Tłumaczenie przy użyciu komputera

Tłumaczenie przy użyciu komputera (z ang. computer-assisted translation - CAT) jest formą tłumaczenia wspomaganego komputerowo za pomocą specjalnego oprogramowania. CAT nie należy mylić z tzw. tłumaczeniem komputerowym, czyli maszynowym, gdy cały proces tłumaczenia wykonywany jest przez program za pomocą automatycznych algorytmów.

Ogólny zarys

CAT jest szerokim i niedokładnym pojęciem określającym cały zakres narzędzi, od prostych do tych bardziej skomplikowanych. Mogą zawierać:

• Funkcja sprawdzania pisowni (tzw. spellchecker), wbudowana w program (np. edytor tekstu) lub będący osobnym produktem

• Funkcja sprawdzania gramatyki, wbudowana w program lub będąca osobnym produktem

• Elektroniczne słowniki (na CD-ROM-ie lub dostępne w internecie)

• Narzędzia do wyszukiwania całych tekstów (wskaźniki), które pozwalają użytkownikowi przeszukiwać istniejące już teksty przetłumaczone lub różne dokumenty do których się odnosi. Narzędzia takiego typu to między innymi Naturel, ISYS Search Software i dtSearch

• Organizator terminologii, który pozwala tłumaczowi organizować własną bazę terminologiczną w formie elektronicznej. Może to być prosta tabelka stworzona w edytorze tekstów lub arkuszu kalkulacyjnym, baza danych stworzony w programach takich jak FileMaker Pro lub też bardziej profesjonalne rozwiązania w postaci specjalistycznych pakietów oprogramowania takich jak LogiTech, MultiTerm, Termex itd.

• Bazy terminologiczne, na CD-ROM-ie albo dostępne przez internet, (np. IATE, The Open Terminology Forum, TERMIUM lub Grand dictionnaire terminologique biura quebecois de la langue francaise)

• Programy konkordancyjne, pozwalające odszukać słowa lub wyrażenia w ich kontekście źródłowym w korpusach jedno-, dwu- lub wielojęzycznych, na podobnej zasadzie jak w dwujęzycznym tekście (bitext) czy pamięci tłumaczeniowej

• Tekst równoległy (bitext), tzn. rezultat połączenia oryginalnego tekstu z jego tłumaczeniem, który może potem być analizowany przy użyciu wyszukiwarki ciągów znaków lub programu konkordancyjnego

• Oprogramowanie do zarządzania projektami, umożliwiające koordynatorowi stworzenie złożonych projektów tłumaczeniowych, przyporządkowanie różnych zadań poszczególnym osobom, oraz śledzenie postępu każdego z zadań w czasie rzeczywistym

• Programy do zarządzania pamięcią tłumaczeń (TMM - z ang. Translation Memory Managers), czyli narzędzia składające się z bazy segmentów tekstowych języka wyjściowego i ich tłumaczeń na jeden lub więcej języków docelowych

• Systemy prawie automatycznego tłumaczenia, w dwuznacznych przypadkach pozostawiające decyzje użytkownikowi, czasami nazywane tłumaczeniem maszynowym wspieranym przez człowieka

Oprogramowanie do zarządzania pamięcią tłumaczeń

Programy pamięci tłumaczeniowej (TM - z ang. Translation Memory) przechowują wcześniej przetłumaczone teksty wyjściowe i ich ekwiwalentne teksty docelowe w bazie danych oraz odzyskują powiązane segmenty podczas tłumaczenia nowych tekstów.

Programy takie dzielą tekst wyjściowy na krótsze jednostki zwane "segmentami", najczęściej zdania lub akapity, nagłówki, tytuły lub elementy listy. Zasady segmentacji i długość poszczególnych segmentów mogą być zwykle modyfikowane przez użytkownika. W miarę jak tłumacz posuwa się od początku do końca dokumentu, oprogramowanie wyświetla kolejno źródłowe segmenty. Jeżeli nowy segment tekstu źródłowego w znacznym stopniu przypomina wcześniej przetłumaczony i zapisany w bazie element, program automatycznie odnajduje i proponuje jego tłumaczenie do ewentualnego wykorzystania. Jeśli program nie znajduje podobnego segmentu, tłumacz wprowadza po prostu własne tłumaczenie. Po ukończeniu pracy nad danym segmentem, program zapisuje je w bazie i przechodzi do następnego segmentu. Pamięć tłumaczenia w zasadzie jest prostą bazą danych zawierającą segment języka źródłowego, jego tłumaczenie oraz inne informacje takie jak data powstania segmentu, ostatni dostęp, identyfikator tłumacza itp. Inne rozwiązanie(stosowane np. przez firmę Star Transit) polega na poszeregowaniu sygnatur dokumentów bez tworzenia osobnej bazy tłumaczeń.

Niektóre programy do zarządzania pamięcią tłumaczeń funkcjonują jako samodzielne środowiska, inne jako nakładki na edytor tekstu czy inne programy. Programy takie pozwalają na tłumaczenie dokumentów źródłowych opracowanych w szerokiej gamie formatów (tekstowych, DTP, arkuszy kalkulacyjnych, prezentacji, plików multimedialnych, HTML).

Wyszukiwarka tłumaczeniowa

Wyszukiwarka tłumaczeniowa (Language Search Engine software) to nowość w przemyśle tłumaczeniowym. Jest to program działający w oparciu o Internet na podobnej zasadzie, co wyszukiwarka internetowa. Jednak zamiast przeszukiwania Internetu, wyszukiwarka tłumaczeniowa przeszukuje obszerne zasoby wykonanych już wcześniej tłumaczeń (tzw. Translation Memory), tak by wśród nich znaleźć fragmenty – zdania, fragmenty, wyrażenia a nawet całe akapity – które byłyby jak najbardziej zbliżone do tłumaczonego tekstu źródłowego. Wyszukiwarka tłumaczeniowa pozwala na dostęp do większego zasobu tłumaczeń tworzonego przez wielu użytkowników niż tradycyjne oprogramowanie tłumaczeniowe opierające się na tłumaczeniach wykonanych przez jednego tłumacza.

Wyszukiwarki tłumaczeniowe zostały stworzone z myślą, by zrewolucjonizować technologię obecnych systemów wyszukiwania, aby umożliwić wyszukiwanie haseł w oparciu o ich źródłowy kontekst, co z kolei sprawiłoby, iż wyniki wyszukiwania oddawałyby możliwie najpełniej i najtrafniej znaczenie tłumaczonych fragmentów tekstu źródłowego. Podobnie jak w przypadku tradycyjnych programów Translation Memory, prawdziwa jakość wyszukiwarki tłumaczeniowej jest zależna w dużej mierze od zbiorów tłumaczeń, które przeszukuje.

Narzędzia terminologiczne

Oprogramowanie to umożliwia automatyczne wyszukanie, w bazie danych, odpowiedniej terminologii, dla słowa pojawiającego się w dokumencie, przez automatyczne pojawienie się terminu w interfejsie okna bazy danych, lub poprzez przeszukanie bazy danych przy użyciu skrótów klawiszowych. Niektóre programy posiadają inne skróty klawiszowe umożliwiające tłumaczowi dodawanie nowych par terminologicznych do bazy danych, w trakcie tłumaczenia. Niektóre, bardziej zaawansowane programy umożliwiają tłumaczowi sprawdzenie, interaktywnie lub w trybie wsadowym, czy termin źródłowy lub docelowy został już użyty w bazie danych projektu.

Oprogramowanie porównawcze

Programy porównawcze biorą ukończone tłumaczenie, dzielą zarówno tekst źródłowy jak i docelowy na segmenty, próbując określić, które z nich można ze sobą połączyć w celu zbudowania nowej bazy danych. Wiele z tych programów pozwala tłumaczom na ponowne zestawienie ze sobą, źle dobranych, uprzednio, fragmentów. Uzyskana baza danych może być wyeksportowana do programu tłumaczeniowego i wykorzystana w przyszłości.

Wykorzystanie tłumaczenia maszynowego w narzędziach CAT

Niektóre produkty CAT zawierają komponent tłumaczenia maszynowego (ang. Machine Translation – MT). Integracja MT z CAT została osiągnięta różnymi sposobami w różnych produktach. Najczęściej tłumaczenie maszynowe uruchamiane jest jeśli dana baza tłumaczeniowa nie zawiera żadnych podobnych do obecnie tłumaczonego segmentów. Tłumaczenie maszynowe może być wtedy wykorzystane przez tłumacza jako półprodukt, a jego ostateczna wersja jest zapisywana w pamięci tłumaczeń do wykorzystania w przyszłości. Tworzone przez użytkowników słowniczki zawierające właściwą terminologię, znacznie poprawiają jakość tłumaczenia maszynowego i w rezultacie usprawniają cały proces tłumaczenia.

Przykładowe programy typu CAT

• Wordfast
• Trados
• memoQ
• Google Translator Toolkit
• TM-database
• OmegaT

Przegląd funkcjonalności niektórych programów CAT

Funkcjonalności	OmegaT	SDL Trados	Google Translator Toolkit	WordFast
Obsługa pamięci tłumaczeniowej	Tak	Tak	Tak	Tak
Obsługa dodatkowych słowników specjalistycznych (umożliwienie wczytania własnych słowników)	Nie	Tak	Nie	Tak
Raporty i statystyki tłumaczeń	Tak	Tak	Nie	Tak
Obsługa formatu dokumentów OpenOffice (wczytanie i zapis)	Tak	Tak	Tak	Nie
Obsługa formatu dokumentów Microsoft Office (wczytanie i zapis)	Nie	Tak	Tak	Tak
Zachowanie formatowania pliku źródłowego (brak jakiejkolwiek ingerencji w formatowanie tekstu)	Tak	Tak	Tak	Tak
Podgląd pliku wynikowego	Nie	Tak	Tak	Nie
Współpraca z Wikipedią (dostęp do haseł Wikipedii z poziomu programu)	Tak	Nie	Tak	Nie
Obsługa tłumaczenia maszynowego	Tak	Nie	Tak	Nie
Obsługa tłumaczenia rozmytego (dopasowania rozmytego)	Tak	Tak	Tak	wg specyfikacji
Drzewo składniowe	Nie	Nie	Nie	Nie
Integracja z Microsoft Office Word (dostęp do funkcjonalności CAT z poziomu paska narzędzi)	Nie	Nie	Nie	Tak
Sprawdzanie poprawności pisowni	Tak	Tak	Tak	Nie
Słownik wyrazów (podręczny tłumacz wyrazów)	Nie	Tak	Nie	Nie
Słownik wyrazów bliskoznacznych	Nie	Nie	Nie	Nie
Komentowanie własnych tłumaczeń i pracy	Nie	Tak	Nie	Nie

Zobacz też

• Tłumaczenie maszynowe
• Translator
• Pamięć tłumaczeniowa

Bibliografia

Łukasz Bogucki (2009) "Tłumaczenie wspomagane komputerowo", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, ISBN 978-83-01-15984-9

Linki zewnętrzne

• Internetowy katalog narzędzi CAT i lokalizacyjnych (PDF)
• Tutoriale do narzędzi CAT oraz informacje branżowe
• Tutoriale CAT, informacje branżowe, lokalizacja oprogramowania, l10n, i18n, g10n

Blogi w języku polskim popularyzujące problematykę narzędzi CAT

• Wąsaty tłumacz
• Cattools.pl