Sztum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sztum
Sztum
Herb Flaga
Herb Sztumu Flaga Sztumu
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat sztumski
Gmina Sztum
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1416
Burmistrz Leszek Jan Tabor
Powierzchnia 4,59 km²
Wysokość 45,5 - 63,4 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

10 427
2127,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 82-400
Tablice rejestracyjne GSZ
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Sztum
Sztum
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sztum
Sztum
Ziemia 53°55′18″N 19°02′01″E/53,921667 19,033611Na mapach: 53°55′18″N 19°02′01″E/53,921667 19,033611
TERC
(TERYT)
6222916054
SIMC 0932991
Urząd miejski
ul. Mickiewicza 39
82-400 Sztum
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa

Sztum (niem. Stuhm) – miasto w północnej Polsce, w woj. pomorskim, w powiecie sztumskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sztum. Położone nad jeziorami: Zajezierskim i Barlewickim (dawniej tworzyły jedno Jezioro Białe)[1], przy drodze krajowej nr 55 (KwidzynMalbork).

Według danych z 31 marca 2011r. miasto miało 10 427 mieszkańców[2].

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Sztum[3].

Sztum jest podzielony na osiedla: Osiedle na Wzgórzu, Osiedle Nad Jeziorem, Osiedle Różane, Osiedle Sierakowskich, Osiedle Parkowe, Osiedle Witosa, Osiedle Zacisze, Osiedle Piastowskie, Osiedle Reja i Plac Wolności.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 4,59 km²[4].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym średniowieczu gród pruski, zdobyty w 1236 przez Krzyżaków. Zamek zbudowany został w latach 1326–1335. Od 1330 siedziba krzyżackiego wójta. W 1377 miasto odwiedził książę austriacki Albrecht, który pozostawił zakonowi herb, którym posługiwał się wójt sztumski, oraz fundusze na budowę wieży. W 1410 podczas wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim zamek i miasto na krótko trafiło w ręce wojsk polskich, dowodzonych przez Jędrzeja z Brochocic. Prawa miejskie Sztum otrzymał w 1416, nadane przez wielkiego mistrza Michaela Küchmeistera von Sternberg, a potwierdzone przez polskiego króla Zygmunta II Augusta w 1553. Miasto otoczono murami z dwoma bramami na osi północ-południe na szlaku MalborkKwidzyn. Wytyczono 50 działek osadniczych. Władza spoczywała w rękach rady, na której czele stał wójt. Dwa razy w roku (22 VI i 11 XI) odbywał się w Sztumie jarmark, a w każdy piątek targ[5].

Podczas wojny 13-letniej miasto i zamek na krótko trafiły w ręce Polaków – od 8 sierpnia do 21 września 1454.

Na podstawie pokoju toruńskiego z 1466 Sztum został włączony do Korony Polskiej. W latach 1468–1772 miasto powiatowe w województwie malborskim oraz miejsce sejmików tegoż województwa. Polska nazwa Sztum występuje po raz pierwszy w źródłach z 1565.

Od XVI w. w sztumskim kościele (wybudowanym po wojnie trzynastoletniej) odbywały się często wojewódzkie sejmiki ziemskie, a w ratuszu szlacheckie sądy ziemskie dla województwa malborskiego. Mieszczanie zajmowali się przeważnie uprawą roli i warzeniem piwa[5]. Podczas V wojny polsko-szwedzkiej tzw. o "Ujście Wisły" miasto było okupowane przez wojska szwedzkie[potrzebne źródło]. Po przegranej bitwie pod Trzcianą Gustaw II Adolf schronił się na sztumskim zamku. Na mocy rozejmu w Starym Targu miasto wraz z zamkiem znalazły się w rękach elektora brandenburskiego, od 6 września 1629 aż do rozejmu w Sztumskiej Wsi 12 września 1635. Ponownie pod okupacją szwedzką miasto było w czasie "Potopu Szwedzkiego" (1655–1660).

Po I rozbiorze Sztum znalazł się na terytorium Królestwa Prus, od 1870 w granicach Cesarstwa Niemiec. Rozwój miasta nastąpił na przełomie XIX/XX w. dzięki uruchomieniu linii kolejowej z Malborka do Torunia w 1883[5]. Według danych pochodzących ze spisu z 1905 roku ludność miasto w ponad 60% stanowili Niemcy, jednak na 125 wsi w powiecie, w 47 Polacy stanowili większość [6]. W plebiscycie w 1920 ludność opowiedziała się za pozostaniem w państwie niemieckim, jednak Sztum stanowił główny ośrodek mniejszości polskiej na ówczesnym niemieckim Powiślu dzięki ziemiańskim rodzinom Sierakowskich i Donimirskich[7].

Sztum przyłączony został ponownie do Polski w 1945 jako siedziba powiatu w województwie gdańskim do 1975. Po reformie administracyjnej kraju i likwidacji powiatów wszedł w skład województwa elbląskiego. W 1998 w mieście wybuchły protesty mieszkańców w związku z nieumieszczeniem Sztumu na powiatowej mapie Polski, co przyczyniło się do tego, że decyzją z 2001 Sztum ponownie jest miastem powiatowym (od 1 stycznia 2002).

Od 2009, dzięki dotacjom z Unii Europejskiej, w Sztumie odbywa się szeroko zakrojona rewitalizacja miasta.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Częściowo zachowany zamek krzyżacki, gotycki, zbudowany po 1331, przebudowany w 1414, z ruinami ośmiobocznej wieży w narożu północno-wschodnim. W historii był letnią rezydencją Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Należy do Stowarzyszenia Gmin "Polskie Zamki Gotyckie". Na terenie zamku odbywają się turnieje oraz pokazy walk rycerskich. Dziedziniec zamkowy to również miejsce plenerów malarskich.
  • Kościół parafialny św. Anny – główny element w krajobrazie staromiejskiej części Sztumu. Zbudowany po wojnie 13-letniej, obecny kształt uzyskał na przełomie lat 1900–1901. Wnętrze utrzymano w stylu neogotyckim z elementami wystroju barokowego.
  • Kościół poewangelicki – na miejscu dawnego ratusza, w centralnej części rynku. Powstał w latach 1816–1818 w stylu neoklasycystycznym. Obecnie mieści się tam Muzeum Alyem.
  • Fragmenty murów miejskich.
Widok miasta i zamku, rysunek z 1749
Rycina z ok. 1600, przedstawiająca zamek
Zamek w Sztumie
Zamek w Sztumie
  • Wieża ciśnień zbudowana w 1911. Jest na planie koła, a na wysokości piątej kondygnacji z cylindrycznej przechodzi w ośmioboczną. Usytuowana jest na wzniesieniu przy rozwidleniu ulic Kochanowskiego, Nowowiejskiego oraz Słowackiego.
  • Cmentarz wraz z kaplicą cmentarną przy ulicy Kochanowskiego powstały na przełomie XVII i XVIII wieku. Jest to najstarszy cmentarz w mieście, który zachował się do dzisiaj. Funkcje cmentarza miejskiego pełnił do 1945, co upamiętniają dwie tablice pamiątkowe, poświęcone pochowanym tu katolikom oraz ewangelikom.
  • Cmentarz katolicki przy rozwidleniu ulic Domańskiego i Pieniężnego powstały na początku XX wieku.
  • Więzienie powstałe na początku XX wieku.

Imprezy[edytuj | edytuj kod]

  • Ogólnopolski Przegląd Sztuki Więziennej
  • Międzynarodowy Plener Malarski Sztum–Barlewice
  • Dni Ziemi Sztumskiej, Targi Powiśla
  • Święto Ryby

Sport w Sztumie[edytuj | edytuj kod]

  • Klub Kolarski Lider Sztum. Trenerem klubu jest Eugeniusz Słonina. Data założenia klubu to 2005 rok.
  • Klub kajakarski MLKS Victoria Sztum. Prezesem klubu jest Stanisław Kuczyński. Data założenia klubu to 1980 rok. Zawodnikiem klubu jest m.in. Wojciech Tyszyński.
  • Lekkoatletyczny Klub Sportowy "Zantyr" Sztum. Klub jest głównym organizatorem Grand Prix Sztumu w Biegach Przełajowych. Prezesem klubu jest Bogdan Owsiany, a wiceprezesem Ryszard Mazerski[8]. Data założenia klubu: 28 czerwca 2005.
  • Klub Piłkarski Olimpia Sztum. Dane podstawowe[9]:
    • Prezes klubu: Andrzej Parafiniuk
    • Dyrektor klubu: Jan Gutowski
    • Kierownik drużyny: Andrzej Gałązka
    • Trener drużyny: Mirosław Zarański
    • Data założenia: 1 maja 1946
    • Barwy klubu: biało-niebieskie

Klub nosił nazwy:

od 1946 do 1949 – Klub Sportowy Gryf Sztum
od 1950 do 1955 – ZS Milicyjny Klub Sportowy Gwardia Sztum
od 1956 do 1959 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum
od 1959 do 1964 – Klub Sportowy Olimpia Sztum
od 1964 do 1972 – Gwardyjski Klub Sportowy Olimpia Sztum
od 1972 do 1974 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum
od 1974 do 1978 – Zakładowy Klub Piłkarski POM Sztum
od 5 kwietnia 1978 do 1993 – Ludowy Klub Sportowy Powiśle Czernin
od 24 czerwca 1993 – Klub Piłkarski Olimpia Sztum
Kościół pw. św. Anny
Kościół poewangelicki (obecnie muzeum regionalne)

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Struktury wyznaniowe w Sztumie.

Kościół rzymskokatolicki:

Świadkowie Jehowy:

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[10]:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ok. 6 km na północ od miasta funkcjonuje prywatne lądowisko Koślinka.

Honorowi obywatele miasta[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zamek w Sztumie. Powiślańska Organizacja Turystyczna. [dostęp 2011-02-08].
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. M.P. z 1967 r. Nr 67, poz. 332
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  5. 5,0 5,1 5,2 Historia Sztumu. [dostęp 2011-11-13].
  6. Roczniki Historyczne, T.21, 1956
  7. Wiesław Jedliński: Dzieje Oświaty i Kultury w Wolnym Mieście Gdańsku i na Powiślu. Malbork 1998, ISBN 83-86057-45-9, s. 152, 190–192, 201–204.
  8. Strona klubu "Zantyr"
  9. Oficjalna strona Olimpii Sztum
  10. Partnerzy Europejscy. sztum.pl. [dostęp 2011-11-13].
  11. Informacje na portalu sejm-wielki.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]