Szymon Datner

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grób Szymona Datnera na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Szymon Datner (ur. 2 lutego 1902 w Krakowie, zm. 8 grudnia 1989 w Warszawie) – polski historyk żydowskiego pochodzenia.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Przed II wojną światową pracował jako nauczyciel w Gimnazjum Hebrajskim w Białymstoku. Przeżył wojnę ukrywając się w lasach wschodniej Polski[1]. Pod pseudonimem "Tolo", przyłączył się do lokalnej partyzantki żydowskiej, oddziału "Forojs"[2], który od 1944 był częścią partyzantki sowieckiej, brygady im. W. Czapajewa pod dowództwem płk M. K. Wojciechowskiego[3][4]. 24 maja 1943 pomagał w wywiezieniu kilku osób z białostockiego getta. Pomiędzy 1944 i 1946 stał na czele biura Centralnego Komitetu Żydów Polskich w Białymstoku, reprezentującego wobec władz państwowych Żydów ocalałych z Holocaustu oraz organizującego dla nich opiekę i pomoc.

Następnie pracował w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie i był jednym z historyków którzy działali w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, przekształconej następnie w Instytut Pamięci Narodowej. Szymon Datner zajmował się głównie badaniem zbrodni niemieckich w Polsce popełnionych w czasie II wojny światowej oraz Holocaustu. Zmuszony do rezygnacji[1][5] z zajmowanych funkcji po zajściach mających miejsce podczas marca 1968, wkrótce potem został zrehabilitowany[1]. Wielokrotnie spotykał się z Janem Pawłem II podczas jego pielgrzymek do Polski.

Zmarł w 1989 w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 10, rząd 5)[6][7].

Jego córka, Helena Datner, jest także historykiem i socjologiem, dwie córki Lilka i Mika zginęły podczas Holocaustu. Był żonaty z Edwardą Orłowską[8].

Badania[edytuj | edytuj kod]

W 1966, jako historyk zajmujący się po wojnie zagadnieniem Holocaustu, w pracy dotyczącej tego tematu, odpowiedzialność za masowe zbrodnie na żydowskiej ludności Białostocczyzny (mające miejsce po ataku III Rzeszy na ZSRR w czerwcu 1941), przypisał specjalnym grupom operacyjnym niemieckiej policji i opisał prowokacje, których się dopuszczały. Zdaniem Datnera oddziały niemieckie, choć w większości dokonywały eksterminacji samodzielnie, dokonując zbrodni na Żydach niejednokrotnie odegrały rolę inspiratorów, pozyskując do współpracy miejscowych zdrajców, elementy kryminalne lub formacje policyjne[9]. Badał także sprawę mordu w Jedwabnem. W 1946, opierając się wyłącznie na zeznaniach 2 żydowskich świadków doszedł do wniosku, że winnymi tej zbrodni byli polscy chrześcijanie, którym biernie towarzyszyli Niemcy. W 1966 roku zmienił jednak zdanie i uznał, że naziści podżegali, a następnie zmuszali lub nakłaniali do współpracy Polaków, a gdy to zawiodło hitlerowcy sami dokonali mordu[10].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Walka i Zagłada białostockiego getta (Łódź, 1946)
  • Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej (Warszawa, 1961)
  • Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach) (Warszawa, 1962)
  • Wilhelm Koppe – nieukarany zbrodniarz hitlerowski (Warszawa-Poznań, 1963)
  • Ucieczki z niewoli niemieckiej 1939-1945 (Warszawa, 1966)
  • Eksterminacja ludności żydowskiej w Okręgu Białostockim (Biuletyn ŻiH, 1966)
  • Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w okręgu białostockim (1941–1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla) (Biuletyn GKBZH, 1965)
  • 55 dni Wehrmachtu w Polsce (Warszawa, 1967)
  • Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydow w okupowanej Polsce ( Warszawa, 1968)
  • Tragedia w Doessel – (ucieczki z niewoli niemieckiej 1939-1945 ciąg dalszy) (Warszawa, 1970)
  • Z mądrości Talmudu (Warszawa, 1988)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Tilford Bartman: Zabludow Memorial Site – Szymon Datner Biography. 2003.[potrzebne źródło]
  2. Tadeusz Gajdzis: Ziemia zroszona łzami. Sokółka – moje rodzinne miasto. Niemiecko-sowiecka okupacja i początki PRL-u w Sokółce i regionie 1939-1947. Białystok: 2000, s. 322. ISBN 83-88-09715-6.
  3. August Grabski: Żydowski ruch kombatancki w Polsce w latach 1944-1949. Warszawa: 2002, s. 138. ISBN 83-88-54217-6.
  4. Michał Gnatowski: W białostockich lasach. Wspomnienia uczestników polskiego i radzieckiego ruchu oporu w okręgu białostockim 1941-1944. Lublin: 1975, s. 235.
  5. Leon Shapiro: Eastern Europe. American Jewish Year Book, 1971.
  6. Grób Szymona Datnera w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie
  7. Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie. Warszawa: Rokart, 2003. ISBN 83-916419-3-7.
  8. Pacyfikacja Polski przez NKWD a nowy film o Jedwabnem
  9. Andrzej Kaczyński: Całopalenie. Rzeczpospolita, 05-05-2005.
  10. Marek Jan Chodakiewicz: Mord w Jedwabnem 10 lipca 1941. Prolog, przebieg, pokłosie. Kraków 2012. s. 16. ISBN 978-83-60682-39-5

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Jagielski: Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, 1996, s. 14. ISBN 83-90-66296-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]