Tarcza (uzbrojenie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tarcza husarska z XVI w.
Tarcze aborygenów

Tarcza (staropol. szczyt[1])- obronna część uzbrojenia używana przez formacje konne i piesze, wyrabiana z drewna, kory, wikliny lub skóry a z czasem głównie z drewna powlekanego skórą, często obijanego metalem lub skórą, później także w całości z metalu, współcześnie także z tworzyw sztucznych. Była używana co najmniej od okresu brązu, w starożytności i w średniowieczu, tracąc na znaczeniu po wprowadzeniu broni palnej przez piechotę i jazdę, stosowana w specjalnych sytuacjach także współcześnie.

Podział[edytuj | edytuj kod]

Tarcza występowała w różnych kształtach i rozmiarach. W Starożytnym Rzymie wojska rzymskie stosowały 3 rodzaje tracz:

W historii występowały również tarcze[1]:

  • paradne lub ceremonialne - pozbawione funkcji bojowych i uzywane jedynie do ozdoby w celach reprezentacyjnych,
  • normandzkie - posiadające charaktertstyczny kształt migdała,
  • szermiercze - służące do szermierki,
  • tarcza węgierska - w kształcie ptasiego skrzydła

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Wielkie tarcze germańskie, drewniane lub plecione z wikliny, były najczęściej czworokątne i pokryte skórą. Przypuszcza się, że kształt wczesnych tarcz miał związek z taktyką walki. Europejscy wojownicy piesi stosowali zazwyczaj tarcze okrągłe, wyposażone w umbo chroniące znajdującą się za nim dłoń[2], jeźdźcy używali raczej tarcz dłuższych, owalnych, później migdałowatych, lepiej chroniących sylwetkę konnego wojownika[3]. Znane z licznych i dość dobrze zachowanych wykopalisk tarcze skandynawskie z początków naszej ery i wczesnośredniowieczne tarcze wikińskie były zazwyczaj okrągłe, wykonane z kilku desek różnego rodzaju drewna, najczęściej wyposażone w umbo, wzmacniane drobnymi okuciami, niekiedy z okutym rantem. Niektóre egzemplarze były oklejane jednostronnie, obustronnie lub na krawędziach skórą, o średnicy od ok. 80 cm do 100 cm[4]. Tarcze wikińskie były z reguły malowane[5]. Tarcze słowiańskie z tego okresu, zwane szczytami były często tarczami jeźdźców, wydłużonymi pionowo, do formy owalu. Zabytki ikonograficzne pokazują, że stosowanie tych typów tarcz nie było regułą, m.in. pruscy wojownicy piesi na Drzwiach Gnieźnieńskich przedstawieni są z tarczami owalnymi. W XII i XIII w Zachodniej Europie popularne stają się tarcze normandzkie, spiczaste u dołu (wysokości. od ok. 120 cm do 180 cm, szerokości ok. 80 cm do 90 cm), zdobione jaskrawymi malowidłami, często o motywach fantastycznych zwierząt, znane m.in. z tkaninya z Bayeux. Z czasem tarcze zaczęły się zmniejszać, przybierając kształt zbliżony do trójkąta.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wytwórców tarcz nazywano w średniowiecznej Polsce "szczytnikami" od staropolskiej nazwy tarczy - "szczytu"[1]. Szczytnikami nazywano również w piastowskiej Polsce żołnierzy walczących pieszo, uzbrojonych w włócznie, miecze i topory chroniących się tarczami. W Polsce istnieje wiele miejscowości, których nazwy wywodzą się od wytwórców tarcz m.in. dawna wieś służebna Szczytniki we Wrocławiu[6].

Od XVI wieku, wraz z rozwojem i zmianami w uzbrojeniu tarcza traciła stopniowo na znaczeniu.

Współcześnie tarcza używana jest niekiedy przez siły porządkowe: policję i milicję.

Repliki tarcz średniowiecznych

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1969.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym hasło szczyt, szczytnicy oraz tarcza. Warszawa: MON, 1981, s. 243-262. ISBN 8311076669.
  2. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu: Świat Słowian i Wikingów
  3. Gazeta Rycerska
  4. Tarcza przeworska
  5. Viking shields
  6. Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 116.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]