Sztum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sztum
Sztum
Herb Flaga
Herb Sztumu Flaga Sztumu
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat sztumski
Gmina Sztum
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1416
Burmistrz Leszek Jan Tabor
Powierzchnia 4,59 km²
Wysokość 45,5 - 63,4 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

10 427
2127,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 82-400
Tablice rejestracyjne GSZ
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Sztum
Sztum
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sztum
Sztum
Ziemia 53°55′18″N 19°02′01″E/53,921667 19,033611Na mapach: 53°55′18″N 19°02′01″E/53,921667 19,033611
TERC
(TERYT)
6222916054
SIMC 0932991
Urząd miejski
ul. Mickiewicza 39
82-400 Sztum
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa

Sztum (niem. Stuhm) – miasto w północnej Polsce, w woj. pomorskim, w powiecie sztumskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sztum. Położone nad jeziorami: Zajezierskim i Barlewickim (dawniej tworzyły jedno Jezioro Białe)[1], przy drodze krajowej nr 55 (KwidzynMalbork).

Według danych z 31 marca 2011r. miasto miało 10 427 mieszkańców[2].

Sztum jest podzielony na osiedla: Osiedle na Wzgórzu, Osiedle Nad Jeziorem, Osiedle Różane, Osiedle Sierakowskich, Osiedle Parkowe, Osiedle Witosa, Osiedle Zacisze, Osiedle Piastowskie, Osiedle Reja i Plac Wolności.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 4,59 km²[3].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym średniowieczu gród pruski, zdobyty w 1236 przez Krzyżaków. Zamek zbudowany został w latach 1326–1335. Od 1330 siedziba krzyżackiego wójta. W 1377 miasto odwiedził książę austriacki Albrecht, który pozostawił zakonowi herb, którym posługiwał się wójt sztumski, oraz fundusze na budowę wieży. W 1410 podczas wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim zamek i miasto na krótko trafiło w ręce wojsk polskich, dowodzonych przez Jędrzeja z Brochocic. Prawa miejskie Sztum otrzymał w 1416, nadane przez wielkiego mistrza Michaela Küchmeistera von Sternberg, a potwierdzone przez polskiego króla Zygmunta II Augusta w 1553. Miasto otoczono murami z dwoma bramami na osi północ-południe na szlaku MalborkKwidzyn. Wytyczono 50 działek osadniczych. Władza spoczywała w rękach rady, na której czele stał wójt. Dwa razy w roku (22 VI i 11 XI) odbywał się w Sztumie jarmark, a w każdy piątek targ[4].

Podczas wojny 13-letniej miasto i zamek na krótko trafiły w ręce Polaków – od 8 sierpnia do 21 września 1454.

Na podstawie pokoju toruńskiego z 1466 Sztum został włączony do Korony Polskiej. W latach 1468–1772 miasto powiatowe w województwie malborskim oraz miejsce sejmików tegoż województwa. Polska nazwa Sztum występuje po raz pierwszy w źródłach z 1565.

Od XVI w. w sztumskim kościele (wybudowanym po wojnie trzynastoletniej) odbywały się często wojewódzkie sejmiki ziemskie, a w ratuszu szlacheckie sądy ziemskie dla województwa malborskiego. Mieszczanie zajmowali się przeważnie uprawą roli i warzeniem piwa[4]. Podczas V wojny polsko-szwedzkiej tzw. o "Ujście Wisły" miasto było okupowane przez wojska szwedzkie[potrzebne źródło]. Po przegranej bitwie pod Trzcianą Gustaw II Adolf schronił się na sztumskim zamku. Na mocy rozejmu w Starym Targu miasto wraz z zamkiem znalazły się w rękach elektora brandenburskiego, od 6 września 1629 aż do rozejmu w Sztumskiej Wsi 12 września 1635. Ponownie pod okupacją szwedzką miasto było w czasie "Potopu Szwedzkiego" (1655–1660).

Po I rozbiorze Sztum znalazł się na terytorium Królestwa Prus, od 1870 w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Rozwój miasta nastąpił na przełomie XIX/XX w. dzięki uruchomieniu linii kolejowej z Malborka do Torunia w 1883[4]. Według danych pochodzących ze spisu z 1905 roku ludność miasta w ponad 60% stanowili Niemcy, jednak na 125 wsi w powiecie, w 47 Polacy stanowili większość [5]. W plebiscycie w 1920 ludność opowiedziała się za pozostaniem w państwie niemieckim, jednak Sztum stanowił główny ośrodek mniejszości polskiej na ówczesnym niemieckim Powiślu dzięki ziemiańskim rodzinom Sierakowskich i Donimirskich[6].

Sztum został ponownie przyłączony do Polski w 1945 jako stolica powiatu w województwie gdańskim, którą pozostawał do 1975. Po reformie administracyjnej kraju i likwidacji powiatów wszedł w skład województwa elbląskiego. W 1998 podjęto decyzję o przyłączeniu miasta do powiatu malborskiego, co wywołało znaczne niezadowolenie społeczne. W rezultacie, decyzją rządu z 2001, Sztum ponownie został miastem powiatowym (od 1 stycznia 2002).

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Sztum[7].

Od 2009, dzięki dotacjom z Unii Europejskiej, w Sztumie odbywa się szeroko zakrojona rewitalizacja miasta.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Częściowo zachowany zamek krzyżacki, gotycki, zbudowany po 1331, przebudowany w 1414, z ruinami ośmiobocznej wieży w narożu północno-wschodnim. Dawna letnia rezydencja Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Na terenie zamku odbywają się turnieje oraz pokazy walk rycerskich. Dziedziniec zamkowy to również miejsce plenerów malarskich.
  • Kościół parafialny św. Anny – główny element w krajobrazie staromiejskiej części Sztumu. Zbudowany po wojnie 13-letniej, obecny kształt uzyskał na przełomie lat 1900–1901. Wnętrze utrzymano w stylu neogotyckim z elementami wystroju barokowego.
  • Kościół poewangelicki – na miejscu dawnego ratusza, w centralnej części rynku. Powstał w latach 1816–1818 w stylu neoklasycystycznym. Obecnie mieści się tam Muzeum Alyem.
  • Fragmenty murów miejskich.
Widok miasta i zamku, rysunek z 1749
Rycina z ok. 1600, przedstawiająca zamek
Zamek w Sztumie
Zamek w Sztumie
  • Wieża ciśnień zbudowana w 1911. Jest na planie koła, a na wysokości piątej kondygnacji z cylindrycznej przechodzi w ośmioboczną. Usytuowana jest na wzniesieniu przy rozwidleniu ulic Kochanowskiego, Nowowiejskiego oraz Słowackiego.
  • Cmentarz wraz z kaplicą cmentarną przy ulicy Kochanowskiego, powstały na przełomie XVII i XVIII wieku. Jest to najstarszy zachowany cmentarz w mieście. Do 1945 pełnił funkcje cmentarza miejskiego, co upamiętniają dwie tablice pamiątkowe, poświęcone pochowanym tu katolikom oraz ewangelikom.
  • Cmentarz katolicki przy rozwidleniu ulic Domańskiego i Pieniężnego, powstały na początku XX wieku.
  • Więzienie powstałe na początku XX wieku.

Imprezy[edytuj | edytuj kod]

  • Ogólnopolski Przegląd Sztuki Więziennej
  • Międzynarodowy Plener Malarski Sztum–Barlewice
  • Dni Ziemi Sztumskiej, Targi Powiśla
  • Święto Ryby

Sport w Sztumie[edytuj | edytuj kod]

  • Klub Kolarski Lider Sztum. Trenerem klubu jest Eugeniusz Słonina. Data założenia klubu to 2005 rok.
  • Klub kajakarski MLKS Victoria Sztum. Prezesem klubu jest Stanisław Kuczyński. Data założenia klubu to 1980 rok. Zawodnikiem klubu jest m.in. Wojciech Tyszyński.
  • Lekkoatletyczny Klub Sportowy "Zantyr" Sztum. Klub jest głównym organizatorem Grand Prix Sztumu w Biegach Przełajowych. Prezesem klubu jest Bogdan Owsiany, a wiceprezesem Ryszard Mazerski[8]. Data założenia klubu: 28 czerwca 2005.
  • Klub Piłkarski Olimpia Sztum. Dane podstawowe[9]:
    • Prezes klubu: Andrzej Parafiniuk
    • Data założenia: 1 maja 1946
    • Barwy klubu: biało-niebieskie

Klub nosił nazwy:

od 1946 do 1949 – Klub Sportowy Gryf Sztum
od 1950 do 1955 – ZS Milicyjny Klub Sportowy Gwardia Sztum
od 1956 do 1959 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum
od 1959 do 1964 – Klub Sportowy Olimpia Sztum
od 1964 do 1972 – Gwardyjski Klub Sportowy Olimpia Sztum
od 1972 do 1974 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum
od 1974 do 1978 – Zakładowy Klub Piłkarski POM Sztum
od 5 kwietnia 1978 do 1993 – Ludowy Klub Sportowy Powiśle Czernin
od 24 czerwca 1993 – Klub Piłkarski Olimpia Sztum
Kościół pw. św. Anny
Kościół poewangelicki (obecnie muzeum regionalne)

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Struktury wyznaniowe w Sztumie.

Kościół rzymskokatolicki:

Świadkowie Jehowy:

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[11]:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ok. 6 km na północ od miasta funkcjonuje prywatne lądowisko Koślinka.

Honorowi obywatele miasta[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zamek w Sztumie. Powiślańska Organizacja Turystyczna. [dostęp 2011-02-08].
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  4. 4,0 4,1 4,2 Historia Sztumu. [dostęp 2011-11-13].
  5. Roczniki Historyczne, T.21, 1956
  6. Wiesław Jedliński: Dzieje Oświaty i Kultury w Wolnym Mieście Gdańsku i na Powiślu. Malbork 1998, ISBN 83-86057-45-9, s. 152, 190–192, 201–204.
  7. M.P. z 1967 r. Nr 67, poz. 332
  8. Strona klubu "Zantyr"
  9. Oficjalna strona Olimpii Sztum
  10. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 31 maja 2014.
  11. Partnerzy Europejscy. sztum.pl. [dostęp 2011-11-13].
  12. Informacje na portalu sejm-wielki.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]