Tadżykistan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Republika Tadżykistanu
Flaga Tadżykistanu
Godło Tadżykistanu
Flaga Tadżykistanu Godło Tadżykistanu
Hymn: Surudi Milli
Położenie Tadżykistanu
Język urzędowy tadżycki
Stolica Duszanbe
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Emomali Rahmon
Szef rządu premier Kohir Rasulzoda
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
94. na świecie
143 100[1][2] km²
0,3%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
96. na świecie
Green Arrow Up.svg 7 800 000[3]
55 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

8,497 mld[4] USD
1045[4] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

19,14 mld[4] USD
2354[4] USD
Jednostka monetarna somoni (TJS)
Niepodległość od ZSRR
9 września 1991
Strefa czasowa UTC +5
Kod ISO 3166 TJ
Domena internetowa .tj
Kod samochodowy TJ
Kod samolotowy EY
Kod telefoniczny +992
Mapa Tadżykistanu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Tadżykistan w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Tadżykistan w Wikisłowniku
Zdjęcie satelitarne Tadżykistanu
Rządzący ponad 20 lat prezydent Emomali Rahmon wprowadził autorytarne rządy, a jego osoba stała się przedmiotem kultu jednostki

Tadżykistan (Republika Tadżykistanu; tadż: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Dżumhurii Todżikiston) – państwo w środkowej Azji ze stolicą w Duszanbe. Tadżykistan graniczy z Uzbekistanem, Kirgistanem, Chinami i Afganistanem.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Tadżykistan jest republiką parlamentarną. Na czele państwa stoi prezydent wybierany w wyborach powszechnych na siedmioletnią kadencję (od 6 listopada 1994 roku jest nim Emomali Rahmon). Premier powoływany jest na swoje stanowisko przez prezydenta i musi uzyskać wotum zaufania od parlamentu. Organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament Zgromadzenie Najwyższe (Madżlisi Oli). Izba niższa, Zgromadzenie Reprezentantów (Madżlisi Namojandagon), składa się z 63 członków, wybieranych w głosowaniu powszechnym na pięcioletnią kadencję. Izba wyższa, Zgromadzenie Narodowe (Madżlisi Milij), składa się z 33 członków, w tym ośmioro mianowanych jest przez prezydenta, a 5 reprezentuje 3 obwody, Obwód Autonomiczny oraz okręg stołeczny - Duszanbe.

Tadżykistan dzieli się administracyjnie na cztery wilajety (tadż. вилоят):

Prawa człowieka[edytuj | edytuj kod]

Prawa człowieka w Tadżykistanie są obecnie na terenie republiki notorycznie łamane. Opozycja polityczna, wolność religijna oraz wolność prasy pozostaje mocno ograniczona. Po wyborach parlamentarnych w 2005 roku nasilił się proces zamykania wielu niezależnych gazet oraz napadów na dziennikarzy współpracującymi z tymi gazetami. W 2003 roku zamknięto jedyną stronę internetową jedynej opozycyjnej partii politycznej. Konstytucyjne gwarancje sprawiedliwego procesu nie do końca są przestrzegane. Często stosuje się tortury w stosunku do jednostek oskarżanych o przestępstwa. W Tadżykistanie dochodzi do częstych gwałtów na kobietach, powszechny jest też handel kobietami.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Tadżykistan wydaje na obronność 113 000 000 USD (11% PKB). Istnieją tylko siły lądowe, które liczą 7000 żołnierzy i wyposażone są w 40 czołgów T-72.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Tadżykistanu.

Tadżykistan nie ma dostępu do morza. Niemal całą jego powierzchnię zajmują góry. Ponad połowa terytorium leży powyżej 3000 m n.p.m. Centralną część kraju zajmują góry Ałajskie z głównymi pasmami Gór Turkiestańskich, Gór Zarafszańskich, Gór Hisarskich i Gór Ałajskich. Na południowym wschodzie rozciągają się góry Pamir. Najwyżej położone punkty kraju to Szczyt Ismaila Samaniego (7495 m n.p.m.) i Szczyt Lenina (zwany w Tadżykistanie Szczytem Awicenny, 7134 m n.p.m.). Północną część kraju stanowi urodzajna Kotlina Fergańska. Granica z Afganistanem biegnie wzdłuż rzek Pandż i Amu-daria. Przepływające przez kraj Amu-daria i Syr-daria zasilane są w dużej mierze wodą pochodzącą z topnienia śniegu w górach Kirgistanu i Tadżykistanu. Klimat kontynentalny, wybitnie suchy. Temperatury zróżnicowane w zależności od wysokości terenu. W Tadżykistanie zdarzają się trzęsienia ziemi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W I wieku przed naszą erą terytorium dzisiejszego Tadżykistanu znajdowało się w obrębach imperiów Baktrii i Sogdiany (to ostatnie obejmowało zachodnią część kraju). W VII wieku ziemie te zostały podbite przez Arabów. Już jednak w 819 roku rozpoczęła się władza perskiej dynastii Samanidów, za czasów których nastąpił rozwój kultury i sztuki. W X wieku następuje wkraczanie plemion tadżyckich. W XIII wieku ziemie Tadżykistanu znalazły się pod panowaniem Mongołów, a w XVI wieku stały się częścią chanatu Bucharskiego. W 1868 roku północna część Tadżykistanu została przyłączona bezpośrednio do Carstwa Rosji. Związek Radziecki zdołał podporządkować sobie Tadżykistan dopiero w 1921 roku, po toczącym się od 1917 roku tadżyckim powstaniu przeciw władzy rosyjskiej. Komuniści zniszczyli wiele miejscowości i zburzone zostały liczne meczety. Od 1924 roku istniała Tadżycka ASRR w składzie Uzbeckiej SRR. Pięć lat później Tadżykistan jako Tadżycka SRR stał się odrębną republiką radziecką. Poza granicami republiki pozostały jednak tereny w większości zamieszkane przez Tadżyków wraz z miastami Buchara i Samarkanda. Władze radzieckie nie przeprowadziły w Tadżykistanie żadnych znaczących inwestycji i przez cały okres istnienia ZSRR Tadżykistan był gospodarczo dyskryminowany, a poziom życia ludności utrzymywał się na bardzo niskim poziomie. 9 września 1991 roku ogłoszona została deklaracja niepodległości.

Tuż po uzyskaniu niepodległości masowe demonstracje zmusiły pierwszego prezydenta kraju Rahmona Nabijewa do ustąpienia. Wkrótce potem rozpoczęła się niosąca szerokie zniszczenia wojna domowa, w której nowy prezydent Emomali Rahmonow mający poparcie wojsk Wspólnoty Niepodległych Państw walczył z pragnącymi przejąć władzę w młodym kraju organizacjami islamskimi.

Od czasu deklaracji niepodległości Tadżykistan nie posiadał większego znaczenia na arenie międzynarodowej. Zmieniło się to w momencie rozpoczęcia przez USA działań zbrojnych w Afganistanie. Graniczący z tym państwem Tadżykistan stał się bazą dla wojsk amerykańskich. Władze tadżyckie wykorzystały szansę, jaką daje strategiczne położenie kraju i wynegocjowały znaczną pomoc finansową ze strony Stanów Zjednoczonych. Prezydent Emomali Rahmonow traktowany był w Waszyngtonie jako ważny sprzymierzeniec. Tak naprawdę jednak nie mógł on odrzucić amerykańskiego zainteresowania. W przededniu wybuchu wojny sytuacja finansowa kraju była tragiczna, większość ludności żyła poniżej granicy ubóstwa, a gospodarka jako taka nie istniała. Pojawienie się amerykańskich wojsk w Tadżykistanie wzmocniło jego pozycję przetargową wobec Rosji, uważającej Tadżykistan za swoją tradycyjną strefę wpływów. Rosja nie zrezygnowała ze swej pozycji w postradzieckich republikach azjatyckich. Dźwignią nacisku Rosji jest jej stosunek do ogromnej grupy tadżyckich gastarbeiterów, przebywających w Rosji przeważnie nielegalnie. 7 października 2004 roku w Duszanbe nastąpiło otwarcie rosyjskiej bazy wojskowej. Jest to już druga (zarazem największa) baza armii rosyjskiej w Azji Środkowej, po otwartej w 2003 roku bazie lotniczej w Kirgistanie. Umowa między Rosją a Tadżykistanem przewiduje dzierżawę ziemi na okres 49 lat. Rosyjska baza traktowana jest jako gwarant stabilności w wyniszczonym i narażonym na agresję z różnych stron kraju i czynnik, który pobudzi do życia gospodarkę. Rząd Tadżykistanu liczy ponadto na znaczną pomoc finansową i strukturalną. Powołanie do życia rosyjskiej bazy pozwoliło na umorzenie Tadżykistanowi znacznego długu zagranicznego wysokości kilkuset milionów dolarów. W ramach tej transakcji przekazano także na własność Rosji użytkowaną przez Wojska Kosmiczne FR optoelektroniczną stację śledzenia "Okno" w Nurku, wartości 242,4 mln $.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Słabą stroną gospodarki jest brak dostatecznej liczby dróg, z których te położone w obszarach górskich umożliwiają podróż tylko w okresie letnim. W ostatnich latach, przy pomocy z zagranicy, zrealizowano kilka dużych inwestycji infrastrukturalnych m.in. oddanie do użytku w sierpniu 2007 mostu granicznego z Afganistanem na rzece Piandż, otwarcie drogowego przejścia tadżycko-chińskiego (Kulma–Karasu), budowę drogi Duszanbe-Chorog, ukończenie tunelu pod przełęczą Anzob (przy współudziale Iranu), który pozwoli na całoroczny ruch samochodowy ze stolicy do drugiego pod względem wielkości miasta Chodżentu. Zaawansowane są plany budowy tunelu pod przełęczą Chormagzak w kierunku Iranu. Planowana jest droga do Pakistanu przez kilkukilometrowy Worek Wachański leżący w Afganistanie.

Tadżykistan dysponuje potencjałem hydroenergetycznym szacowanym na 300 mld kWh rocznie, wykorzystywanym w zaledwie ~5%. Większe istniejące i budowane elektrownie wodne to: nurecka mocy 2970 MW z najwyższą na świecie zaporą, roguńska na rzece Wachsz mocy planowanej 3600 MW, Sangtuda-1 mocy planowanej 670 MW, projektowane: dasztidżumska na rzece Piandż mocy 4000-7000 MW. W inwestycje w energetyczne Tadżykistanu zaangażowane są firmy z Rosji (hydroelektrownia roguńska, Sangtuda-1), Iranu (hydroelektrownia Sangtuda-2), USA (hydroelektrownia na rzece Wachsz, linia przesyłowa do Afganistanu), Chin (hydroelektrownia zerafszańska).

Tadżykistan jest jednym z najbiedniejszych krajów WNP. PKB na jednego mieszkańca wynosi ok. 1600 USD. Rozwinięty jest jedynie przemysł włókienniczy i spożywczy. W Tadżykistanie są duże złoża boksytów, rud uranu, a także złota, natomiast w niewielkich ilościach występuje ropa naftowa, gaz ziemny oraz rudy ołowiu.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego Tadżykistan znalazł się w gronie najuboższych państw świata. Katastrofy gospodarczej dopełniła wojna domowa, która zniszczyła i tak ubogą infrastrukturę gospodarczą. W 2001 roku Tadżykistan nawiedziła susza, skutkom której nie był w stanie zapobiec przestarzały system irygacji pól. Wszystko to sprawiło, że 80% ludności żyło w przerażającym ubóstwie, a w kraju zapanował głód. Na obszarach wiejskich jedynie jedna trzecia ludności miała dostęp do czystej wody. W kraju rozprzestrzeniał się tyfus, gruźlica, choroby układu pokarmowego. Tragiczne położenie Tadżykistanu powiększał brak większej pomocy ze strony organizacji międzynarodowych. Trwały masowe wyjazdy ludności poza granice kraju. Ogromna rzesza obywateli Tadżykistanu, niektóre źródła mówią nawet o ośmiuset tysiącach, pracuje nielegalnie w Rosji. Dotyczy to nie tylko niewykwalifikowanych robotników, ale także wykształconych ludzi- lekarzy, inżynierów, nauczycieli, których i tak niewielkie zarobki pozwalają przeżyć krewnym w kraju. Średnia pensja nauczyciela czy lekarza w Tadżykistanie wynosiła w 2003 roku zaledwie 10 dolarów amerykańskich.

Tadżykistan - graniczący z Afganistanem - stanowi szlak przerzutowy w przemycie narkotyków, które trafiają na rynki w całej Europie. W ostatnich latach Tadżykistan prowadzi ściślejszą kontrolę swoich granic pod kątem przemytu narkotyków, uczestnicząc wraz z ONZ w antynarkotykowych operacjach pod hasłem „Topaz”. W 2003 roku służby graniczne zatrzymały przemyt około sześciu ton heroiny, co jednak jest tylko niewielką częścią ogólnej produkcji, która w Afganistanie, jak szacuje ONZ, wynosi około 3600 ton. Niemalże całą heroinę transportuje się z tego kraju rzekami, w samochodach lub na zwierzętach pociągowych.

13 stycznia 2011 weszła w życie nowa umowa graniczna między Tadżykistanem a Chinami, w wyniku której Tadżykistan przekazał Chinom obszar ok. 1000 km² położony w słabo zaludnionym regionie Pamiru, zatem od tego dnia powierzchnia Tadżykistanu jest mniejsza niż 143 100 km². Brak aktualnych danych o powierzchni Tadżykistanu po tej zmianie[2].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

(2010)
Liczba ludności 7 487 489
Ludność według wieku
0 - 14 lat 34,3%
15 - 64 lat 62,1%
ponad 64 lata 3,6%
Wiek (mediana)
W całej populacji 22,2 lat
Mężczyzn 21,7 lat
Kobiet 22,7 lat
Przyrost naturalny 1,85%
Współczynnik urodzeń 26,49 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 6,72 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -1,26 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,05 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
15 - 64 lat 0,98 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,79 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 39,78 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 44,55 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 34,77 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 65,68 lat
Mężczyzn 62,63 lat
Kobiet 68,88 lat
Rozrodczość 2,94 urodzin/kobietę

Ludność[edytuj | edytuj kod]

W lutym 2005 r. w Tadżykistanie zamieszkiwało 7 163 506 osób. W strukturze narodowościowej kraju dominują Tadżycy (79,9%). Oprócz tego na terytorium Tadżykistanu zamieszkują Uzbecy (15,3%) , Rosjanie (1,1%) i Kirgizi (1,1%). Przedstawiciele innych narodowości i grup etnicznych stanowią 2,6% populacji. Główne wyznania mieszkańców to islam sunnicki (85% ludności) oraz islam szyicki (5%). Przedstawiciele innych wyznań stanowią 10% populacji.

Wyniszczająca wojna domowa na początku lat dziewięćdziesiątych i okresowo nawiedzające kraj klęski żywiołowe przyczyniły się do niskiej stopy życiowej mieszkańców. W kraju utrzymuje się wysoka stopa bezrobocia, która przekracza poziom 40%. Główne przyczyny zgonów to choroby serca, układu oddechowego, choroby zakaźne i pasożytnicze. Na jednego lekarza przypada 430 pacjentów. Wydatki na opiekę zdrowotną wyniosły 6% PKB. Służba zdrowia jest na niskim poziomie i w zasadzie płatna.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Protestantyzm w Tadżykistanie.

Media[edytuj | edytuj kod]

W Tadżykistanie ukazują się 74 gazety (w tym 66 w języku tadżyckim) i 48 czasopism (13 w języku tadżyckim). Największe dzienniki to "Narodnaja gazieta" gazeta społeczno-polityczna wydawana od 1925 r. w Duszanbe w języku rosyjskim (do 1991 r. ukazywała się pod nazwą "Kommunist Tadżykistana" jako organ komunistycznej partii Tadżykistanu) i Sadoi Mardum (pol. "Głos Ludu") organ rady najwyższej istniejący od 1991 r. Radio i telewizja są kontrolowane przez Państwową komisję ds. Radia i Telewizji. Radio nadaje w 4 językach a Telewizja posiada 4 kanały w 3 językach. Oficjalna agencja prasowa Chowar działa od 1991 r., zastępując poprzednią Tadżik-TA.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Za narodowego poetę tadżyckiego uznawany jest Omar Chajjam z Niszapuru (zm. 1022), znany z zachowanych do naszych czasów i od połowy XIX stulecia szeroko rozpowszechnionych rubajjatów. Rubajjaty Omara Chajjama (czterowiersze) o treści filozoficzno-mistycznej za przedmiot miały przemijanie i życie. Posługiwały się dość wyrafinowaną symboliką, której najbardziej znanymi elementami są słowik i róża.

Święta państwowe
Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
9 września Dzień Niepodległości
21 marca Nowy Rok Навруз

Wizy dla Polaków[edytuj | edytuj kod]

Tadżykistan nie ma ambasady w Polsce. Najbliższe placówki konsularne tego kraju znajdują się w Berlinie, Wiedniu i Kijowie.

Przypisy

  1. 13 stycznia 2011 weszła w życie nowa umowa graniczna między Tadżykistanem a Chinami, w wyniku której Tadżykistan przekazał Chinom obszar ok. 1000 km² położony w słabo zaludnionym regionie Pamiru, zatem od tego dnia powierzchnia Tadżykistanu jest mniejsza niż 143 100 km². Brak aktualnych danych o powierzchni Tadżykistanu po tej zmianie.
  2. 2,0 2,1 Tiri Tran, AP: China, Tajikistan sign border agreement (ang.). metronews.ca, 13-01-2011. [dostęp 2011-01-14].
  3. Stan an 1 stycznia 2012 roku. НишондодҲои асосӢ (tadż.). [dostęp 14-12-2012].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  5. [1] Dane statystyczne zaczerpnięto z książki Patricka Johnstona i Jasona Mandryka pt. Operation World, oraz z innych źródeł.