Tadeusz Sendzimir

Tadeusz Sendzimir pol. Tadeusz Sędzimir (ur. 15 lipca 1894 r. we Lwowie, zm. 1 września 1989 r. w Jupiter na Florydzie) – polski inżynier i wynalazca zwany "Edisonem metalurgii". Najbardziej znany z trzech wynalazków: Procesu Sendzimira, linii produkcyjnej do ciągłego walcowania blachy na zimno oraz tzw. walcarki planetarnej.

Rodzina

Ostoja Sędzimiròw

Urodził się we Lwowie. Był synem Kazimierza Sędzimira urzędnika państwowego w biurze nadzoru kopalń soli oraz Wandy z Jaskłowskich. Oboje rodzice po edukacji w Krakowie i Wiedniu osiedlili się na stałe we Lwowie. Rodzina Sędzimirów wywodzi się spod Krakowa ze starej szlachty polskiej i pieczętowała się herbem Ostoja odm. Tadeusz był najstarszym z czworga rodzeństwa. We Lwowie ukończył IV Gimnazjum Klasyczne i Wydział Mechaniczny Politechniki Lwowskiej.

Kariera zawodowa

Schemat Walcarki planetarnej opatentowanej przez Tadeusza Sendzimira

Podczas I wojny światowej pracował w kijowskich warsztatach samochodowych, a następnie w Rosyjsko-Amerykańskiej Izbie Handlowej, gdzie płynnie opanował język angielski oraz rosyjski. Pod koniec wojny wyjechał przez Władywostok do Szanghaju, gdzie założył pierwszą w Chinach fabrykę śrub, drutu i gwoździ.

W roku 1929 na krótko wyjechał do USA, gdzie zaprojektował linię galwanizacyjną w Butler w Pensylwanii. Rok później powrócił do Polski. W 1932 w Nowym Bytomiu uruchomiono walcarkę według jego pomysłu, a w 1933 w Kostuchnie (obecnie dzielnica Katowic) zbudował cynkownię stosującą pierwszą w świecie linię technologiczną ciągłego wyżarzania i cynkowania blach stalowych na skalę przemysłową według tzw. procesu Sendzimira, którego był wynalazcą. Zakład ten po raz pierwszy umożliwiał cynkowanie w sposób, który nie generował trujących oparów i wyziewów kwasów. Prezydent Mościcki, który również był wynalazcą i z wykształcenia chemikiem, zwiedzając Kostuchnę stwierdził zdziwiony, że "To nie cynkownia, to sanatorium". W maju 1934 opracował i uruchomił w Hucie Pokój oryginalną linię produkcyjną do walcowania cienkiej blachy na zimno wedle własnego pomysłu. Cały proces oparty był na walcowaniu blachy z równoczesnym jej rozciąganiem. Linia pracowała przez kilkadziesiąt lat, produkując początkowo 400 ton blachy miesięcznie, by po ulepszeniach tuż przed wybuchem wojny osiągnąć wydajność 1000 ton.

Jego wynalazek spotkał się z olbrzymim zainteresowaniem za granicą. W 1935 roku walcownię i cynkownię pomysłu Sendzimira zakupiła francuska Fabrique de Fer de Maubeuge, instalując ją we francuskim mieście Louvroil. Podobnego zakupu dokonała inna francuska firma Chatillon Commentry oraz angielska firma John Summers. W 1938 roku kolejną licencję zakupiła amerykańska firma Armco Steel, piąta na świecie potęga przemysłu stalowego. Nadzorując instalacje urządzeń wg swoich pomysłów Tadeusz Sendzimir w 1935 roku wyjechał do Paryża, a w 1938 do USA gdzie zastał go wybuch II wojny światowej. Po wojnie pozostał na emigracji, gdzie nadal prowadził swą firmę specjalizującą się w projektowaniu maszyn do obróbki metalu. Był posiadaczem 120 patentów w górnictwie i metalurgii, z czego 73 w USA. Należał do znanych inżynierów polskiej emigracji. We wczesnych latach 80. ponad 90% światowej stali nierdzewnej przechodziło przez proces Sendzimira.

W Stanach Zjednoczonych Sędzimir zrealizował swój trzeci najbardziej znany wynalazek, tzw. walcownię planetarną umożliwiającą walcowanie na gorąco. Urządzenie dzięki układowi małych walców roboczych umieszczonych na obwodzie dużych, wspierających walców umożliwiała w jednym przejściu zmienienie 200 milimetrowego bloku w 2 milimetrową blachę. Uproszczało to znacznie dotychczasową technikę walcowania wymagającą wielokrotnych przejść materiału do uzyskania tego samego stopnia rozwalcowania. Pomysł został uznany za rewolucyjny i doczekał się szeregu wdrożeń w fabrykach amerykańskich, angielskich, szwedzkich, kanadyjskich i japońskich. Walcarki planetarne szczególnie wykorzystywane są w produkcji blachy ze stali szlachetnych.

W początkowych czasach komunizmu jego nazwisko nie było jednak wymieniane w encyklopediach pomimo wielu zasług oraz po międzynarodowych sukcesach wielu jego wynalazków. Zmieniło się to dopiero po dojściu do władzy Edwarda Gierka.

Pod koniec życia założył wraz z żoną "Fundację Sendzimira", która do dzisiaj propaguje zasady rozwoju zrównoważonego w Polsce. Dziś fundacja jest prowadzona m. innymi przez jego syna, Jana Sendzimira. Tadeusz Sendzimir został pochowany na cmentarzu w Bethlehem pod Waterburgiem w trumnie z ocynkowanej stali, sporządzonej ściśle według jego technologii.

Tytuły i odznaczenia

• W 1949 roku Amerykański Instytut Cynkowania nadał mu odznaczenie "za fundamentalne osiągnięcia w sztuce cynkowania".
• W 1964 otrzymał Złoty Medal Międzynarodowego Zrzeszenia Galwanizatorów.
• W 1965 Złoty Medal Brytyjskiego Instytutu Żelaza i Stali im.Bessemera.
• W 1973 roku Senat Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie nadał mu tytuł doktora honoris causa.
• W Szwecji przyznano mu Złoty Medal Brinella przyznawany przez Akademię Nauk Technicznych.
• W 1985 Institute of Materials, Minerals and Mining przyznał mu złoty medal im. Bessemera za innowacje.
• 4 maja 1990 nadano jego imię hucie w Nowej Hucie, zwanej dawniej Hutą im. Lenina.
• Odznaczony za wybitne zasługi Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta.

Opinie o Sendzimirze

W końcu lat 50. jedno z najbardziej fachowych pism branży stalowej "Metal Bulletin" przedstawiając sylwetkę Tadeusza Sendzimira oceniało "Wielu fachowców dało swe nazwiska poszczególnym fazom procesów metalurgicznych, ale nieliczni z nich osiągnęli taką sławę jak Bessemer, Thomas czy Siemens. W ciągu ostatnich dwudziestu lat pojawiło się nowe nazwisko, które powinno być niewątpliwie dodane do tych gigantów: nazwisko Sędzimira. Ten niezwykły wynalazca jest bowiem autorem trzech fenomenalnych procesów technologicznych..."

Bibliografia

• Olgierd Budrewicz "Orzeł na gwiaździstym sztandarze" Interpress, Warszawa 1979

Linki zewnętrzne

• Fundacja Sendzimira. [dostęp 24 września 2008].
• " POLONIA TECHNICA " Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich w Stanach Zjednoczonych