Tatarak zwyczajny
| Tatarak zwyczajny | |
|---|---|
 |
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | jednoliścienne |
| Rząd | tatarakowce |
| Rodzina | tatarakowate |
| Rodzaj | tatarak |
| Gatunek | tatarak zwyczajny |
| Nazwa systematyczna | |
| Acorus calamus L. Sp. Pl.: 324 1753 |
|
| Synonimy | |
|
Acorus aromaticus Gilb. |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Tatarak zwyczajny (Acorus calamus L.) – polimorficzny gatunek byliny, należący do rodziny tatarakowatych (Acoraceae). Znany jest także pod ludowymi nazwami jako ajer, tatarskie ziele, lepiech. Pochodzi prawdopodobnie z Indii i Chin, bo tylko tam występują owady zdolne do zapylania tataraku. Rozpowszechniony przez człowieka na całym świecie od strefy subtropikalnej do umiarkowanej. Do Europy trafił w średniowieczu podczas najazdów tatarskich (stąd pochodzi polska nazwa rodzaju) i tureckich[2]. W Polsce jest pospolity na całym terenie z wyjątkiem Karpat[3]. Status gatunku w polskiej florze:kenofit, agriofit. Uważany za inwazyjny W Polsce o średniej skali wpływu na gatunki roślin szuwarowych[4].
Spis treści |
Morfologia [edytuj]
- Łodyga
- Roślina osiągająca od 60 do 120 cm wys. Kłącze czołgające się, dorastające do 3 cm średnicy, lekko obłe, aromatyczne, o zapachu cynamonowokamforowym, ze śladami po obumarłych liściach. Łodyga na przekroju trójkanciasta, nierozgałęziona, u podstawy czerwonawopurpurowa.
- Liście
- Mieczowate, zaostrzone, o unerwieniu równoległym, lekko faliste, jasnozielone, osadzone skrętolegle i zebrane w pęczki.
- Kwiaty
- Zebrane w kolbowaty obupłciowy kwiatostan o długości 4-8 cm, pozornie boczny, z powodu pionowo ustawionej pochwy liściowej, o kolorze żółtoseledynowym. Kwiaty małe, obupłciowe, z regularnym okwiatem składającym się z 6 wąziutkich, łuseczkowatych działek. Pręcików 6, słupek jeden, trzykomorowy. Znamiona rozwijają się przed rozwojem pylników i w miejscu pochodzenia zapylane są przez owady. Kwitnie w czerwcu i lipcu. W Europie na skutek braku zapylaczy rozmnaża się tylko wegetatywnie.
- Owoce
- Czerwone jagody u nas niespotykane, o czym powyżej.
Ekologia [edytuj]
Występuje na brzegach wód, rowów o wolno płynących wodach. Preferuje podłoża mineralizowane. Hydrofit. Często tworzy agregacje wyróżniane jako zespół szuwaru tatarakowego Acoretum calami Kobendza 1948. Jest gatunkiem charakterystycznym dla szuwarów właściwych Phragmition[5].
Zastosowanie [edytuj]
Roślina była wykorzystywana i rozprzestrzeniana przez ludzi przynajmniej już dwa tysiące lat temu[6]. Kłącze wykorzystuje się do aromatyzowania cukrów, nalewek i likierów. Olejek eteryczny wykorzystywany jest w kosmetyce i do wytwarzania perfum[2]. Wyciąg z kłącza stosuje się do perfumowania mydła, aromatyzowania gum do żucia oraz jako składnik płynów do płukania ust[7].
- Roślina lecznicza:
- Surowiec zielarski: kłącze (Rhizoma calami), ma silny, aromatyczny zapach oraz gorzki smak. Zawiera m.in. olejek eteryczny o swoistym, bardzo miłym zapachu (a w nim: azaron i geraniol), ponadto gorycze (akoryna i akoretyna) i garbniki.
- Działanie: Kłącza należy używać po ususzeniu, w przeciwnym wypadku powoduje wymioty. Tatarak wzmaga wydzielanie soków żołądkowych, przeciwdziała niestrawności, zwiększa apetyt, ułatwia przyswajanie pokarmów, działa ogólnie wzmacniająco. Stosuje się go w niestrawności, ale także w zapaleniu górnych dróg oddechowych, zapaleniu zatok i zaburzeniach krążenia. Pobudza szpik kostny do zwiększonego tworzenia czerwonych krwinek.
- Roślina kosmetyczna
- Bywa stosowany jako dodatek do kąpieli. Dzięki swoim właściwościom drażniącym powoduje przekrwienie skóry i usunięcie szkodliwych produktów przemiany materii[7].
- Olejek wytwarzany w krajach azjatyckich z roślin tetra- i heksaploidalnych zawiera beta-azaron w ilościach toksycznych i kancerogennych. Olejek wytwarzany z roślin diploidalnych z Ameryki Północnej oraz triploidalnych rosnących w Europie zawiera nieszkodliwe ilości beta-azaronu[6].
Domniemane działanie psychoaktywne [edytuj]
W korzeniach tataraku zwyczajnego (a także kopytnika) występuje azaron (1,2,4-trimetoksy-5-propenylobenzen), rozpowszechniany jako środek halucynogenny. W moczu osób, które spożyły preparaty z tataraku oraz w hodowlach bakteryjnych prowadzonych na pożywkach zawierających wyciąg z tataraku, wykryto metabolit azaronu, kwas trans-2,4,5-trimetoksycynamonowy, jednak wbrew popularnym poglądom, nie zaobserwowano 2,4,5-trimetoksyamfetaminy (TMA-2), uważanej za halucynogenny składnik tataraku zwyczajnego. Głównym objawem klinicznym spożycia tataraku były wymioty, utrzymujące się w niektórych przypadkach >15 godzin[8].
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-08].
- ↑ 2,0 2,1 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
- ↑ Acorus calamus L.. W: Gatunki obce w Polsce [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 2010-02-13].
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ 6,0 6,1 Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 339. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ 7,0 7,1 Bohumír. Hlava: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 28. ISBN 83-09-00765-5.
- ↑ K. Björnstad, A. Helander, P. Hultén, O. Beck. Bioanalytical investigation of asarone in connection with Acorus calamus oil intoxications.. „J Anal Toxicol”. 33 (9). s. 604-609. PMID 20040135.
