Tadeusz Breza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tadeusz Breza
Grób Tadeusza Brezy na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Tadeusz Breza (ur. 31 grudnia 1905 w Siekierzyńcach pod Ostrogiem na Wołyniu, zm. 19 maja 1970 w Warszawie) – powieściopisarz i eseista; pracownik dyplomacji polskiej.

Zarys biografii[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny ziemiańskiej, był siostrzeńcem M. Jehanne-Wielopolskiej. Maturę zdał w 1926 r. ukończywszy I Liceum Ogólnokształcące im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, gdzie przebywał u krewnych. Tam rozpoczął studia prawnicze. Zainteresowania filozoficzno-teologiczne skłoniły go do wstąpienia do zakonu benedyktynów w Belgii (Lophen pod Brugią). Przez półtora roku przebywał tam w nowicjacie, z którego ostatecznie został wydalony.[potrzebne źródło] Po powrocie do kraju rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim (słuchał wykładów W. Tatarkiewicza, T. Kotarbińskiego), które ukończył w Londynie.

W Anglii przebywał w latach 1929-1932 w służbie dyplomatycznej jako sekretarz prasowy i attaché ambasady polskiej, dzięki czemu wiele podróżował po Europie. W latach 1933-1937 pracował w warszawskim "Kurierze Porannym". W latach 1937-1939 kierował „Młodym Teatrem” założonym przez T. Boya-Żeleńskiego.

Podczas okupacji uczestniczył w stołecznym ruchu oporu.[potrzebne źródło] Po wojnie współpracował z prasą literacką, najpierw w Krakowie, później w Warszawie (w latach 1946-1948 w dziale teatralnym (jako recenzent) pisma "Odrodzenie"). W późniejszych latach był radcą kulturalnym ambasady polskiej w Rzymie (1955-1959), a następnie w Paryżu (1961-1965).

W 1955 odznaczony Orderem Sztandaru Pracy II klasy[1].

Był bratem architekta Achillesa Brezy i Heleny Wierzbickiej.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Debiutował w 1925 utworem poetyckim w konkursie młodych talentów. W początkach twórczości pozostawał pod wpływem modnej wówczas prozy psychologicznej, debiutując powieścią Adam Grywałd. Po wojnie tworzył już w nurcie problematyki polityczno-społecznej, odnosząc się krytycznie do przeszłości i aprobująco względem rzeczywistości bierutowskiego PRL. Wyrazem tego były powstałe jeszcze podczas okupacji powieści Mury Jerycha[2] (pierwsza nagroda czasopisma "Odrodzenie") oraz Niebo i ziemia[3], ukazujące ironicznie obraz schyłku Polski przedwrześniowej, jak również opowiadania współczesne o tle sensacyjnym i wydźwięku propagandowym (Uczta Baltazara, Jokkmokk, W potrzasku). Dzięki temu, w powojennym dziesięcioleciu (mimo "sanacyjnej" przeszłości) należał do grona pisarzy aprobowanych i dobrze ocenianych przez władzę, na równi z J. Andrzejewskim, K. Brandysem, Wł. Broniewskim, J. Iwaszkiewiczem, W. Żukrowskim i in.[4]. Krytycznemu spojrzeniu na przedsoborowy Watykan i hierarchię Kościoła katolickiego w kraju poświęcił głośną powieść Urząd oraz eseistyczny dziennik pt. Spiżowa brama – notatnik rzymski, będące plonem pobytu na placówce we Włoszech[5]. Rezultatem podróży na Kubę były z kolei szkice zawarte w tomie zatytułowanym Listy hawańskie, ukazujące w korzystnym świetle kraj po przewrocie dokonanym przez Fidela Castro. Za dwa ostatnie utwory otrzymał najwyższą nagrodę Ministra kultury i sztuki w 1962. Trzy spośród jego utworów (Uczta Baltazara, Urząd i Jokkmokk) doczekały się w PRL ekranizacji w postaci adaptacji filmowych[6].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

  • 1946 – tygodnika "Odrodzenie"
  • 1952 – nagroda państwowa II stopnia
  • 1962 – nagroda ministra kultury i sztuki I stopnia
  • 1968 – nagroda państwowa I stopnia

Twórczość beletrystyczna[edytuj | edytuj kod]

  • Adam Grywałd (1936) – powieść
  • Mury Jerycha (1946) – powieść
  • Niebo i ziemia (tom 1-2, 1949-1950) – powieść
  • Uczta Baltazara (1952) – opowiadanie
  • Jokkmokk[7] (1953) – opowiadanie
  • W potrzasku (1955) – opowiadanie
  • Notatnik literacki (1956) – eseje
  • Spiżowa brama (1960) – eseje
  • Urząd (1960) – powieść
  • Listy hawańskie (1961) – eseje
  • Nelly. O kolegach i o sobie. Wspomnienia i eseje (1970)
  • Zawiść (1973) – powieść [powstała w 1939, wydana pośmiertnie; pierwotny tytuł Biała laska]

Dramat[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Uchwała Rady Państwa z dnia 11 lipca 1955 r. o nadaniu odznaczeń państwowych, M.P. z 1955 r. Nr 91, poz. 1144
  2. Por. Kazimierz Wyka, "Powieści o polityce" [w] Pogranicze powieści, Kraków 1948.
  3. Stanisław Majchrowski, «Mury Jerycha» i «Niebo i ziemia» Tadeusza Brezy jako powieści polityczne, Łódź 1967.
  4. Podkreśla to również jego wkład w propagandowej publikacji Wśród przyjaciół – wspomnienia pisarzy z pobytu w ZSRR (1953).
  5. O wkładzie pisarza w literaturę socrealistyczną zob. np. Encyclopaedia Britannica.
  6. Kinematografia w Polsce Ludowej, Warszawa 1975.
  7. Tytuł znany w zapisie również jako Jokk-Mokk, a także Yokmok (film).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wielka Encyklopedia PWN, t. 4. Warszawa: Państwowe Wyd. Naukowe, 2004
  • Janusz Termer, Leksykon prozaików dla szkół i miłośników literatury. Warszawa: Wyd. "Iskry", 2001
  • Mały słownik pisarzy polskich. Część I. Warszawa: "Wiedza Powszechna", 1979

Literatura źródłowa[edytuj | edytuj kod]

  • W. Maciąg, Droga pisarska T. Brezy [w] Nasz chleb powszedni, Kraków 1966
  • J. Bełkot, Rozpad i trwanie. O prozie Tadeusza Brezy, Łódź 1980
  • M. Dąbrowski, Tadeusz Breza, Warszawa 1982