułach[5]:
    • wieża mieszkalna Baszta Halszki z XIV w., przebudowana w 1518 i 1869,
    • budynek na podzamczu, tzw. Zamek, koniec XV w., 1518-1549, 1869
    • oficyna z końca XVIII w.
    • park z fragmentami fosy i wałów, (XV) XIX w.
  • dom przy ul. Braci Czeskich 8, szachulcowy z XIX w.,
  • dom przy Rynku 10, z połowy XIX w.,
  • dom przy Rynku 14, wybudowany po 1826,
  • dom przy pl. Sienkiewicza 23, z 2. poł. XIX w.,
  • budynek chłodni z lodownią, na terenie d. rzeźni, ul. Wodna 3, 1907,

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Stare Szamotuły[edytuj | edytuj kod]

Niecałe 3 km na północ od Szamotuł, pod ziemią, znajdują się ruiny miasta z końca XIII w., tzw. Starych Szamotuł założonych przez Tomisława z Szamotuł. Odkrycia tego dokonano po tym gdy archeolog Ryszard Pietrzak poprosił prof. Włodzimierza Rączkowskiego z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. A.Mickiewicza aby zbadał ten teren za pomocą fotografii lotniczych. Okazało się, że miasto to miało powierzchnię 23 hektarów, wybudowano je wokół rynku na planie czworoboku o długości 75 metrów. Badania mgr Tomasza Herbricha, geofizyka z Instytutu Etnologii i Archeologii PAN wykazały, że układ ulic w późniejszym mieście z XIV w. jest taki sam, jak w odnalezionej osadzie z XIII w. Teren ten jest nazwany zespołem archeologicznym Mutowo.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W mieście dominuje gospodarka rolno-przemysłowa. Wiąże się to z bogatą bazą surowcową w okolicy.[potrzebne źródło] Funkcjonują tutaj zakłady z branży spożywczej, przedsiębiorstwa produkujące na potrzeby rolnictwa oraz wiele mniejszych, prywatnych zakładów przemysłowych. W mieście działa jeden z największych zakładów tłuszczowych w Polsce[potrzebne źródło] – ADM Szamotuły.

Kultura i oświata[edytuj | edytuj kod]

Szamotuły posiadają tradycje kulturalno-oświatowe i folklorystyczne. Folklor szamotulski, stroje, tradycje, melodie i przyśpiewki kultywują kapele Łed Szczuczyna, Zespół Folklorystyczny Szamotuły oraz zespół Małe Szamotuły. Miasto jest siedzibą wielu placówek kulturalnych (Szamotulski Ośrodek Kultury, Biblioteka Publiczna, Powiatowa Biblioteka Publiczna, Muzeum-Zamek Górków z bogatą kolekcją ikon, Ognisko Muzyczne).

  • Przedszkola
    • nr 1 "Jarzębinka"
    • nr 3 "Rzepka"
    • nr 4 "Janka Wędrowniczka"
    • nr 5 "Miś"
    • w Gałowie: "Biedronka"
  • Szkoły Podstawowe
  • Gimnazja
  • Szkoły Ponadgimnazjalne
    • I Liceum Ogólnokształcące im. ks. Piotra Skargi
    • Zespół Szkół nr 2 im. Stanisława Staszica[6], w skład którego wchodzą
      • II Liceum Ogólnokształcące
      • Technikum nr 1
      • Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (2 letnie, zaoczne)
      • Szkoła Policealna nr 2 dla Dorosłych
    • Zespół Szkół nr 3 im. Hugona Kołłątaja przy ul. Mickiewicza
  • Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Wacława z Szamotuł

Sport[edytuj | edytuj kod]

W 1649 r. powstało tu Bractwo Kurkowe, w II poł. XIX w. – gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, a w 1922 r. – Szamotulski Klub Sportowy, który pod nazwą Sparta Szamotuły działa do dziś z sekcją piłki nożnej. Klub Sparta wykorzystuje obiekty Szamotulskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji (m.in. 2 boiska piłkarskie, płyta treningowa, hala Wacław, basen kąpielowy, kryta pływalnia i korty tenisowe). W Szamotułach ma swą siedzibę szkółka piłkarska MSP Szamotuły. W lipcu 2006 w mieście odbywały się mecze fazy grupowej Mistrzostw Europy U-19 w piłce nożnej. W Szamotułach działają też dziecięcy klub sportowy MKS Szamotuły oraz drużyna seniorów Sparta Szamotuły, które niedawno się połączyły i stanowią jedną całość.

Transport i komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Szamotuły stanowią węzeł drogowy.

Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie:

Oraz linie kolejowe:

W 2014 przy ul. Zamkowej oddano do użytku śmigłowcowe lądowisko Szamotuły-Szpital. Ok. 11 km na północ od miasta funkcjonuje lądowisko Jaryszewo.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Lista miasta z którymi władze Szamotuł podpisały umowę o współpracy[7]:

Ludzie związani z Szamotułami[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Szamotuły – Urząd miasta i gminy
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 III 2011 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie (pol.). 30 września 2014.
  5. Opis Zamku. Muzeum - Zamek Górków. [dostęp 2013-10-12].
  6. Dawny zespół szkół rolniczych to zespół szkół nr 2 http://www.zsnr2-szamotuly.pl/
  7. Współpraca zagraniczna. Urząd Miasta i Gminy Szamotuły. [dostęp 2011-08-07].
  8. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 8 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Munch H. Geneza rozplanowania miast wielkopolskich XIII i XIV w., Kraków, 1946
  • Gomolec L. Szamotuły, gród Halszki, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, z. 2, 1958
  • Jakimowicz T. Architektura 1500-1630, [w.] Dzieje Wielkopolski, T. 1. Do roku 1793. Red. J. Topolski. Poznań, 1969
  • Jakimowicz T. Wyniki wstępnych prac badawczych na zamku w Szamotułach, KAU,18; z. 2, s. 167-176., 1973
  • Gałka W. Z badań nad rozwojem ośrodka miejskiego w Szamotułach do końca XV w., Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 15(30), z. 2, 1983
  • Stiller J. Zamek w Szamotułach. Historia architektoniczno-budowlana, Maszynopis, 1996
  • Krause E. Badania archeologiczne na zamku Górków w Szamotułach w latach 1973 oraz 1981-1983, [w.] Badania archeologiczne na Ziemi Szamotulskiej. Poznań, 2002

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]