Tadeusz Krusiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tadeusz Krusiński
Kraj działania  Iran
Data i miejsce urodzenia 15 maja 1675
Jarantowice
Data i miejsce śmierci 22 sierpnia 1751
Zabrzeże k. Kamieńca Podolskiego
Misjonarz w Persji
Okres sprawowania 1706-1728
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja Jezuici
Prezbiterat 1704

Jan Tadeusz Krusiński (imię zakonne: Tadeusz), SJ (ur. 15 maja 1675 roku (prawdopodobnie) w Jarantowicach koło Radziejowa na Kujawach w rodzinie szlacheckiej, zm. 22 sierpnia 1751 roku w Zabrzeżu koło Kamieńca Podolskiego) – polski jezuita, lekarz, orientalista, archiwista, podróżnik, misjonarz, dyplomata z zacięciem historycznym.

Przygotowanie zakonne i misyjne[edytuj | edytuj kod]

W wieku 16 lat wstąpił do jezuitów. Nauki pobierał głównie w Krakowie, Jarosławiu i Lublinie. Posiadał duże zdolności lingwistyczne, znał się także na medycynie. Było to głównym powodem wysłania go przez władze zakonne, jako misjonarza do Persji na wizytację tamtejszych placówek misyjnych w 1705 roku. W Krakowie, gdzie oprócz teologii odbył studia filozoficzne (uzyskał tytuł magistra), przyjął w 1704 roku święcenia kapłańskie.

Ze względu na biegłą znajomość wielu języków obcych był doskonałym kandydatem do pracy misyjnej na Wschodzie.

Działalność misyjna[edytuj | edytuj kod]

Oceny i opinie[edytuj | edytuj kod]

W 1705 roku, wraz z towarzyszącym mu ojcem Reuthem, został skierowany na misje do Persji. Polska uchodziła wówczas za czołowy kraj koordynujący misje katolickie w Persji. Tadeusz Krusiński był jednym z kilkunastu jezuitów-misjonarzy polskich, który związał swe życie z tym krajem. Prof. Stanisław Kościałkowski, tak podkreśla polski udział w chrystianizacji Persji: "Przez półtora wieku Polska, jeśli nie w teorii i "de jure" to w każdym razie praktycznie i "de facto" była uznawana za specjalną protektorkę misji katolickich w Persji, podobnie jak Francja była specjalną protektorką tych misji w Syrii". Przedwojenny znawca polskiego podróżnictwa Stanisław Zieliński oceniał poczynania wschodnie księdza Tadeusza Krusińskiego następująco: "Krusiński był niepospolitym znawcą języków wschodnich i azjatyckiego Wschodu"[1]. W okresie międzywojnia kronikarz wkładu Polski i Polaków do cywilizacji świata Józef Retinger (18881960), tak konstatował działalność jezuity na zachodnich krańcach Azji: "Największym... misjonarzem polskim Persji był ksiądz Juda Tadeusz Krusiński, jeden z najwybitniejszych w ogóle misjonarzy świata"[2].

U schyłku XX wieku Stanisław Korwin zauważał, skreślając o ks. Krusińskim następującą uwagę: "wybitny przedstawiciel polskiego kleru i nauki polskiej, jakim jest bezspornie ksiądz Tadeusz Krusiński S.J. (ur. 1675; zm. 1751) – misjonarz, a zarazem światowej sławy orientalista. Jeśli jezuici francuscy mogą być uważani za twórców sinologii europejskiej, to właśnie polski jezuita ugruntował iranistykę"[3]. Na dworze safawidzkim w Isfahanie Krusiński postrzegany był jako wielki autorytet i, jak pisze o. Michał Jagusz, "...miał sławę wielkiego uczonego"[4].

Przykłady w literaturze pochlebnych recenzji wieloletniego wysiłku intelektualnego polskiego zakonnika na Wschodzie można mnożyć. Tadeusz Krusiński był czołową postacią nie tylko misji, lecz także ówczesnej nauki, i to w wymiarze międzynarodowym. Polak, krakowianin, wykształcony w swoim kraju, uchodził za czołowego eksperta w sprawach Wschodu na Starym Kontynencie – jego publikacje, czy też wyniki jego spostrzeżeń dotyczące Orientu, poznała wówczas cała Europa oprócz ojczystego kraju, gdzie dokonania naukowe zakonnika były znane tylko ówczesnej elicie – ukazały się bowiem po łacinie. W języku polskim są do dziś mało znane. Przywilej znajomości łaciny jest dany tylko nielicznym, co przesądza o elitarnej percepcji syntezy naukowej Krusińskiego zawartej w kilku podstawowych jego pracach – efektu ćwierćwiekowego pobytu polskiego zakonnika w zachodniej części kontynentu azjatyckiego.

Kim był i czego dokonał ten tak mało znany dziś jezuita misjonarz?[5]. Polski jezuita był bystrym obserwatorem o szerokich horyzontach, w związku z czym jego zainteresowania koncentrowały się nie tylko na sprawach misyjnych. Znał miejscowych dostojników, którzy korzystali z jego usług jako tłumacza, lekarza, doradcy. Cieszył się powszechnym szacunkiem w krajach, w których przebywał. Pracował głównie dla Watykanu, lecz także dla miejscowych, perskich i gruzińskich władców, wyświadczając im nieocenione usługi. Wiele miesięcy życia strawił na studiowaniu i porządkowaniu archiwów perskich, szczególnie interesując się w trakcie ich badania rozwojem dyplomacji persko-europejskiej, szczególnie zaś kontaktami Persów z Rzecząpospolitą. Pracy tej nie pozwoliła mu ukończyć inwazja Afganów na Persję, w wyniku której przeważająca część przedmiotu jego dociekań uległa bezpowrotnemu zniszczeniu, jednak dokonane przez niego odpisy pozwoliły na zachowanie i przekaz części z nich. Jego dociekliwości zawdzięczać możemy, a zwłaszcza Iran, uratowanie (tylko w odpisie) niektórych ważnych dokumentów, co z dumą podkreślił szach Iranu Mohammad Reza Pahlawi Aryamehr w czasie swej wizyty w Polsce, w 1977 roku, zaznaczając, iż "polski misjonarz był pierwszym europejskim wielkim historykiem jego ojczyzny"[6].

Tadeusz Krusiński działał głównie na Kaukazie i Zakaukaziu, znał doskonale Persję, którą przeszedł parokrotnie piechotą, zwiedził również Turcję, Syrię, Kurdystan, Syberię, Palestynę, Arabię i Afganistan[7].

Świadek przemian[edytuj | edytuj kod]

W Persji był świadkiem rewolucji w 1722 roku, którą opisał w swych dziełach. W traktacie "Tragica vertentis belli persici historiae per repetitas et ades ab 1711 ad 1728 continuata 1740", przedstawia dokładny przebieg rewolucji 1722 roku, która położyła kres panowaniu Safawidów. Afganowie (Ghilzajowie) zdobyli tron, pustosząc i grabiąc kraj. Jezuita był biernym świadkiem Teheranu (1725), pobicia w 1726 roku Rosjan[8] (pierwsze historyczne zwycięstwo) i Turków osmańskich w dwóch bitwach. Afganowie uzyskali praktycznie sukces, lecz nagłe dojście do władzy Nadira Szaha Afszara odroczyło wyzwolenie Afganistanu i pełne zwycięstwo aż do śmierci perskiego samowładczego imperatora – Nadira.

Świadek naoczny oblężenia Ispahanu przez Afganów w roku 1722 w żywych kolorach opowiada o klęsce głodu, podczas którego "ulice były zasłane trupami, że po ich stosach trzeba było chodzić... Za obrębem zaś miasta wszędzie mordy i łupiestwa goniły za uciekającymi, jakoż jeden z towarzyszów jego został od rokoszan zabitym w drodze. Nasz missyonarz, ostatni z Europejczyków, nie bez niebezpieczeństwa życia, opuścił Dżulfę, kolonię ormiańską pod Isfahanem, zajętą już przez Afganów, a potem pierwszy z miasta oblężonego, zmuszony najcięższym głodem "aegre sustentatus arcto pane et brevi aqua", umknął w imię Boże z Isfahanu. Tu także miał sposobność dokładniej zbadać Afganów, widzieć całe wojsko rokoszan... wielokroć bywać w ich obozie i wglądać we wszystko okiem pilnego i dbałego widza, co się odbiło w jego dziełach[9] .

Półroczna gehenna mieszkańców stolicy safawidzkiej Persji, rozpoczęta przegraną bitwą na przedpolach Isfahanu pod Gulnaband, spowodowała w tym mieście dobrobytu traumę nieodnotowaną przez jej mieszkańców od wielu pokoleń. Felix Zieliński, za Tadeuszem Krusińskim, pisał: "...nie dość na tem, że koty i szczury jedzono, nawet ludzkie mięso było w użyciu. Kompania Holenderska sprzedała ogromne swoje zapasy cukru, i ten cukier mięszany z mieloną korą, przez kilka miesięcy żywił oblężonych[10].

To wówczas o. Tadeusz Krusiński samotnie przebywał w podisfahańskiej Dżulfie, gdzie próbował ustrzec przed grabieżą i pożogą wojenną dokumenty i skromny dobytek jezuicki. Towarzyszył mu służący, o którym wiadomo, iż Krusiński poduczył go sztuki lekarskiej. Niestety Polakowi nie udało się zachować tych archiwalnych skarbów, dość że życie uratował, schroniwszy się do Isfahanu. Tu przyszedł Krusińskiemu w sukurs ciekawy przypadek, dzięki któremu Europa mogła się dowiedzieć czegoś więcej o Afganach niż tylko to, że podbili i zrabowali Persję, przenosząc w niebyt panującą ponad dwa wieki dynastię. Podczas oblężenia Isfahanu przez Afganów zmarło (głównie od chorób i z głodu), ok. 100 tys. ludzi[11], i po splądrowaniu Dżulfy, ciężko zachorował marszałek Aghassi, jedna z najbliższych osób dowodzącego inwazją Mehmeda. Służący Krusińskiego podleczył Afgańczyka, lecz gdy ten zachorował na powrót, poradzono Aghassiemu sprowadzić z oblężonego Isfahanu o. Tadeusza Krusińskiego. Ten zaś przybywszy na wezwanie marszałka, uzdrowił go skutecznie, zyskał jego przyjaźń i pod jego opieką przebywał spokojnie w Dżulfie, mimo krwawej wojny domowej. Mehmed, ustępując miejsca nowemu szachowi Aszrafowi, został ścięty 23 kwietnia 1725 roku[12].

Wnikliwość obserwacji[edytuj | edytuj kod]

Dzięki takim przypadkom o. Krusiński zasięgnął głębszej wiedzy o pasztuńskich agresorach. Dogłębna znajomość z dostojnikami afgańskimi w połączeniu z poznaniem Afganistanu z autopsji dała możliwość realistycznego przedstawienia obrazu.Opisuje panujące tam stosunki społeczne, ekonomiczne i obyczaje. Przybliża mozaikę etniczną kraju, opowiada o plemionach i wodzach pasztuńskich (wielu poznał osobiście). Opisuje szczegółowo wojny turecko-afgańskie i persko-afgańskie. W pierwszej połowie XVIII wieku jest to jedyny tego typu zbiór informacji w literaturze światowej o kraju Hindukuszu, na którym przez wiele lat będą się opierać autorzy piszący na temat Afganistanu.

Jest najwybitniejszym i jedynym w Europie autorytetem w sprawach Persji i Afganistanu, naocznym świadkiem w dziejach przełomowego okresu dla tych krajów i jedynym, na długie lata, autorem podstawowych wiadomości i analiz o tej części Wschodu. W 1726 roku wykładał języki wschodnie w kolegium papieskim w Rzymie. W roku 1740 miał być raz jeszcze w Persji (co do tej jego podróży istnieją spore wątpliwości). Ogółem swoim peregrynacjom poświęcił 22 lata (17061728).

Dorobek[edytuj | edytuj kod]

Pozostawił jako pierwszy w literaturze europejskiej opis ziem afgańskich z próbą regionalizacji; wspomina o królestwie Kabulu, o sąsiadach[13]. Imponuje wiedzą o górach w Afganistanie i sieci rzek, mówi o trudnym charakterze mieszkańców, znanych mu z osobistych kontaktów. Na wiele lat był jedynym źródłem rzetelnych informacji o kraju Hindukuszu w Europie. W swoim czasie nie miał równych sobie w znawstwie Afganistanu i Persji, był europejską osobową encyklopedią spraw afgańskich. Nie ukazała się drukiem w języku polskim żadna jego praca dotycząca Wschodu – wyjątek tu stanowi opracowanie o sposobie parzenia kawy tureckiej: "Pragmatographia de legitymo usu ambrozyi tureckiey"[14]. W połowie XIX wieku ukazało się w prasie poznańskiej streszczenie według Krusińskiego[15], powtórzone w krakowskim "Czasie[16], natomiast u schyłku XX wieku wyszedł drukiem fragment dotyczący Gruzji, w przekładzie współczesnego znawcy polskich misji na Kaukazie, dr. Dawida Kolbai[17].

W 1980 roku Adam Walaszek z UJ opracował i opublikował trzy relacje z polskich podróży na Wschód muzułmański w pierwszej połowie XVII wieku, z których jedna dotyczy peregrynacji do Persji kupca, a może także agenta dyplomatycznego, wysłannika królewskiego Sefera Muratowicza. W swym opracowaniu podróży Muratowicza Adam Walaszek przytacza – w formie przypisów – kilka komentarzy Krusińskiego do dziełka wysłannika polskiego monarchy. Owo cenne "itinerarium" Ormianina w służbie Rzeczypospolitej zabezpieczył w archiwach perskich ks. Tadeusz Krusiński, wydał zaś jego przyjaciel Kazimierz Ignacy Niesiołowski w Pińsku w 1752 roku[18].

Ojciec Tadeusz Krusiński był polskim naukowcem o międzynarodowej renomie, mimo tego w kraju jest to postać praktycznie nieznana (podobnie jak wielu innych polskich naukowców o renomie międzynarodowej) pomimo tego, że jego dzieło nie miało sobie równych w nauce światowej w stuleciu 16501750. Określa się go, jako Wielki syn Kościoła Powszechnego i Narodu Polskiego[potrzebne źródło].

Spuścizna literacka[edytuj | edytuj kod]

Tadeusz Krusiński stał się pierwszym europejskim wielkim historykiem Persji (Iranu) i Afganistanu. Przez wiele lat były to podstawowe prace o Persji i Afganistanie, na które powoływali się często późniejsi autorzy piszący na temat Afganistanu.

  • "Relatio de mutationibus Regni Persorum" (Rzym 1727). Praca ta miała wiele wydań i była przetłumaczona na angielski, francuski, holenderski, niemiecki i turecki (na język turecki przetłumaczył ją sam Krusiński), a wydana została pt. "Terdżume-i tarih sejjah" w Stambule w 1729 roku. W Polsce ukazała się drukiem po łacinie we Lwowie w 1740 roku pt. Tragica vertentis belli Persici historia;
  • "Chronicon peregrinantis seu historia ultimi belli Persarum cum Aghvanis" (1731)
  • "Prodromus ad historiam revolutionis persicae" (1733)
  • "Pragmatographia de legitymo usu ambrozyi tureckiei", to jest: Sposobu należytego zażywania kawy tureckiej, przez X. Tadeusza Krusińskiego S.J. Missyonarza Perskiego. Rzecz z rękopisma Jego wybrana y do druku podana, Warszawa 1769.

Ojciec Krusiński nie tylko poznał Afganów, z którymi miał do czynienia na co dzień i nie tylko uważnie słuchał i notował wszystko to co usłyszał o nich i ich kraju, ale również poznał ich kraj z autopsji, co przypuszcza wielu historyków polskich (np. W. Słabczyński, Janusz Fedirko, Jacek Knopek), chociaż nie ma (nie zachowały się) żadnych dowodów na jego pobyt w Afganistanie. Jednak, chyba nie mógłby przedstawić obrazu ówczesnego Afganistanu tak jak to uczynił w swoich dziełach, gdyby nie poznał tego narodu. A opisał w nich nie tylko panujące tam stosunki społeczne, ekonomiczne i obyczaje, ale również przedstawił mozaikę etniczną tego kraju, wiele miejsca poświęcając Pasztunom, podając ich charakterystykę. Jako pierwszy opisał dokładnie góry Afganistanu – Hindukusz oraz rzeki tego kraju[19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. S. Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci, pamiętnikarze, działacze i pisarze emigracyjni, Warszawa 1932, s. 246.
  2. J.H. Retinger, Polacy w cywilizacjach świata do końca wieku XIX, Warszawa 1937, s. 125
  3. S.A. Korwin, Stosunki Polski z Ziemią Świętą, Warszawa 1958, s. 157.
  4. Michał Jagusz SJ, Polskie misje zewnętrzne, [w:] B. Kumor, Z. Obertyński, Historia Kościoła w Polsce, t. I, Poznań-Warszawa 1974, s. 509.
  5. Kościałkowski, L’Iran et la Pologne a travers les siecles, Tehran 1943.
  6. M. Kieffer-Kostanecka, Polak pierwszym autorem europejskim historii Persji, "Notatki Płockie" nr 4/1977, s. 45-46
  7. J. Sierakowska-Dyndo, Rzeczpospolita Polska i Persja – wzajemne kontakty, [w:] T. Majda (red.), Arcydzieła sztuki perskiej ze zbiorów polskich, Warszawa 2002; Poland and Persia during the Safavid Period, http://www.embpoltehran.com/History_en.asp; W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1988; W.T. Słabczyńscy, Słownik Podróżników Polskich, Warszawa 1992; A. Kuczyński, Polskie opisanie świata, Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, "Azja i Afryka", Wrocław 1994; Z. Jasiewicz, Wprowadzenie, (w:) Z. Jasiewicz (red.), Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych, Poznań 1983, s. 9; Z. Jasiewicz, Przedmowa, [w:] M. Gawęcki, Wieś środkowego i północnego Afganistanu, Wrocław 1983, s. 7
  8. G. Kohn, Encyklopedia wojen, przekł. P. Amsterdamski, Warszawa 1998.
  9. A. Muchliński, Materyały do dziejów Kościoła polskiego z języków wschodnich, Pamiętnik Religijno-Moralny, t. VIII, seria II, Warszawa 1861, s. 148
  10. F. Zieliński, Xiądz Krusiński, Wiadomość historyczna, "Biblioteka Warszawska", t. 4, 1841
  11. J. Lewicka-Howells, D. Waszczuk-Kamieniecka, Perski Isfahan, [w:] I. Beaupre-Stankowicz, D. Waszczuk-Kamieniecka, J. Lewicka-Howells (red.), Isfahan, miasto polskich dzieci, Londyn 1988, s. 88
  12. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. III, "Misje zagraniczne", Lwów 1902, s. 890–891.
  13. "Królestwo Kabulu oddzielone jest na północy od Tatarii górami Emaus, inaczej zwanymi Kaukazem. Góry te ciągną się od Chin na wschodzie do Persji na zachodzie. Z nich wypływają Ganges i Indus. Ludzie Wschodu nazywają te góry Kaf Dagi", (w:) Tragica Vertentis belli Persici Historia, per repetitas Persarum clades, ab anno 1711 ad Annum 1728 vum Continuata post Gallicos, Hollandicos, Germanicos Ac demum Turcicos Authoris typos Auctior Authore Patre Thadeo Krusiński Societatis Jesu Missionario Perlico accesit Ad eandem Historiam Prodromu iteratis typis subjectus, Leopoli 1740. Przytoczono za: B. Chwaściński, Hindukusz, "Taternik", nr 2–4/1962.
  14. Pragmatographia de legitymo usu ambrozyi tureckiei, to jest: Sposobu należytego zażywania kawy tureckiej. Przez X. Tadeusza Krusińskiego S.J. Missyonarza Perskiego. Rzecz z rękopisma Jego wybrana y do druku podana, Warszawa 1769. (Reprint Biblioteka Kórnicka 1991)
  15. Prace misjonarzy katolickich w Persji, "Przegląd Poznański", t. 2, 1853.
  16. Dawne stosunki Korony Polskiej z Persją, "Czas", nr 110/1854.
  17. De Georgianis (fragm. Tragica vertentus belli Persici…), na podst. tłumaczenia oryginalnego druku (BN, Stare druki, nr XVIII, 3, 1246), przekł., opr. D. Kobalija, "Pro Georgia", nr 2/1992.
  18. Adam Walaszek, Notatki kupca warszawskiego z podróży do Persji 1602 roku, "Tygodnik Ilustrowany", 1878, oraz A. Kraushar, Podróż obywatela warszawskiego do Persji w r. 1602, "Drobiazgi historyczne", Petersburg-Kraków 1891, s. 109–126
  19. Janusz Fedirko, Pierwszy informator Europy o Afganach. Ojciec Tadeusz Krusiński: krakowski uczony, misjonarz, (w:) "Alma Mater", Kraków

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Krusinski, Tragica vertentis belli Persici historia, "Pro Georgia" z. 2, 1992, s. 25-27.
  • Dawid Kolbaja, Juda Tadeusz Krusinski SJ – misjonarz, uczony, dyplomata. Zycie i dzieło, "Pro Georgia", z. 2, 1992, s. 19-25.
  • Dawid Kolbaja, Etnograficzne i historyczne wiadomości w 'Tragica belli Persici historia' polskiego misjonarza Tadeusza Krusińskiego, "Pro Georgia", 1994, s. 5-14.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]