Sztuka iluzji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Sztuka iluzji – gałąź sztuki estradowej, w której środki wyrazu artystycznego tworzone są w oparciu o umiejętności wywoływania zjawisk pozornie sprzecznych z prawami fizyki, przy zastosowaniu różnorakich sposobów odwracania uwagi widzów od właściwych działań artysty, szczególnie poprzez zakłócenie logicznego wnioskowania z sugerowanych przez artystę czynności.

Reprezentantami sztuki iluzji są: iluzjoniści, mentaliści oraz prestidigitatorzy (manipulatorzy), jednak każdego z nich ogólnie nazywa się iluzjonistą. W języku potocznym błędnie reprezentantów sztuki iluzji nazywa się magikami.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Hieronymus Bosch: Iluzjonista, 1475-1480
Jean Eugène Robert-Houdin, pierwszy nowoczesny iluzjonista.

Historia sztuki iluzji sięga czasów przed naszą erą, już w starożytnym Egipcie znana była m. in sztuczka z trzema piłkami i kubeczkami. W średniowieczu iluzjoniści bywali posądzani o kontakty z siłami nadprzyrodzonymi. Czasem triki wykorzystywane były do oszustw, przede wszystkim w grach karcianych.

Współcześnie rozumiana iluzja rozwinęła się w XIX wieku n.e. Przełomem okazała się działalność Jeana Roberta-Houdina, który wprowadził do sztuki urządzenia mechaniczne, rozwinął triki związane ze sprawną manipulacją dłońmi i przedmiotami.

Również w XIX wieku działał Harry Houdini (jego artystyczny pseudonim nawiązuje do nazwiska Jeana Roberta-Houdina), zasłynął przede wszystkim spektakularnymi ucieczkami z niebezpiecznych sytuacji (np. zatopionej skrzyni).

W XX wieku iluzja stała się popularna i przeniknęła jako rozrywka do kultury masowej. W latach 80. i 90. XX wieku w telewizji popularne stały się wysokobudżetowe przedstawienia dla dużej publiczności – symbolem tego okresu stał się David Copperfield.

Współcześnie iluzja jest popularna na komercyjnych przyjęciach, festynach i innych masowych imprezach.

Tajemnica[edytuj | edytuj kod]

Sztuka iluzji swój sukces opiera na zaskoczeniu i zadziwieniu widza. Dlatego ważne jest zachowania sekretu wykonania triku, który nie może być znany publiczności. Zawodowi iluzjoniści nie ujawniają sekretów swoich trików.

W 1998 roku amerykańska telewizja FOX wyemitowała cykl programów ujawniających sekrety niektórych trików (program Magia bez tajemnic emitowany w Polsce w 2006 roku w telewizji Polsat), co wzbudziło liczne kontrowersje w świecie iluzjonistów. W programie Zamaskowany Magik (którego tożsamość została na koniec ujawniona - był nim Val Valentino) wyjawił sekrety wielu znanych - lecz tylko klasycznych trików. Powodem jego decyzji była podobno chęć wymuszenia na iluzjonistach większej kreatywności w tworzeniu nowych trików, ponieważ znaczna część współczesnej iluzji to patenty stworzone jeszcze w XIX i XX wieku.

W środowisku iluzjonistów są jednak nie tylko przeciwnicy ujawniania sekretów pracy, lecz także obrońcy.

Argumenty przeciwników:

  • atrakcyjność pokazu iluzjonisty spada, ponieważ widzowie tracą poczucie zaskoczenia i nie doznają złudzenia
  • ujawnienie sekretów powoduje zmniejszenie możliwości rozwoju zawodowego iluzjonistów - amatorów, ponieważ wymyślanie nowych trików i rutyn jest trudne
  • ujawniając sekrety łamane są prawa autorskie - triki są własnością iluzjonistów którzy je stworzyli, upublicznienie sekretu to kradzież własności intelektualnej
  • jeśli masowa publiczność pozna sekrety, wówczas podczas pokazów iluzjonistycznych widzowie mogą psuć występ (np. głośno wyjaśniać trik, itp.).

Argumenty obrońców:

  • ujawnienie sztuczek zwiększa kreatywność iluzjonistów w wymyślaniu nowych trików; często stare sztuczki - których sekret publiczność podejrzewa, że zna - realizowane są w odmienny sposób
  • w sztuce iluzji liczy się nie tylko wyjaśnienie sztuczki, gdyż nawet znając sekret widzowie nie są w stanie powtórzyć większości trików samodzielnie
  • nawet ujawnione triki nadal są popularne
  • zwiększenie dostępu do sztuki iluzji powoduje wzrost zainteresowania nią większą grupę ludzi i co za tym idzie - zwiększa się ilość nowych iluzjonistów
  • sposób wykonania triku iluzjonistycznego nie jest utworem w rozumieniu prawa autorskiego: utworami są natomiast nagrania pokazów iluzjonistycznych (Ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne[1]).

Gatunki sztuki iluzji[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej wyróżniane gatunki iluzji to[2][3][4]:

  • iluzja sceniczna – efekty prezentowane są na scenie, w sporej odległości od widzów; iluzje sceniczne wykonowyał np. David Copperfield
  • mikroiluzja (inaczej close-up[5]) – efekty prezentowane w bezpośrednim kontakcie z widzami na przedmiotach codziennego użytku, zdarza się, że ilujonista siedzi przy stoliku
  • iluzja kameralna (ang. parlor magic lub platform magic) – drobne efekty trikowe prezentowane na bazie specjalnych rekwizytów lub specjalnie przygotowanych akcesoriów przed widownią większą niż close-up, ale mniejszą niż iluzja sceniczna; przedstawicielami tego gatunku mogą być m.in. Penn & Teller
  • iluzja uliczna – iluzjonista prezentuje swoje efekty na ulicy, wśród przechodniów; wyróżniana tylko ze względu na miejsce pokazów; obecnie najbardziej znanymi iluzjonistami ulicznym są Criss Angel, David Blaine, Dynamo i Cyril Takayama; w Polsce sztukę tę prezentuje grupa Metamorphosis w programie telewizyjnym 52 - nowe oblicze iluzji w telewizji MTV Polska
  • mentalizm (iluzja mentalna) – można prezentować w każdych warunkach (na scenie, przy stoliku, na ulicy), polegająca na odgadywaniu przez iluzjonistę myśli widzów oraz innego rodzaju czynników, których pozornie iluzjonista nie jest w stanie znać; mentalizm stwarza pozory telepatii, dzięki wykorzystaniu zimnego odczytu i obserwacji mowy ciała[6]. Do najwybitniejszych mentalistów zaliczani są Derren Brown, Criss Angel, Banachek, Uri Geller i Keith Barry
  • iluzja karciana – efekty są wykonywane przy użyciu talii kart
  • manipulacja – gatunek iluzji uznawany za najtrudniejszy, w którym efekty są generowane przez sprawność dłoni (na przykład pojawianie i multiplikacje piłeczek, pojawianie kart); znakomici polscy manipulatorzy, to Tomasz Chełmiński, Sławomir Piestrzeniewicz, Andrzej Słowiński - Astrallvi, Andreas Forini oraz Grzegorz Klat.
  • eskapologia – efektowne ucieczki z klatek, więzów, kajdanek itp. prezentowane np. przez Harry'ego Houdiniego, nazywanego czasem nawet "mistrzem eskapologii"[7]
  • multimedia magic – najnowszy rodzaj sztuki iluzji, wykorzystujący zaawansowane techniki multimedialne; w Polsce reprezentowany przez grupę Metamorphosis
  • matematyczno-logiczna - proste sztuczki bazujące na ciekowstkach czy zasadach matematyki czy logiki
  • chemiczna - gdzie do tricków używa się odczynników i materiałów o określonych właściwościach

Podział efektów iluzjonistycznych[edytuj | edytuj kod]

  • pojawianie się – wyciągnięcie królika z pustego kapelusza, itp.
  • znikanie – znikanie przedmiotów lub osoby zamkniętej w skrzynie, po jej zasłonięciu, itp.
  • przemiana – np. chusteczki w gołębia
  • przywracanie (scalanie) – łączenie w całość podartych przedmiotów (kart, itp.)
  • teleportacja
  • lewitacja
  • penetracja (przenikanie) – przechodzenie człowieka przez solidne obiekty (ściany, lustra, innego człowieka), przenikanie różnych solidnych przedmiotów przez siebie, również przebijanie człowieka nożami, sztyletami, mieczami itp.
  • przewidywanie – np. co wybierze widz
  • transpozycja - zamiana przedmiotów miejscami
  • ucieczka – wyplątanie się z więzów, łańcuchów, kaftanu bezpieczeństwa, itp.

Dodatkowo iluzjoniści często w jednej sztuczce łączą ze sobą wiele różnych efektów.

Technika[edytuj | edytuj kod]

Iluzjoniści do wykonywania sztuczek wykorzystują przede wszystkim nieuwagę widza. Kluczem jest skupienie oczu publiczności na wszystkim poza faktycznym działaniem. Ważna jest sprawność rąk, wysoka sprawność fizyczna (zwłaszcza w przypadku asystentów), zdolności aktorskie i kabaretowe. Iluzjoniści często korzystają ze specjalnie skonstruowanych rekwizytów (spreparowane skrzynie, kajdanki, kłódki oraz inne przedmioty codziennego użytku, lustra, niewidzialne nici i liny; obecnie lasery, telewizory, kamery, dźwigi oraz podnośniki).

Uwagę widza odwracają głównie asystenci, zasłony dymne, efekty pirotechniczne, ekrany telewizyjne, projektory, efekty dźwiękowe oraz aktorstwo iluzjonisty.

Ważna jest również oprawa wykonywanych sztuczek. Często iluzje są skeczami lub etiudami. Popularne jest tworzenie sytuacji ekstremalnych, z wykorzystaniem ognia, wody, niebezpiecznych przedmiotów (pistolety, noże, piły łańcuchowe itp).

Najbardziej znane triki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Efekty iluzjonistyczne.
  • przepiłowanie kobiety na pół
  • ucieczka z akwarium
  • lewitacja oraz latanie (np. Lot Davida Copperfielda)
  • wyciągnięcie królika z kapelusza
  • triki z gołębiami
  • sztuczki z kulkami, chustami, sznurami
  • znikanie dużych przedmiotów (samolotów, pociągów lub zwierząt)
  • rosyjska ruletka

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • podczas wykonywania sztuczki chwytania zębami kuli pistoletu zginęło kilkunastu iluzjonistów
  • urządzenie wykorzystywane przez Davida Copperfielda do iluzji lotu zostało opatentowane[8]

Iluzjoniści[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Iluzjoniści.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Mentalizm

Przypisy

  1. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994
  2. Jerzy Mecwaldowski, KKI: Czym jest sztuka iluzji.
  3. O kategoriach w sztuce iluzji
  4. Magic.
  5. Mark Willson: Complete Cours in Magic. Courage Books, 1975, s. 472. ISBN 0-89471-623-9.
  6. Krzysztof Galos: Mentalizm - kompendium wiedzy. 2013, s. 113.
  7. Rzeczpospolita: Harry Houdini - iluzjonista wszech czasów. 24 marca 2011.
  8. Opis patentu

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]