Teksas

Z Wikipedii

Teksas
Flaga stanowa Teksasu Pieczęć stanowa Teksasu
Przydomek: Lone Star State (Stan samotnej gwiazdy)
Dewiza: Friendship
Państwo	Stany Zjednoczone
Stolica	Austin
Największe miasto	Houston
Gubernator	Rick Perry
Język urzędowy	de iure brak de facto angielski
Powierzchnia  • ogółem  • lądowa  • wodna  • % wodna	na 2 miejscu 696 241 km² 678 907 km² 17 333 km² 2,5 %
Populacja (2000)	na 2 miejscu 20 851 820
Gęstość zaludnienia (2000)	na 28 miejscu 30,75 /km²
Wejście do Unii  • kolejność  • data	28 29 grudnia 1845
Strefa czasowa	Central: UTC-6/-5 Mountain: UTC-7/-6
Szerokość geograficzna	25°50'N - 36°30'N
Długość geograficzna	93°31'W - 106°38'W
Szerokość Długość Wzniesienie  • najwyższe  • średnie  • najniższe	1244 km 1289 km   2667 m 520 m 0 m
ISO 3166-2	US-TX

Teksas (ang. Texas) - stan w południowej części Stanów Zjednoczonych, położony na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej, sąsiadujący ze stanami Luizjana i Arkansas na wschodzie, stanem Oklahoma na północy i Nowym Meksykiem na zachodzie. Na południowym zachodzie graniczy z Meksykiem. Obszar w większości wyżynny (Wielkie Równiny), w części południowo-zachodniej niewielkie obszary górzyste, w części południowo-wschodniej Nizina Zatokowa.

Największe miasta to Houston, Dallas, San Antonio, Austin i El Paso.

[edytuj] Geografia

Ukształtowanie powierzchni przeważnie równinne i wyżynne, w środkowej części rozległa Wyżyna Edwardsa, należąca do Wielkich Równin, na północy zachodzie równina Llano Estacado, na południowym wschodzie Nizina Zatokowa; na południowym zachodzie skrawek Gór Skalistych, z największym szczytem Guadelupe Peak 2667 m.^[1] Klimat podzwrotnikowy, na wschodzie, zwłaszcza na wybrzeżach Zatoce Meksykańskiej, dość wilgotny (w Houston średni opad ok. 1100 mm), na zach. i płn. suchy (w El Paso poniżej 200 mm); średnia temperatura w styczniu od 0oC na północy do 15oC na południu, lipcu 25-29oC,^[2] główne rzeki: Rio Grande del Norte (z dopływem Pecos), Colorado, Brazos, Trinity, Red River (dopływ Missisipi);^[3] w świecie roślinnym dominują prerie: na południowym zachodzie roślinność półpustynna, na północnym wschodzie lasy dębowo-hikorowe, w dolinie Rio Grande kolczaste sawanny subtropikalne.^[4]

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: Historia Teksasu.

• 1519 - Alonso Alvarez de Pineda ląduje na wybrzeżu Teksasu, ogłaszając teren posiadłością hiszpańską.
• 1821 - po uzyskaniu przez Meksyk niepodległości, Teksas staje się jego prowincją.
• lata 1820-1830 - w Teksasie osiedla się 12 tys. Amerykanów, z których większość pochodzi ze stanów niewolniczych. Rząd meksykański przyznaje osadnikom dużą autonomię lokalną.
• 1829 - rząd meksykański wprowadza na terenie całego państwa zakaz niewolnictwa i zakaz dalszej emigracji ze Stanów Zjednoczonych do Meksyku. Stosunki między Teksańczykami a Meksykanami zaczynają się pogarszać.
• 1 marca 1836 - Teksańczycy ogłaszają powstanie Republiki Teksasu. Meksykańska armia atakuje w celu stłumienia rebelii, dochodzi do owianej później legendą bitwy o Alamo.
• 21 kwietnia 1836 - meksykańska armia zostaje pokonana w bitwie nad rzeką San Jacinto przez mniejsze liczebnie oddziały teksańskie dowodzone przez generała Sama Houstona.
• 1836 - Teksas staje się oficjalnie republiką. Sam Houston zostaje prezydentem. Na terenie nowo powstałej republiki zalegalizowane zostaje niewolnictwo.
• 1 marca 1845 - prezydent John Tyler podpisał rezolucję o aneksji Teksasu przez Stany Zjednoczone.
• 4 lipca 1845 - Teksas ratyfikuje akt o aneksji.
• 29 grudnia 1845 - Teksas zostaje przyjęty do Unii jako 28. stan.
• 1846 - wybucha wojna amerykańsko-meksykańska.
• 2 lutego 1848 - pomiędzy Meksykiem a Stanami Zjednoczonymi zostaje podpisany traktat w Guadelupe-Hidalgo, na mocy którego Meksyk uznaje m.in. amerykańskie prawo do Teksasu. Zachodnia granica stanu zostaje przesunięta z rzeki Nuces na rzekę Rio Grande.
• W roku 1861, gdy kolejne stany południowe występowały z Unii, również i Teksas z niej wystąpił. Często jest podkreślany fakt prounijnego nastawienia ówczesnego gubernatora Teksasu, Sama Houstona, który trzykrotnie odmówił złożenia przysięgi na wierność Konfederacji. Tymczasem sprawy miały się inaczej, Houston nie chciał akcesu swojego stanu do Konfederacji, gdyż pragnął, by stał się on znów w pełni niepodległym państwem. Houston wiedział, co robi, wszak przed laty był przywódcą rewolucji teksaskiej i prezydentem niepodległego Teksasu. Przez cały okres wojny secesyjnej w Teksasie występowała tendencja do odłączenia się od Konfederacji i dalszego bytu na własny rachunek.

[edytuj] Demografia

Dallas

Houston

22,6 mln mieszkańców (2004)^[5] czyni Teksas drugim stanem co do liczby mieszkańców (po Kalifornii, a przed stanem Nowy Jork) stolicą jest Austin zamieszkane przez 494 tys. mieszkańców^[6], a innymi głównymi miastami są :

• Houston (1 953 631 mieszkańców)
• Dallas (1,188,580 mieszkańców)
• San Antonio (1 144 646 mieszkańców)
• El Paso (563 662 mieszkańców)
• Fort Worth (534 694 mieszkańców)
• Arlington (332 969 mieszkańców)
• Corpus Christi (277 454 mieszkańców)

80% ludności zamieszkuje miasta.

[edytuj] Struktura rasowa i etniczna

• Grupy rasowe: ludność biała 53,40%, Latynosi 31.14%, ludność czarna 12.09%, Azjaci 3.13%, Indianie i rdzenni mieszkańcy Alaski 1.09%, Hawajczycy i wyspiarze Pacyfiku 0.16%.
• Największymi grupami etnicznymi są Meksykanie (25.3%), Afroamerykanie (12.09%), Niemcy (10.9%), Anglicy (7.2%), Szkoci i Irlandczycy (7.2%). W Teksasie mieszkają także Polacy, Rosjanie, Szwedzi, Norwegowie, Czesi, Słowacy oraz Włosi.

Obserwuje się duży napływ ludności latynoskiej i afroamerykańskiej do Teksasu.

[edytuj] Gospodarka

Centrum Lotów Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona w 1989

[edytuj] Rolnictwo

Podstawą gospodarki wysokotowarowe rolnictwo. W Teksasie dominują wielkie farmy o pow. powyżej 1000 ha^[7]. Teksas zajmuje pierwsze miejsce w USA pod względem pogłowia bydła, owiec oraz produkcji bawełny i sorgo^[8]. Dodatkowo uprawia się także pszenicę, ryż, kukurydzę i orzeszki ziemne^[9]

[edytuj] Przemysł

Teksas jest największym producentem energii elektrycznej w USA^[10]. Na terenie stanu licznie występują złoża surowców mineralnych m.in. 30% krajowego wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego, 50% siarki, ponadto wydobywa się grafit, gips, sól kamienna, baryt, rudy żelaza, magnezyty^[11]

Teksas posiada wysoko rozwinięty przemysł maszynowy, lotniczy, zbrojeniowy, samochodowy, petrochemiczny, rafineryjny, chemiczny, elektrotechniczny, elektroniczny, odzieżowy^[12]. Houston to jeden z największych na świecie ośrodków przemysłu naftowego.W stanie dzięki niskim podatkom maja swe siedziby liczne firmy między innymi: AT&T, American Airlines, Continental Airlines, Dell, ExxonMobil, Frito-Lay. W Houston znajduje się także jeden z głównych ośrodków NASA

[edytuj] Transport

Teksas posiada dobrze rozwiniętą komunikacje morską m.in. port w Houston i w Corpus Christi^[13]. Równie dobrze rozwinięta jest komunikacja lotnicza m.in. Port lotniczy Dallas-Fort Worth^[14]. Stan przeplata wiele autostrad i dróg, a także liczne rurociągi i gazociągi^[15].

oficjalny portret Lyndona B. Johnson'a

[edytuj] Polityka

Teksas jest stanem typowo republikańskim z niskimi podatkami, skąpą opieka społeczna oraz mocno ograniczoną władza ustawodawczą^[16]. Gubernatorem stanu obecnie jest republikanin Rick Perry. W senacie stan reprezentują republikanie John Cornyn i Kay Bailey Hutchison a w w izbie reprezentantów 19 republikanów i 13 demokratów.

Stan ma legislaturę składającą się z Senatu i Izby Reprezentantów. Senat składa się 31 senatorów: 19 republikanów i 12 demokratów. Izba reprezentantów składa się 150 członków: 76 republikanów i 74 demokratów. Ze stanu pochodzi trzech prezydentów: Lyndon Baines Johnson, George H. W. Bush, George Walker Bush.

[edytuj] Prawo

W teksańskim prawodawstwie figuruje kara śmierci. Teksas słynie z najbardziej surowego prawa w USA. Po abolicji w USA wykonano tam najwięcej egzekucji. Do lat 60. karę śmieci wymierzano również za gwałty i rozboje. W Teksasie nie ma kary kary dożywotniego pozbawienia wolności. Obowiązuje tam prawniczy system common law oparty na prawie precedensowym. W stanie obowiązuje daleko idące prawo do posiadania broni palnej i prawo własności. M.in. w wyjątkowych sytuacjach może zostać usprawiedliwione zabicie człowieka, który wejdzie na teren prywatnej posesji^[17]. Jest także jednym z dwóch stanów USA (oprócz Oregonu), w którym legalna jest eutanazja. Teksas był jednym z ostatnich stanów, w których obowiązywały tzw. sodomy law - "prawa o sodomii", które zabraniały stosunków homoseksualnych. Zniesione zostały one w 2003 roku^[18].

[edytuj] Wyższe uczelnie

• University of Texas at Austin (http://www.utexas.edu/)
• Texas Tech University (http://www.ttu.edu/)
• Texas A&M University (http://www.tamu.edu/)
• Lamar University of Technology

Zobacz też: Historia Teksasu, Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Stany Zjednoczone, Podział terytorialny USA

Przypisy

p • d • e Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych Stany Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • Connecticut • Dakota Południowa • Dakota Północna • Delaware • Floryda • Georgia • Hawaje • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Kalifornia • Kansas • Karolina Południowa • Karolina Północna • Kentucky • Kolorado • Luizjana • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Missisipi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • Nowy Jork • Nowy Meksyk • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pensylwania • Rhode Island • Teksas • Tennessee • Utah • Vermont • Waszyngton • Wirginia • Wirginia Zachodnia • Wisconsin • Wyoming Dystrykt federalny Dystrykt Kolumbii Terytoria zależne Baker • Guam • Howland • Jarvis Johnston • Kingman • Mariany Północne • Midway • Navassa • Palmyra • Portoryko • Samoa Amerykańskie • Wake • Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych