Tamga

Tamga (mong. tamag, tur. damga, tat. tamga – znak, piętno, pieczęć) – pierwotnie znak plemienny, rodowy i własnościowy u dawnych ludów Wielkiego Stepu (scytyjskich, sarmackich i potem mongolskich, tureckich, irańskich i ugrofińskich), używany m.in. do oznaczania koni, bydła, sprzętów i uzbrojenia.

Pochodzenie i funkcje

Tamgi wywodziły się z prymitywnych znaków własnościowych, ale miały także związek z magicznymi symbolami i praktykami szamańskimi (zob. totem), będąc uproszczonym wyobrażeniem zwierzęcia, ptaka bądź elementu uzbrojenia: strzała, podkowa, łuk, szabla itp. Z czasem pojęcie tamgi uległo rozszerzeniu, obejmując m.in.: - znak na monetach tureckich i tatarskich z imieniem i tytułem sułtana lub chana, - moneta z tymże znakiem, - dokument z pieczęcią chana. Tamg nie należy traktować jako pisma mimo ich graficznego podobieństwa do run i do różnych systemów pisma używanego przez ludy koczownicze Eurazji, np. madziarskie rowasz, turkijskie pismo orchońskie. Pod względem funkcjonalnym, a także graficznym, pierwotne tamgi zbliżone są do innych systemów znaków analogicznych do heraldyki, takich jak gmerki i znamiona bartne (ciosy).

U ludów Azji Centralnej tamgi odgrywały podobną rolę jak herby szlachty europejskiej. Umieszczano je na pieczęciach i chorągwiach. Według kirgiskiej legendy Czyngis-chan nadał poszczególnym rodom tamgi wraz z towarzyszącymi im zawołaniami. Z czasem niektóre z nich stały się godłami wspólnot państwowych (zob. obok – flaga Tatarów krymskich z tamgą Girejów).

Obecnie stylizowane tamgi są motywem ozdobnym turkmeńskich dywanów, składając się na tzw. medalion kobiercowy - giol.

Z tamg wywodzą się też znaki pieczętne Rurykowiczów, w tym - Tryzub.

• 

  Narodowa flaga Tatarów Krymskich - złota tamga

• 

  Wojskowa flaga Tatarów Krymskich - złota tamga

• 

  Religijna flaga Tatarów Krymskich - złota tamga

• 

  Tamga dynastii Girejów

• 

  Czerwona tamga Złotej Ordy

• 

  Biała tamga imperium mongolskiego

Tamgi w herbach szlachty polskiej

Wizualne podobieństwo niektórych sarmackich tamg do polskich herbów (zwłaszcza w najwcześniejszej wersji – znaków pieczętnych) zrodziło hipotezę o sarmackim pochodzeniu polskich herbów, a co za tym idzie, także – polskiej szlachty.

Herby przypominające tamgi: Drużyna (Krzywaśń), Awdaniec (Łękawica), Nowina (Zawiasa Kotłowa), Radwan (Chorągiew) i szereg innych zawierających gwiazdki, strzały, kreski, krzyżyki, podkowy i półksiężyce.

Pod koniec XIV w. część rodzin tatarskich osiedliła się na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zachowując swoje dawne znaki, które uległy heraldyzacji, stając się herbami polskiej szlachty tatarskiego pochodzenia . Przykładem tamg w polskiej heraldyce są następujące herby:

• kniaziów Szyryńskich - odmiana tamgi rodu Szirinów,
• carewiczów Adziubek Sołtan Ostryńskich - odmiana tamgi chana Dewlet Gereja,
• Abrahimowiczów, Arazowiczów, Czukajewiczów, Jadziczów, Hanasiewiczów (do dnia dzisiejszego) – tamga chana Złotej Ordy — Mengu Timura,
• rodu Sejtdziman Jakubowicz Najman – tamga rodu Kara-Keris z ułusu Najman,
• rodu Muchów - odmianą tamgi ułusu Dżałoir,
• kniaziów Chazbijewiczów i mirzów Juszyńskich – odmiana tamgi rodu Sahir z plemienia Oguzów,
• kniaziów Piotrowskich - potomków Najman-Bega,
• kniaziów Kryczyńskich – tamga Girejów, traktowana jako odmiana polskiego herbu Radwan i inne.

Literatura

• S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929.
• P. Dudziński, Alfabet heraldyczny, Warszawa 1997.
• T. Sulimirski, Sarmaci, Warszawa 1979.

Linki zewnętrzne

• Po rosyjsku: Tamga i jej funkcje oraz przykłady tamg starotureckich, madziarskich, sarmackich i in.
• Herby tatarskie w Wielkim Księstwie Litewskim
• Szlachta tatarska

Zobacz też

• tugra
• prawo bartne