Teatr w USA

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Teatr w USA - amerykańska sztuka teatralna czerpie przede wszystkim z europejskich tradycji. Najbardziej popularną formą przedstawień teatralnych w Stanach Zjednoczonych jest musical. Najsłynniejszą dzielnicą teatralną jest tzw. Broadway na nowojorskim Manhattanie. Drugim obok Nowego Jorku centrum amerykańskiego życia teatralnego jest Chicago.

Okres kolonialny (1665-1774)[edytuj | edytuj kod]

W czasach kolonialnych życie teatralne lepiej rozwijało się w stanach południowych, gdyż wśród mieszkańców północnych przeważali purytanie i kwakrzy.

Pierwsze udokumentowane przedstawienie teatralne w języku angielskim w Ameryce miało miejsce 27 sierpnia 1665 roku w gospodzie Cowle's w hrabstwie Accomac (Wirginia). Był to dramat Ye Bare and Ye Cubb Williama Darby'ego. W 1690 roku w Bostonie wystawiono sztukę Gustavus Vasa Benjamina Colmana.

Rozwój życia teatralnego był ograniczony przez ustawodawstwo - w 1682 roku w Pensylwanii wydano Założenia rządowe, zakazujące przedstawień scenicznych oraz zbieżne z nimi Wielkie prawo[1], O lepszym świętowaniu i przestrzeganiu Dnia Pańskiego. Ustawa z 1693 roku w stanie Massachussets zabraniała jakichkolwiek przedstawień teatralnych; w 1697 roku podobnie postąpiły władze Nowego Jorku.

W 1703 roku w brytyjskich koloniach w Ameryce Północnej występował zawodowy angielski aktor Anthony Aston. W 1718 roku powstał w Ameryce Północnej pierwszy budynek teatralny - wzniósł go William Levingston. Jednak już pięć lat później przedsiębiorstwo Levingstona zbankrutowało, a budynek został przejęty przez wierzycieli.

W 1724 roku w Society Hilli (przedmieście Filadelfii) powstał The New Booth Theatre, gdzie odbywały się występy wędrownych artystów. W 1730 roku w Nowym Jorku wystawiono Romea i Julię - było to pierwsze szekspirowskie przedstawienie w Ameryce Północnej. W 1732 roku w tym samym mieście powstał New Theatre. W tym czasie najpopularniejszą sztuką w Nowym Świecie był Oficer poborowy Thomasa Otwaya.

W połowie lat 30. XVIII w. sporą rolę w życiu teatralnym odegrało miasto Charleston. W 1735 roku w tamtejszym sądzie wystawiono Sierotę Otwaya, a także pierwszą operę - Flora, or Hob in Wel. Z inicjatywy mieszkańców wybudowano tam New Theatre, który zainaugurował działalność 1 lutego 1736 roku. Występy trwały tam do 1737 roku.

W Bostonie pierwszy raz sztukę teatralną wystawiono publicznie w 1750 roku; jednak wkrótce potem władze stanu Massachusetts zakazały przedstawień teatralnych.

W 1749 roku przedstawienia w Filadelfii, Bostonie i Charleston dała grupa teatralna Waltera Murraya i Thomasa Keana. Wydarzenie to uchodzi za początek profesjonalnego teatru w brytyjskich koloniach Ameryki Północnej. Wspomniana grupa wystawiła dwie farsy i sześć sztuk poważnych (m.in. Ryszarda III Szekspira).

W 1752 roku do Williamsburga przybył Londyński zespół aktorów (London Company of Players), którego kierownikiem był Lewis Hallam senior. 15 września tego roku wystawili Kupca weneckiego. Później Londyński zespół aktorów występował w Nowym Jorku, Filadelfii (gdzie dali początek New Theatre przy Water Street), Charlestown, aby 27 grudnia 1754 roku udać się na Jamajkę. Po śmierci Lewisa Hallama seniora w 1756 roku grupa częściowo się rozpadła, ale szybko reaktywował ją David Douglass. Douglass z mniejszym lub większym szczęściem starał się o zgodę na występy w Nowym Jorku (w 1767 roku wzniesiono tam John Street Theatre), Filadelfii (w 1766 roku wzniesiono tam Southwark Theatre), Williamsburgu, Newport i Providence, aby ostatecznie wyruszyć do stanów południowych, gdzie przychylniej patrzono na przedstawienia teatralne. W 1763 roku Londyński zespół aktorów zmienił nazwę na Amerykański Zespół Aktorów (American Company of Comedians). W 1775 roku ponownie grupa ta zdecydowała się udać na Jamajkę.

Okres wojny o niepodległość (1775-1783)[edytuj | edytuj kod]

W 1774 roku amerykański Kongres nakazywał powstrzymywać się od wszelkich rozrywek (m.in. od teatru). Zalecenie to nie było przestrzegane - m.in. w 1778 roku w Filadelfii powstał Southwark Theatre i wystawiono Lokaja kłamcę Davida Garricka. W 1778 roku Kongres, mimo sprzeciwu pięciu stanów, po raz kolejny wydał ustawę antyteatralną. Znowu jednak złamano zakaz - w 1782 roku w Southwark Theatre wystawiono Eugenię Pierre'a Augustina Beaumarchaisego.

W pierwszych latach niepodległości (1783-1815)[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie ośrodakmi życia teatralnego były Nowy Jork, Filadelfia, Boston i Charlestown. Zmieniła się organizacja grup teatralnych z share company na stock company (aktorzy zaczęli otrzymywać stałe pensje).

Po zakończeniu wojny o niepodległość nastąpiło odrodzenie amerykańskiego teatru. Thomas Wall i Dennis Ryan założyli zespół American Company i występowali między Nowym Jorkiem a Charlestown.

W 1784 roku do Filadelfii powrócił Lewis Hallam junior; w następnym roku udał się do Nowego Jorku, gdzie wraz z Johnem Henrym stworzył Old American Company. Zespół później wzmocnili m.in. w 1792 roku John Hodgkinson, angielski aktor i nowy współmenadżer (zastąpił Henry'ego), w 1793 roku aktorka Charlotte Melmoth i w 1795 roku komik Joseph Jefferson I. W 1798 roku wybudowano nową siedzibę grupy - Park Theatre, a jego menadżerem został William Dunlap. Zarządzanie Dunlapa doprowadziło do bankructwa w 1805 roku. Od 1807 roku menadżerem Park Theatre był Thomas A. Cooper, później dołączył do niego Stephen Price; oni to w 1810 roku zaczęli organizować tournée po kraju popularnych artystów.

Thomas Wignell, były aktor Old American Company, i Aleksander Reinagle wybudowali w Filadelfii Chestnut Street Theatre (wg projektu Inigo Richardsa). W założonej przez nich grupie teatralnej znaleźli się m.in. Eliza Kemble Whitlock, James Fennell, Ann Brunton Merry (od 1796 roku), William Warren i Thomas Abthorpe Cooper.

W Bostonie od 1792 roku wystawiano sztuki teatralne w New Exhibition Room, w 1793 roku zniesiono tam antyteatralne ustawy, a w 1794 roku wybudowano Federal Street Theatre, którego menadżerami zostali Snelling Powell i John Bernard.

W 1795 roku w Charlestown w City Theatre John Joseph Stolle stworzył grupę teatralną, w której występowało wielu aktorów francuskiego pochodzenia (m.in. Alexandre Placide).

Powiększały się gmachy istniejących już teatrów - w 1805 roku przebudowano Chestnut Street Theatre w Filadelfii (przed przebudową miał 1200 miejsc, po 2000), Park Theatre w 1807 roku.

Rozwój teatru (1815-1850)[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie znacznie wzrosła liczba mieszkańców Stanów Zjednoczonych, co spowodowało wzrost publiczności teatralnej. W tym czasie zaczęto też kłaść coraz większą uwagę na widowiskowość inscenizacji.

W 1814 roku Samuel Drake na czele swojego zespołu opuścił Albany; w czasie wędrówki występował m.in. w Lexington, Louisville i Frankfort.

W 1816 roku w Chestnut Street Theatre w Filadelfii po raz pierwszy na świecie scena została oświetlona za pomocą gazu. Na szerszą skalę tego typu oświetlenie wprowadzono w latach 40. XIX w., w latach 50. XIX w. w teatrach zaczęto stosować lampę wapniową.

W latach 1820-1840 w dolinie Missisipi największe znaczenie miała grupa Jamesa H. Caldwella. Gdy ten zbankrutował w 1843 roku jego miejsce zajęła grupa Noaha Ludlowa i Salomona Smitha. W latach 1835-1853 byli czołową grupą w St. Louis.

W 1821 roku w Nowym Jorku powstał African Company - pierwszy zespół aktorów murzyńskich. Zespół ten działał do 1823 roku; jego najsłynniejszym aktorem był Ira Aldridge.

W 1827 roku w Bostonie wybudowano Tremont Street Theatre; od tego czasu w tym mieście istniały co najmniej dwie grupy teatralne. Z nich najsłynniejszy był Boston Museum, założony w 1841.

W 1831 roku William Chapman ze swoją grupą teatralną wyruszył w głąb kontynentu statkiem, na którym znajdowała się niewielka scena i widownia (showboat). Od 1836 roku występowały showboats z napędem parowym.

Na początku XIX w. w przedstawieniach na stałe zadomowiła się postać jankesa; do wybitniejszych odtwórców tego typu ról należeli James Hackett i George Handel Hill. Od 1828 roku do repertuaru wchodził też Jim Crow, śpiewający Murzyn, grany przez białych aktorów. Pierwszym z nich był Thomas Rice. Od 1846 roku upowszechniły się Minstrel Show.

W 1835 roku w Nowym Orleanie wybudowano St. Charles Theatre, największy w tym czasie teatr w Stanach Zjednoczonych.

Druga połowa XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie nastąpił rozwój życie teatralnego na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych. Zaczęto też wielokrotnie powtarzać przedstawienia, które odnosiły sukces.

W 1849 roku powstał Eagle Theatre, pierwszy budynek teatralny w Sacramento (zniszczony wkrótce potem przez powódź), w 1851 roku Jenny Lind Theatre, w 1853 roku Metropolitian, a w 1869 California - wszystkie trzy w San Francisco. Do ważniejszych menadżerów tamtejszych teatrów należeli Catherine Sinclair (Metropolitian 1853-1856), Lawrence Barret (California) i John McCullough (California). Najsłynniejszą amerykańską aktorką w Kalifornii w tym czasie była Lotta Crabtree.

W Nevada City w latach 60. XIX w. było już pięć stałych teatrów, pierwszy budynek teatralny w Oregonie wybudowano w 1861 roku, w Salt Lake City w 1862 roku (Salt Lake Theatre), w Seattle w 1879 roku.

W 1848 roku w Nowym Jorku powstał zespół Burton's Chamber Street Theatre kierowany przez Williama Burtona. Ta wyrównana, dobra grupa teatralna odnosiła sukcesy, gdy występowała w małym teatrze - po przejściu do Metropolitan Theatre w 1856 roku jej popularność spadła. Inne znane zespoły w tym czasie to nowojorski Lyceum Theatre prowadzony przez Jamesa Wallacka i jego syna Lestera Wallacka; filadelfijski Arch Street Theatre Louisa Drew, grupa z Chicago kierowana przez Johna H. McVickera oraz z St. Louis - przez Bena DeBara.

W 1852 roku w Troy wystawiono Chatę wuja Toma; w następnym roku sztuka miała premierę w Nowym Jorku, od czego zaczęła się jej wielka popularność.

Teatr w XX wieku[edytuj | edytuj kod]

W 1912 roku Actors' Society rozwiązało się, a w jego miejsce powstało Actors Equity. Na jego czele stanął Francis Wilson. W 1919 roku zostało uznane za związek zawodowy przez American Federation of Labor.

Po 1945 roku wyróżnia się trzy główne nurty w rozwoju teatru amerykańskiego. W pierwszym zawierają się teatr komercyjny (broadwayowski), teatr musicalowy i Afro-American Theatre. Drugim jest teatr regionalny, a do trzeciego zalicza się teatr alternatywny.

Teatr broadwayowski, nastawiony na zysk, nie miał stałego budynku teatralnego ani stałego zespołu. Bilety na przedstawienia przedpremierowe są zwykle tańsze, czasami nawet darmowe. Zwykle previews odbywają się w Bostonie, Filadelfii lub Chicago. Jeżeli spektakl nie otrzyma pozytywnych recenzji w prasie i nie spodoba się publiczności, zwykle "nie dojeżdża" do Nowego Jorku.

Do bardziej znanych sztuk wystawianych na deskach Broadwayu należą Oklahoma!, On the Town, Carousel, South Pacific, Król i ja i Dźwięki muzyki.

W opozycji do teatru broadwayowskiego wyrósł zapoczątkowany w latach 50. teatr off-off-broadwayowski. Tworzyły go awangardowe grupy teatralne wystawiające w małych klubach i kawiarniach. Do najbardziej znanych inicjatyw powstałych w tym nurcie należą teatry La MaMa, The Living Theatre.

Teatr regionalny charakteryzował się nową dramaturgią i regionalnymi tematami. Był profesjonalny, lecz nienastawiony na zysk. Wspierały go władze lokalne.

Teatr alternatywny był opozycją do teatru broadwayowskiego. Niezależny, preferujący alternatywne pomysły korzystał z funduszy różnych fundacji. Do teatru alternatywnego zalicza się także teatr studencki (obecnie w USA istnieje ponad 3000 teatrów studenckich).

Przypisy

  1. Zakazy te zostały uchylone w 1693 roku.