Teatr

Teatr Wielki w Warszawie – ilustracja z roku ok. 1915

Teatr – rodzaj sztuki widowiskowej, w której aktor lub grupa aktorów na żywo daje przedstawienie dla zgromadzonej publiczności.

Tworzywem teatru jest aktor, który buduje dla widza umowną rzeczywistość teatralną. Teatr może obyć się bez reżysera, inscenizatora, choreografa czy scenografa, ale spektakl bez widzów lub bez aktorów nie jest możliwy. Teatr to ukierunkowane działania aktorów na użytek publiczności. Pełnowartościowy spektakl teatralny to taki, w którym następuje swego rodzaju porozumienie pomiędzy sceną a widownią. Teatr odwołuje się niemal do wszystkich zmysłów człowieka. Łączy obraz z dźwiękiem, ukazuje bezruch lub ruch. Może również odwołać się do zmysłu węchu lub dotyku.

Terminem teatr określa się też sam spektakl teatralny lub też budynek, w którym on jest grany.

Rodzaje widowisk teatralnych

• przedstawienie dramatyczne (może też zawierać elementy innych rodzajów widowisk teatralnych)
• opera, pierwotnie opera seria (poważna), od XVII wieku także komiczna
• operetka – z mniej skomplikowaną fabułą niż opera, z niej wykształciły się gatunki współczesne:
  • śpiewogra
  • musical
• balet, który wykształcił się z komedii dell'arte i widowisk jarmarcznych
• pantomima – oparta wyłącznie na geście, mimice, ruchu, z wyeliminowanym słowem
• teatr plastyczny – opierający się na plastyce ruchu, dekoracji i sposobu wyrażania się (por. np. twórczość Józefa Szajny i Henryka Tomaszewskiego).

Rodzaje teatru

• repertuarowy
• bulwarowy
• ogródkowy
• radiowy
• telewizyjny
• uliczny
• objazdowy
• szkolny
• lalkowy
• muzyczny

Elementy struktury spektaklu

• tekst bądź scenariusz – jest punktem wyjścia do realizacji spektaklu
• aktor – decyduje o autonomiczności teatru i jego wyróżnienia od innych dyscyplin artystycznych; odwiecznym problemem jest pytanie, czy aktor jest twórcą, czy jedynie odtwórcą, wykonawcą
• gest, mimika
• choreografia
• ruch sceniczny – uwidacznia zmiany sytuacji scenicznych (jeśli powtarza się ten sam ruch sceniczny na początku i na końcu, nazywa się to klamrą)
• czas scenowy – musi być wymierny, konkretny, jest różny w różnych warunkach historycznych i kulturowych; obecnie spektakl trwa 2-3 h (nie jest równoznaczny z czasem percepcji); z góry zostaje zagospodarowany przez dramaturga
• przestrzeń sceniczna – stosowane są różne środki, aby unaocznić widzom miejsce lub sytuację
• scenografia
• oprawa muzyczna
• reżyseria

Widownia teatralna

Niezbędnym elementem spektaklu teatralnego jest też widownia teatralna, czyli zbiór osób, które znajdują się na sali w danym czasie. Do przełomu XIX i XX wieku widzowie mogli aktywnie uczestniczyć w przedstawieniach. Obecnie należy to do rzadkości (z wyjątkiem prezentacji kabaretowych). Widzów od przedstawienia oddziela tzw. "Czwarta ściana". Dzieło sztuki jest dziełem sugestywnym. Na sugestie dochodzące ze sceny najbardziej reagują widzowie, którzy są wrażliwi lub aktywni. Z kolei na ich reakcje reagują inni.

Dramat literacki a dramat sceniczny

Dramat literacki

Tworzywem dzieła literackiego jest słowo. Dramat w znaczeniu utworu literackiego (dramat literacki) może być utworem niescenicznym, tzn. takim utworem, którego autor założył, że dzieło to nie jest przeznaczone do realizacji scenicznej, nie brał pod uwagę wymogów, konwencji i środków technicznych spektaklu teatralnego. Rzecz jasna dramat taki można mimo to zrealizować na scenie, jednak potrzebna jest do tego adaptacja.

Dramat sceniczny

Z kolei w dramacie scenicznym (zw. też dramatem właściwym bądź teatralnym) nie tylko słowo jest ważne, ale też np. aktor, scena, czas scenowy. Ponadto samo słowo może zostać zredukowane do minimum albo też całkowicie zlikwidowane. Niezbędne są natomiast pozostałe elementy (wszystkie naraz lub niektóre), aby można było mówić o zrealizowanym widowisku teatralnym.

W dziele scenicznym istnieje możliwość zrealizowania opisów z dzieła literackiego (to, co zostało opisane, przekłada się na to, co ma obejrzeć widz, oraz na to, co będzie wskazówką dla realizatorów). Można też wykorzystywać całą gamę tworzyw oprócz bądź z pominięciem słowa.

Teatralna teoria dramatu

Teatralna teoria dramatu – teoria, wg której dramat nie jest samodzielnym gatunkiem literackim, lecz staje się nim dopiero w momencie jego realizacji na scenie teatralnej.

Presje wywierane na twórców teatru

• publiczność
• cenzura
• krytyka
• zdrowie i kondycja
• sprawy finansowe (zwłaszcza od XIX wieku)

Teatrologia

Nauka o teatrze nazywana jest teatrologią. W Polsce kierunek ten można studiować przede wszystkim na uniwersytetach jako kierunek studiów licencjackich i magisterskich (długoletnią tradycją wyróżnia się tu m.in. na Uniwersytet Łódzki) oraz na niektórych innych uczelniach jako studia podyplomowe po ukończeniu filologii polskiej.

Teatrolog stara się patrzeć na teatr obiektywnie, zazwyczaj analizuje tekst dzieła dramatycznego oraz inscenizację w różnych kontekstach (np. historycznym, teoretycznym, kulturowym).

Pierwszym polskim dziełem teoretycznym z tej dziedziny są Dzieje Teatru Narodowego Wojciecha Bogusławskiego. Teatrologia w Polsce rozwija się dynamicznie od czasów Stanisława Wyspiańskiego.

Do najwybitniejszych dokumentalistów polskiego teatru należy Karol Estreicher. Wśród polskich teatrologów wymienić należy też takich, jak: Zbigniew Raszewski, Stanisław Marczak-Oborski, Jerzy Grotowski, Julian Lewański, Stefania Skwarczyńska, Jan Błoński oraz Janusz Degler.

Krytyka teatralna

Oceną twórczości teatralnej zajmuje się krytyka teatralna. Osoby zajmujące się nią tworzą często recenzje, ale także szkice, reportaże bądź felietony.

W Polsce największe dokonania w tej dziedzinie mają: Jan August Kisielewski, Tadeusz Boy-Żeleński, Karol Irzykowski, Artur Sandauer, Antoni Słonimski, Konstanty Puzyna, oraz w czasach nam bliższych: Jacek Sieradzki, Grzegorz Niziołek, Marta Fik, Elżbieta Morawiec, Tadeusz Nyczek, Krzysztof Mieszkowski.

Recenzja

Recenzja spektaklu teatralnego może mieć funkcję propagandową i/bądź informacyjną. Powinna zawierać:

• zarys fabuły spektaklu,
• informacje dotyczące zapytania o poprawność przedstawienia widowiska,
• informacje na temat zgodności przedstawienia teatralnego z literackim pierwowzorem,
• opis roli dekoracji w danym przedstawieniu,
• opis roli oprawy muzycznej w analizowanym widowisku,
• ocenę gry aktorskiej w całym przedstawieniu,

oraz zawierać rzeczowe sprawozdanie i krytyczną ocenę spektaklu w sposób rzetelny i fachowy.

Wydawnictwa polskie związane z teatrem

• "Pamiętnik Teatralny" – zapoczątkowany przez Leona Schillera
• "Dialog", miesięcznik, w którym drukuje się m.in. sztuki współczesne i wcześniejsze (polskie i zagraniczne)
• "Wrocławski Notatnik Teatralny"
• "Teatr", podejmujący analizę życia teatralnego
• "Didaskalia", krakowski miesięcznik o polskim i zagranicznym teatrze

Teatromania

Miłośnicy teatru – niezbędni dla jego istnienia – nazywani są teatromanami. W przeciwieństwie do teatrologów mogą mieć emocjonalny stosunek do spektakli.

Dokumentowanie teatru

Dokumentacja teatru powstaje na podstawie relacji i przekazów. Uzależniona jest więc od ich ilości, jakości i charakteru.

W Polsce istnieje Dział Dokumentacji Teatralnej Związku Artystów Scen Polskich, w którym gromadzone są "materialne świadectwa działalności polskich teatrów od 1945 roku" (programy teatralne, zdjęcia, akta personalne, archiwa prywatne, wycinki prasowe). Obowiązkiem każdego teatru jest przesłanie do tego archiwum zaraz po premierze kompletu dokumentacyjnego, tzn. 2 programów i 3 zdjęć ze spektaklu.

Dokumenty pracy

Dokumenty pracy są to dokumenty, które powstają przed premierą teatralną:

• teksty (w tym tekst reżysera, tekst właściwy),
• szkice sytuacyjne i szkice dekoracji (pojawiły się w XIX wieku),
• spisy dekoracji, rekwizytów, kostiumów.

Dokumenty dzieła

Dokumentami dzieła nazywamy te, które powstały po premierze:

• dokumenty ikonograficzne (np. akwaforty, litografie, portrety),
• filmy (raczej o spektaklach, a nie sfilmowane spektakle).

Sztuki teatralne

• Maski
• Marionetki
• Kukiełki
• Pacynki
• Sycylijki – są to lalki używane w teatrze (często czeskim). Mają do głowy, pleców i rąk przyczepione uchwyty, za które aktor trzyma lalkę. Aktor, trzymając lalkę i chcąc by "szła" pcha lekko lalkę. Wtedy jedna noga na chwilę unosi się w górę. W tym momencie aktor musi przesunąć lalkę w miejsce, w które miała zrobić krok.
• Cienie

Historia teatru

Sztuka ta ma swoje źródła w starożytnych formach kultu religijnego. Pochodzi od dionizji – świąt w starożytnej Grecji organizowanych na cześć Dionizosa – boga wina, urodzajów, a także narodzin i śmierci. (Według innej koncepcji człowiek od najmłodszych lat ma skłonności do naśladowania – teoria Arystotelesa).

Socjologia teatru

W latach 30. XX wieku powstała nowa dziedzina nauk humanistycznych – socjologia teatru, badająca wpływ teatru na społeczeństwo, a także analizująca teatr jako grupę społeczną. Pierwsze badania w tym kierunku rozwijały się w Niemczech i Francji, obecnie jest to dziedzina bardzo rozwinięta na Zachodzie.

Socjologia teatru bada zarówno historię teatru, teatr współczesny, jak i psychologię dzieła teatralnego, szukając związków tych dziedzin ze społeczeństwem. Zajmuje się zatem m.in.:

• funkcją społeczną aktora, jego stosunkiem do społeczeństwa,
• miejscem i rolą kobiety w aktorstwie,
• rekrutacją aktorów, tym, dlaczego jedni nimi zostają, a inni nie,
• dramatem, a dokładniej tym, co sprawia, że odbiór utworu w teatrze jest zupełnie inny od odbioru tekstu pisanego, a także bada, dlaczego każde przedstawienie jest inne i jest też rozmaicie przez różne osoby odbierane,
• wpływem teatru na publiczność,
• socjologią wychowania.

Wartości artystyczne nie mają tu żadnego znaczenia. Istotne są natomiast zależności pomiędzy instytucją wychowawczą, organizacją (zbiorem osób) a interpretowaniem sztuk. Socjolog bada też, jakie treści łączą się z pojęciami: teatr, sztuka, twórczość teatralna.

Źródłami badań socjologicznych teatru są: felietony, recenzje, listy, dokumenty oraz archiwa teatralne.

Ciekawostki

• Międzynarodowy Dzień Teatru obchodzony jest 27 marca.
• Co roku w Poznaniu organizowany jest największy w kraju Festiwal Teatralny "Malta".

Zobacz też

• dramat
• komedia
• musical
• teatralia
• happening
• teatr absurdu
• teatr amatorski w Polsce

• teatr alternatywny
• teatr elżbietański
• teatr grecki
• teatr improwizowany
• teatr lalek
• teatr muzyczny

• teatr ognia
• teatr studencki
• teatr ubogi
• polskie teatry operowe

Bibliografia

• Banach Andrzej, Wybór maski: 11 teatrów klasycznych, Wrocław 1984, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-01093-8.
• Berthold Margot, Historia teatru, przeł. z niem. Danuta Żmij-Zielińska, Warszawa 1980, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, ISBN 83-221-0106-6.
• Braun Kazimierz, Przestrzeń teatralna, Warszawa 1982, PWN, ISBN 83-01-03100-X.
• Braun Kazimierz, Kieszonkowa historia teatru na świecie w XX wieku, Lublin 2000, Wyd. Norbertinum, ISBN 83-7222-048-4.
• Filler Witold, Piotrowski Lech, Poczet aktorów polskich. Od Solskiego do Lindy, Warszawa 1998, ISBN 83-87571-54-7.
• Głowiński Michał, Kostkiewiczowa Teresa, Okopień-Sławińska Aleksandra, Sławiński Janusz, Podręczny Słownik Terminów Literackich pod redakcją Janusza Sławińskiego, Warszawa 1999, wyd. OPEN, ISBN 83-85254-60-9. Tu hasła: dramat, dytyramb, komedia, recenzja, teatr, teatr absurdu, teatr epicki, teatr w teatrze, teatralna teoria dramatu, tragedia.
• Kijowski Andrzej Tadeusz, Teoria teatru. Rekonesans, Wrocław 1985, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ISBN 83-04-01935-3.
• Klimowicz Mieczysław, Oświecenie, Warszawa 1999, ISBN 83-01-12279-X, tu rozdziały o teatrze i dramacie, s. 68-84, 225–260.
• Michałowska Teresa, Średniowiecze, wyd. piąte, uzupełnione, Warszawa 1999, PWN, ISBN 83-01-12851-8. Tu rozdział Formy i nurty życia teatralnego, s. 237–253.
• Problemy teorii dramatu i teatru, wybór i opracowanie Janusz Degler, Wrocław 1988, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ISBN 83-229-0276-X.
• Raszewski Zbigniew, Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt jeden listów o naturze teatru, Warszawa 1991, Wyd. Krąg, ISBN 83-85199-12-8.
• Raszewski Zbigniew, Krótka historia teatru polskiego, t. 1-3, Warszawa 1990, PIW, ISBN 83-06-01828-1.
• Wprowadzenie do nauki o teatrze, wybór i oprac. Janusz Degler, wyd. 2 uzupełnione, Wrocław 1976–78, Wyd. Uniwersytet Wrocławski im. Bolesława Bieruta.
• Historia teatru, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
• Tradycja romantyczna w teatrze polskim, pod red., D. Kosińskiego, Warszawa 2000.

Linki zewnętrzne

• Wortal E-Teatr
• Dokumentacja teatru
• Teatr w katalogu Open Directory Project