Szkoła Rycerska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Stanisław August Poniatowski w mundurze komendanta szkoły kadetów
Budynek Szkoły Rycerskiej na akwareli Zygmunta Vogla
Adam Kazimierz Czartoryski, komendant Szkoły Rycerskiej
Mundur kadeta Szkoły Rycerskiej

Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej[1] – szkoła państwowa założona 15 marca 1765 w Warszawie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, utrzymywana przez skarb państwa. Szkoła mieściła się w Pałacu Kazimierzowskim.

Zadaniem Szkoły było przygotowywanie młodzieży do służby wojskowej i cywilnych zadań publicznych. Idea przyświecająca jej powstaniu to „edukacja społeczeństwa poprzez edukację jednostki”, która odbywała się w procesie wychowywania młodzieży i wpajania jej szerokiej wiedzy ogólnej. Była w pewnej mierze odpowiednikiem pruskich szkół rycerskich zakładanych przez Fryderyka II i współczesnych szkół administracyjnych (np. francuskiej École nationale d'administration).

Przez 30 lat swej działalności wychowała ok. 650 kadetów oraz ok. 300 eksternów[2]. Została zamknięta 30 listopada 1794 decyzją władz rozbiorowych po upadku insurekcji kościuszkowskiej.

Cele wychowawcze[edytuj | edytuj kod]

Określił je książę Adam Kazimierz Czartoryski w przemowie do kadetów z 1766 r.: „Wy tę w najopłakańszym stanie zostającą Ojczyznę waszą powinniście zaludniać obywatelami gorliwymi o jej sławę, o uwiększenie jej mocy wewnętrznej i poważania postronnego, o poprawę rządów w gatunku swym najgorszych. Niech was prowadzi ta zacna ambicja, żebyście odmienili starą postać Kraju”.

W „Prawidłach dla Szkoły Rycerskiej” książę Czartoryski pisał o wzorze kadeta: „Powinien Ojczyznę swoją kochać i jej dobro nade wszystko i sposobić się do tego, aby mógł poświęcić się na jej usługi, powinien być cnotliwy, pełen uszanowania dla zwierzchności, dobroczynności i afektu dla równych, względu dla niższych.”

Szef korpusu/Komendant[edytuj | edytuj kod]

Szefem korpusu Szkoły był król Stanisław August Poniatowski. Funkcję komendanta pełnił książę Adam Kazimierz Czartoryski. Był on także autorem jednego z podstawowych podręczników: „Prawidła dla Szkoły Rycerskiej”. Wicekomendantem Szkoły początkowo był książę August Sułkowski, a następnie książę Fryderyk Moszyński.

Nauczyciele[edytuj | edytuj kod]

Kadra Szkoły składała się z nauczycieli cywilnych oraz wojskowych. Do wojskowej należeli: oficerowie wyżsi (komendant, wicekomendant i trzej pułkownicy) oraz niżsi (brygadierzy w stopniu kapitanów, wicebrygadierzy w stopniu poruczników i podbrygadierzy w stopniu podporuczników lub chorążych).

Za wychowanie i nauczanie przedmiotów nie-wojskowych odpowiedzialni byli profesorowie i metrowie (nauczyciele). Początkowo większość nauczycieli stanowili Francuzi i Niemcy, później również Polacy, często absolwenci Szkoły Rycerskiej. Niektórzy profesorowie/metrowie:

  • Józef Wodziński – dyrektor wyszkolenia wojskowego,
  • Filip Ordutowski - pierwszy dyrektor naukowy,
  • Mikołaj Chopin – nauczyciel języka francuskiego,
  • John Lind (Anglik) – autor koncepcji programowej Szkoły Rycerskiej,
  • Christian Pfleiderer (Niemiec) – profesor matematyki, później dyrektor naukowy.

Wychowankowie[edytuj | edytuj kod]

Szkoła kształciła chłopców z rodów szlacheckich, zazwyczaj średnio zamożnej szlachty, w wieku od 16 do 21 lat, przyjmowanych na trzyletni okres nauki. Począwszy od 1768 r. organizowano także kursy niższe trwające pięć lat dla młodzieży mającej od 8 do 12 lat. Absolwentów tych klas kwalifikowano z kolei na dalsze dwuletnie kursy o kierunku wojskowym lub prawnym.

Znani wychowankowie:

  • Stanisław Fiszer,
  • Maurycy Hauke,
  • Józef Hoene-Wroński,
  • Jakub Jasiński,
  • Karol Kniaziewicz,
  • Tadeusz Kościuszko,
  • Fryderyk Moszyński,
  • Julian Ursyn Niemcewicz,
  • Kazimierz Sapieha,
  • Karol Sierakowski,
  • Michał Sokolnicki,
  • Józef Sowiński.

Osiemnastu wychowanków zostało później posłami, uczestnikami Sejmu Czteroletniego (1788-1792).

Po wybuchu powstania  w 1794 r. w oddziałach T. Kościuszki walczyło 34 kadetów.

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Początkowo było osiem klas, następnie siedem. Oprócz tego istniał podział na dywizje (po 40 kadetów) i na brygady (po 20 kadetów). W 1770 r. ustanowiono najmniejszą jednostkę, pięcioosobową dekurię, dowodzoną przez dekuriona, wybieranego spośród najlepszych kadetów. Dekuria była instytucją samowychowawczą, angażującą szerokie kręgi młodzieży.

Program[edytuj | edytuj kod]

Program opracowany przy współpracy Anglika Johna Linda przewidywał ogólne wykształcenie w ciągu 3 lub 5 lat, z dużym naciskiem na naukę języków obcych. W ciągu następnych dwóch lat uczniowie przygotowywali się do zawodu wojskowego oraz do służby cywilnej (prawo i konstytucja). Wykształcenia dopełniała nauka fechtunku – sztuki władania szablą lub szpadą, jazdy konnej, tańców, czasem także muzyki. Te przedmioty określano mianem kunsztów.

Ponadto kadeci mogli studiować prawo i kameralistykę, czyli naukę o administracji i zarządzaniu. Druga specjalizacja miała charakter ściśle wojskowy. Na tym kierunku kadeci zdobywali wiedzę z zagadnień dotyczących taktyki, inżynierii wojskowej i sztuki artyleryjskiej. Taki podział wyraźnie wskazywał, iż kadeci byli przygotowywani do służby wojskowej i do pracy na publicznych stanowiskach cywilnych.

Uczniowie podlegali także dyscyplinie wojskowej oraz zobowiązani byli do przestrzegania określonego porządku dnia: o 6 rano pobudka, później msza święta i zajęcia.

Program szkolenia wojskowego opisany został tak: „przewidywał naukę inżynierii wojskowej i taktyki, musztrę, szermierkę, posługiwanie się bronią palną, marsze i ćwiczenia polowe. Kadetów zapoznawano także z zasadami organizacji wojsk i wielkich operacji wojennych oraz z: terminologią i teoretyczną literaturą wojskową. Wykłady i ćwiczenia prowadzone w szkole miały na celu wyrabianie w kadetach szybkiej orientacji, zaradności i umiejętności kierowania działaniami wojska. Sprawdzianem tych umiejętności były zajęcia terenowe i ćwiczenia w polu”.

Mundur[edytuj | edytuj kod]

Kadeci używali zarówno munduru małego jak i wielkiego. Ich mundur codzienny składał się z: czerwonego sukiennego rajtroka z granatowymi wyłogami i mosiężnymi guzikami; czarnego, filcowego trójrożnego kapelusza; białych spodni i czarnych wysokich butów. Rekruci i źle uczący się kadeci nosili wyłogi białe[3]. Komendant, profesorowie, wykładowcy i kadeci od 1765 roku nosili mundury wielkie wzoru zachodnioeuropejskiego w kolorze granatowym[a] z pąsowymi wyłogami, białe kamizelki i spodnie, filcowe czarne kapelusze obszyte taśmą złotą i takież naramienniki[4]. Kadeci nosili też specjalny munduru paradny używany przy wartach tronowych. Składał się on z kaszkietu z pąsowego aksamitu z białym pióropuszem, białego koletu i spodni z cienkiego sukna oraz pąsowego aksamitnego lederwerka, obszytego po brzegach złotym galonem[3].

Regulamin przewidywał cały podniosły ceremoniał towarzyszący ubieraniu kadeta w mundur. Stosowano system wyróżnień w formie dodatków do munduru w postaci ozdobnych szlif, za uzyskane wyniki w nauce, pilność i dobre sprawowanie. Jednym z wyższych odznaczeń było nadanie prawa do noszenia temblaka oficerskiego przy szpadzie[4].

Utrzymanie[edytuj | edytuj kod]

Król poprzez założenie szkoły wypełnił swoje zobowiązania podpisane w pacta conventa. Przeznaczył na ten cel 1,5 miliona zł z własnej kieszeni, później na jej działalność łożył 600 000 zł rocznie (200 000 zł ze szkatuły królewskiej i 400 000 ze skarbu Rzeczypospolitej). Pozwoliło to na utrzymanie w ciągu roku 200 kadetów, której to liczby jednak nigdy szkoła nie osiągnęła[4]. W 1768 poseł rosyjski Nikołaj Repnin wyłożył na rzecz Szkoły Rycerskiej 5555 dukatów (100 000 złotych polskich) by powstrzymać jej kadetów od udziału w konfederacji barskiej. Sam król miał później krytyczny stosunek do Szkoły Rycerskiej, w rozmowie z dyplomatą brytyjskim Jamesem Harrisem, 1. hrabią Malmesbury posunął się do stwierdzenia: uważam korpus kadecki za oręż przydatny jedynie interesom Imperatorowej[3].

Kontynuacja idei[edytuj | edytuj kod]

Królewska Szkoła Rycerska była wzorem dla założycieli Korpusów Kadeckich w II Rzeczypospolitej, którzy po zdobyciu przez Polskę niepodległości wskrzesili ideę tej instytucji w odradzającym się państwie polskim, by utrzymać i rozwinąć niepodległość. Uczniowie szkół kadeckich wzięli udział w III Powstaniu Śląskim. Marszałek Józef Piłsudski ustanowił dzień 21 maja (rozpoczęcie walk na górze św. Anny) oficjalnym „Dniem Kadeta”.

Obecnie do dawnej tradycji nawiązuje Fundacja Szkoła Rycerska, której misją jest edukacja i formacja obywatelska młodzieży, oparta m.in. na „Prawidłach dla Szkoły Rycerskiej” autorstwa księcia Czartoryskiego. Fundacja ma na celu udostępniać młodym ludziom odpowiednie narzędzia do inteligentnej służby Rzeczypospolitej w XXI wieku oraz pokazywać, jak można je efektywnie wykorzystać. Cel ten realizuje m.in. poprzez projekt edukacyjny „Letnia Szkoła Rycerska”, zaś w planach ma założenie i prowadzenie placówki edukacyjnej opartej na tradycji Akademii Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej oraz Korpusów Kadeckich[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. kolety i fraki

Przypisy

  1. Jarosław Gdański, Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Kamil Stepan, Wojsko Koronne. Formacje Targowicy, szkolnictwo wojskowe. Varia, Uzupełnienia, Kraków 2003, s. 65.
  2. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 839. ISBN 83-01-08836-2.
  3. 3,0 3,1 3,2 Zdzisław Żygulski jun: Polski mundur wojskowy. s. 36.
  4. 4,0 4,1 4,2 Leonard Ratajczak: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. s. 82 - 83.
  5. Szkoła Rycerska (pol.). [dostęp 2014-01-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]