Tekst bizantyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Początek Jana w Kodeksie Aleksandryjskim przekazującym w Ewangeliach tekst bizantyński, w pozostałych zaś księgach NT – tekst aleksandryjski

Tekst bizantyński (albo bizantyjski) – nazwa używana w odniesieniu do jednej z czterech rodzin podstawowych typów tekstu Nowego Testamentu. Nazwa „bizantyński” nadana została przez B.H. Streetera i F.G. Kenyona. Westcott i Hort nazywali go syryjskim, określany też bywa antiocheńskim. Ponieważ ten typ tekstu reprezentuje ponad 80% rękopisów, nazywany bywa tekstem większości lub większościowym (The Majority Text). W aparacie krytycznym oznaczany jest symbolem \mathfrak{M}, lub Byz.

Cechy charakterystyczne tekstu bizantyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Charakteryzuje się czystszym, bardziej zbliżonym do klasycznego, językiem greckim, drobnymi dodatkami, a nawet słowami, które występują w innych przekładach. Inną jego cechą jest dążenie do harmonizacji paralelnych tekstów Ewangelii. Uczeni oceniają go na ogół nisko, jednak jak na to wskazuje porównanie z Chester Beatty I, zachowało się w nim sporo starożytnych lekcji.

Zachodzą zauważalne różnice pomiędzy wczesnym tekstem bizantyńskim z wieków IV-V a późnym tekstem bizantyńskim (po wieku IX). Widoczne jest to zwłaszcza przy porównaniu tekstu Ewangelii z Kodeksu Aleksandryjskiego z minuskułami pochodzącymi z XII-XIV wieków. Tekst bizantyński stale ewoluował co jest powodem frustracji zwolenników textus receptus. Twierdzą oni nawet, że Kodeks Aleksandryjski nie reprezentuje tekstu bizantyńskiego.

Świadkowie tekstu bizantyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Do grupy tekstu bizantyńskiego należy ponad 80% rękopisów. Po raz pierwszy pojawia się w cytatach Jana Chryzostoma (350-407). Od wieku IX dominuje w greckim świecie. Najznakomitszym reprezentantami tej grupy są: Kodeks Aleksandryjski (tylko Ewangelie), Kodeks Efrema (tylko Ewangelie) i Kodeks Waszyngtoński (tylko Mt i Łk). Rodzinę tę reprezentuje większość powstałych po wieku XI minuskułów.

Symbol Nazwa Wiek Zawiera
A (02) Kodeks Aleksandryjski ok. 400 Ewangelie
C (04) Kodeks Efrema V Ewangelie
W (032) Kodeks Waszyngtoński V Mt 1-28; Łk 8, 13 – 24, 53
Q (026) Kodeks Gwelferbytański B V Łk – J
061 V 1 Tm 3, 15-16; 4, 1-3; 6, 2-8
E (07) Codex Basilensis VIII Ewangelie
F (09) Codex Boreelianus IX Ewangelie
G (011) Codex Seidelianus I IX Ewangelie
H (013) Codex Seidelianus II IX Ewangelie
L (020) Codex Angelicus IX Dzieje, Listy
V (031) Kodeks Moskiewski IX Ewangelie
Y (034) Kodeks Macedoński IX Ewangelie
Θ (038) Codex Koridethi IX Ewangelie (z wyjątkiem Mk)
S (028) Kodeks Watykański 354 949 Ewangelie

Tylko sześć rękopisów reprezentujących tekst bizantyński powstało przed wiekiem IX, ale już w IX staje się nagle tekstem dominującym, natomiast po XII wieku jest już niemal jedynym pozostającym w użyciu tekstem Nowego Testamentu.

Papirusy

Tylko \mathfrak{P}^{73}.

Majuskuły

Codex Mutinensis, Cyprius, Mosquensis I, Campianus, Petropolitanus Purp. (wiele obcych naleciałości), Sinopensis, Kodeks Gwelferbytański A, Guelferbytanus B, Nitriensis, Nanianus, Monacensis, Tischendorfianus IV, Sangallensis, Tischendorfianus III, Petropolitanus, Rossanensis, Codex Beratinus, Dionysiou, Vaticanus 2066, Kodeks 047, 049, 052, 053, 054, 056, 061, 063, 064, 065, 069 (?), 093 (Dzieje), 0103, 0104, 0105 (mieszany), 0116, 0133, 0134, 0135, 0136, 0142, 0151, 0197, 0211, 0246, 0248, 0253, 0255, 0257, 0265, 0269 (mixed), 0272, 0273 (?).

Minuskuły

Ponad 80% minuskułów reprezentuje tekst bizantyński, około 20% ma tekst mieszany (bizantyński jest jednym z elementów), a tylko 2% nie ma żadnych bizantyńskich naleciałości[1].

2, 3, 6 (Ewangelie i Dzieje), 8, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 21, 23, 24, 25, 27, 28 (oprócz Marka), 29, 30, 32, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 47, 49, 50, 52, 53, 54, 55, 57, 58, 60, 61 (Ewangelie i Dzieje), 63, 65, 66, 68, 69 (oprócz listów Pawła), 70, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 82, 83, 84, 89, 90, 92, 93, 95, 97, 98, 99, 100, 103, 104 (oprócz listów Pawła), 105, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 116, 119, 120, 121, 122, 123, 125, 126, 127, 128, 129, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 143, 144, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 155, 156, 159, 162, 167, 169, 170, 171, 177, 180 (oprócz Dziejów), 181 (tylko Objawienie), 182, 183, 185, 186, 187, 189, 190, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205 (Listy), 206 (oprócz listów powszechnych), 207, 208, 209 (oprócz Ewangelii i Objawienia), 210, 212, 214, 215, 217, 218 (oprócz listów powszechnych i listów Pawła), 219, 220, 221, 223, 224, 226, 227, 231, 232, 235, 236, 237, 240, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 250, 254 (oprócz listów powszechnych), 256 (oprócz listów Pawła), 259, 260, 261, 262, 263 (oprócz listów Pawła), 264, 266, 267, 268, 269, 270, 272, 275, 276, 277, 278a, 278b, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 297, 300, 301,302, 303, 304, 305, 306, 308, 309, 313, 314, 316, 319, 320, 324, 325, 327, 328, 329, 330 (oprócz listów Pawła), 331, 334, 335, 337, 342, 343, 344, 347, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, 360, 361, 362, 364, 365 (oprócz listów Pawła), 366, 367, 368, 369, 371, 373, 374, 375, 376, 378 (oprócz listów powszechnych), 379, 380, 381, 384, 385, 386, 387, 388, 390, 392, 393, 394, 395, 396, 398 (oprócz listów powszechnych), 399, 401, 402, 404, 405, 407, 408, 409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 417, 418, 419, 422, 425, 426, 429 (listy Pawła i Objawienie), 431 (oprócz Dziejów i listów powszechnych), 432, 438, 439, 443, 445, 446, 448, 449, 450, 451 (oprócz listów Pawła), 452, 454, 457, 458, 459 (oprócz listów Pawła), 461, 465, 466, 469, 470, 471, 473, 474, 475, 476, 477, 478, 479, 480, 481, 482, 483, 484, 485, 490, 491, 492, 493, 494, 496, 497, 498, 499, 500, 501, 502, 504, 505, 506, 507, 509, 510, 511, 512, 514, 516, 518, 519, 520, 521, 522 (oprócz Dziejów i listów powszechnych), 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 530, 531, 532, 533, 534, 535, 538, 540, 541, 546, 547, 548, 549, 550, 551, 553, 554, 556, 558, 559, 560, 564, 568, 570, 571, 573, 574, 575, 577, 578, 580, 583, 584, 585, 586, 587, 588, 592, 593, 594, 596, 597, 600, 601, 602, 603, 604, 605, 607, 616, 618, 620, 622, 624, 625, 626, 627, 628, 632, 633, 634, 637, 638, 639, 640, 642 (oprócz listów powszechnych), 644, 645, 648, 649, 650, 651, 655, 656, 657, 660, 662, 663, 664, 666, 668, 669, 672, 673, 674, 677, 680, 684, 685, 686, 688, 689, 690, 691, 692, 694, 696, 698, 699, 705, 707, 708, 711, 714, 715, 717, 718, 721, 724, 725, 727, 729, 730, 731, 734, 736, 737, 739, 741, 745, 746, 748, 750, 754, 755, 756, 757, 758, 759, 760, 761, 762, 763, 764, 765, 768, 769, 770, 773, 774, 775, 777, 778, 779, 781, 782, 783, 784, 785, 786, 787, 789, 790, 793, 794, 797, 798, 799, 801, 802, 806, 808, 809, 811, 818, 819, 820, 824, 825, 830, 831, 833, 834, 835, 836, 839, 840, 841, 843, 844, 845, 846, 848, 852, 853, 857, 858, 860, 861, 862, 864, 866a, 867, 868, 870, 877, 880, 884, 886, 887, 889, 890, 893, 894, 896, 897, 898, 900, 901, 902, 904, 905, 906, 910, 911, 912, 914, 916, 917 (listy Pawła), 918 (listy Pawła), 919, 920, 921, 924, 928, 936, 937, 938, 942, 943, 944, 945 (Dzieje i listy powszechne), 950, 951, 952, 953, 955, 956, 957, 958, 959, 960, 961, 962, 963, 964, 965, 966, 967, 969, 970, 971, 973, 975, 977, 978, 980, 981, 987, 988, 991, 993, 994, 995, 997, 998, 999, 1000, 1003, 1004, 1006 (Ewangelie), 1007, 1008, 1010 (?), 1011, 1013, 1014, 1015, 1016, 1017, 1018, 1019, 1020, 1023, 1024, 1025, 1026, 1028, 1030, 1031, 1032, 1033, 1036, 1044, 1045, 1046, 1050, 1052, 1053, 1054, 1055, 1056, 1057, 1059, 1060, 1061, 1062, 1063, 1065, 1067 (oprócz listów powszechnych), 1068, 1069, 1070, 1072, 1073, 1074, 1075, 1076, 1077, 1078, 1080, 1081, 1083, 1085, 1087, 1088, 1089, 1094, 1099, 1100, 1101, 1103, 1104, 1105, 1107, 1110, 1112, 1119, 1121, 1123, 1129, 1148, 1149, 1150, 1161, 1168, 1169, 1171, 1172, 1173, 1174, 1176, 1177, 1185, 1186, 1187, 1188, 1189, 1190, 1191, 1193, 1196, 1197, 1198, 1199, 1200, 1201, 1202, 1203, 1205, 1206, 1207, 1208, 1209, 1211, 1212, 1213, 1214, 1215, 1217, 1218, 1220, 1221, 1222, 1223, 1224, 1225, 1226, 1227, 1231, 1241 (tylko Dzieje), 1251 (?), 1252, 1254, 1255, 1260, 1264, 1277, 1283, 1285, 1292 (oprócz listów powszechnych), 1296, 1297, 1298, 1299, 1300, 1301, 1303, 1305, 1309, 1310, 1312, 1313, 1314, 1315, 1316, 1317, 1318, 1319 (oprócz listów Pawła), 1320, 1323, 1324, 1328, 1330, 1331, 1334, 1339, 1340, 1341, 1343, 1345, 1347, 1350a, 1350b, 1351, 1352a, 1354, 1355, 1356, 1357, 1358, 1359 (oprócz listów powszechnych), 1360, 1362, 1364, 1367, 1370, 1373, 1374, 1377, 1384, 1385, 1392, 1395, 1398 (oprócz listów Pawła), 1400, 1409 (Ewangelie i listy Pawła), 1417, 1437, 1438, 1444, 1445, 1447, 1448 (oprócz listów powszechnych), 1449, 1452, 1470, 1476, 1482, 1483, 1492, 1503, 1504, 1506 (Ewangelie), 1508, 1513, 1514, 1516, 1517, 1520, 1521, 1523 (listy Pawła), 1539, 1540, 1542b (tylko Łukasz), 1543, 1545, 1547, 1548, 1556, 1566, 1570, 1572, 1573 (oprócz listów Pawła?), 1577, 1583, 1594, 1597, 1604, 1605, 1607, 1613, 1614, 1617, 1618, 1619, 1622, 1628, 1636, 1637, 1649, 1656, 1662, 1668, 1672, 1673, 1683, 1693, 1701, 1704 (oprócz Dziejów), 1714, 1717, 1720, 1723, 1725, 1726, 1727, 1728, 1730, 1731, 1732, 1733, 1734, 1736, 1737, 1738, 1740, 1741, 1742, 1743, 1745, 1746, 1747, 1748, 1749, 1750, 1752, 1754, 1755a, 1755b, 1756, 1757, 1759, 1761, 1762, 1763, 1767, 1768, 1770, 1771, 1772, 1800, 1821, 1826, 1828, 1829, 1835, 1841 (oprócz Objawienia), 1846 (tylko Dzieje), 1847, 1849, 1851, 1852 (tylko w Objawieniu), 1854 (oprócz Objawienia), 1855, 1856, 1858, 1859, 1860, 1861, 1862, 1869, 1870, 1872, 1874 (oprócz listów Pawła), 1876, 1877 (oprócz listów Pawła), 1878, 1879, 1880, 1882, 1883, 1888, 1889, 1891 (oprócz Dziejów), 1897, 1899, 1902, 1905, 1906, 1907, 1911, 1914, 1915, 1916, 1917, 1918, 1919, 1920, 1921, 1922, 1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1934, 1936, 1937, 1938, 1941, 1946, 1948, 1951, 1952, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1964, 1970, 1971, 1972, 1974, 1975, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1986, 1988, 1992, 1997, 1998, 2001, 2003, 2007, 2009, 2013, 2048, 2096, 2098, 2111, 2119, 2125, 2126, 2127 (oprócz listów Pawła), 2132, 2133, 2135, 2138 (tylko w Objawieniu), 2139, 2140, 2141, 2142, 2144, 2160, 2172, 2173, 2175, 2176, 2177, 2178, 2181, 2183, 2187, 2189, 2191, 2199, 2218, 2221, 2236, 2261, 2266, 2267, 2273, 2275, 2277, 2281, 2289, 2295, 2300, 2303, 2306, 2307, 2309, 2310, 2311, 2352, 2355, 2356, 2373, 2376, 2378, 2381, 2382, 2386, 2389, 2390, 2406, 2407, 2409, 2414, 2415, 2418, 2420, 2422, 2423, 2424, 2425, 2426, 2430, 2431, 2437, 2441, 2442, 2445, 2447, 2450, 2451, 2452, 2454, 2455, 2457, 2458, 2459, 2466, 2468, 2475, 2479, 2483, 2484, 2490, 2491, 2496, 2497, 2499, 2500, 2501, 2502, 2503, 2507, 2532, 2534, 2536, 2539, 2540, 2545, 2547, 2549, 2550, 2552, 2554, 255, 2558, 2559, 2562, 2563, 2567, 2571, 2572, 2573, 2578, 2579, 2581, 2584, 2587, 2593, 2600, 2619, 2624, 2626, 2627, 2629, 2631, 2633, 2634, 2635, 2636, 2637, 2639, 2645, 2646, 2649, 2650, 2651, 2653, 2656, 2657, 2658, 2660, 2661, 2665, 2666, 2671, 2673, 2675, 2679, 2690, 2691, 2696, 2698, 2699, 2700, 2704, 2711, 2712, 2716, 2721, 2722, 2723, 2724, 2725, 2727, 2729, 2746, 2760, 2761, 2765, 2767, 2773, 2774, 2775, 2779, 2780, 2781, 2782, 2783, 2784, 2785, 2787, 2790, 2791, 2794, 2815, 2817, 2829[2][3][4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tekst powstał w IV wieku, w wyniku kilku recenzji. Pierwszej recenzji mógł dokonać Lucjan Męczennik[5]. Po raz pierwszy pojawia się w cytatach Chryzostoma, jakkolwiek tekst Chryzostoma tylko w 75% zgadza się ze standardowym tekstem bizantyńskim[6]. W poszczególnych sekcjach Nowego Testamentu historia tekstu była nieco inna. Tekst bizantyński najbardziej się rozpanoszył w tekście Ewangelii (ze względu na harmonizację tekstu). W przypadku tekstu Apokalipsy tekst bizantyński ma dwa podteksty, jeden związany z komentarzem Andrzeja z Cezarei (wykorzystał go Erazm), drugi związany z komentarzem Ekumeniusza i to jest również tekst bizantyński, jakkolwiek nie textus receptus.

Pierwsze przekłady, które noszą cechy tekstu bizantyńskiego to przekład Wulfili na język gocki oraz Peszitta (przekład na język syryjski).

Powstanie tekstu bizantyńskiego[edytuj | edytuj kod]

W wiekach II-III była moda na archaizację języka literackiego. Zmiany językowe polegały na zmienianiu końcówki w 3 os. l. mn. w aoryście (ηλθαν i ειπαν uzyskują brzmienie ηλθον, ειπον). Zmieniano przypadki, tak aby to brzmiało poprawnie z punktu widzenia klasycznej greki. Dodawano partykułę μεν[7], dodawano rodzajniki, wszędzie tam, gdzie ich brakowało. Zmieniano szyk, np w J 6,49 w zwrocie:

εν τη ερημω το μαννα (na pustyni manna) – kodeksy B, C, D, T, W, Θ
το μαννα εν τη ερημω (manna na pustyni) – kodeksy \aleph, A, L, Ψ, f1, f13, rękopisy tekstu bizantyńskiego

Mk 1,9

εις τον Ιορδανην υπο Ιωανου (w Jordanie przez Jana) – kodeksy \aleph, B, D
υπο Ιωανου εις τον Ιορδανην (przez Jana w Jordanie) – kodeksy A, W

Udoskonaleniom tym poddawany był nie tylko tekst bizantyński, dotknęły one również tekst zachodni, a nawet najlepszych przedstawicieli tekstu aleksandryjskiego, jakkolwiek w znacznie mniejszym stopniu.

Tekst Ewangelii był harmonizowany przez kopistów. Za przykład może służyć Mt 16,2a-3.

Język grecki ewoluował (Dawid najpierw się zapisywało Δαυιδ, po roku 200 – Δαυειδ, a w epoce bizantyńskiej – Δαβιδ). Ewolucja ta dotknęła w mniejszym stopniu teksty: aleksandryjski, cezarejski i zachodni, ale tekst bizantyński jest końcowym rezultatem owej ewolucji.

Tekst bizantyński powstał w IV wieku w Konstantynopolu, podczas walk polemicznych z arianami. Jest on rezultatem – między innymi – i tego czynnika. Również dogmaty uchwalane w wiekach IV-V odcisnęły swoje piętno na tekście bizantyńskim.

Co wpłynęło na rozpowszechnienie tekstu bizantyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem Streetera w IV wieku istniało kilka silnych ośrodków, takie jak Antiochia, Cezarea, Aleksandria, Konstantynopol, także Jerozolima (Rzym używał już łaciny) i każdy z nich miał swój własny tekst. Tekst bizantyński, to tekst związany z Konstantynopolem. Islam eliminując znaczenie takich ośrodków jak Cezarea, Jerozolima, Aleksandria, a od XI wieku także i Antiochii spowodował, że w użyciu pozostał tylko tekst bizantyński. Tekst cezarejski nie istniał już od XI wieku, tekst zachodni był już całkowicie zmarginalizowany, a w XIV wieku zaniknął. Tekst aleksandryjski był jeszcze przepisywany w Paryżu w wieku XIII, by zaginąć w wieku XV. Po roku 1453, po upadku Konstantynopola, spłynęło do Europy zachodniej około 500 rękopisów z Bizancjum i to jest przyczyna, dla której w wieku XVI tylko tekst bizantyński był brany pod uwagę.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W roku 1999, pod naciskiem fundamentalnych kościołów (przede wszystkim prawosławnych), zrzeszonych w United Bible Societies, przystąpiono do naukowego opracowania bizantyńskiego tekstu Nowego Testamentu. Przy wyborze rękopisów, w oparciu o które miano utworzyć tekst, zastosowano następujące kryteria:

  • Tekst rękopisów musi być bliski dla drukowanych wydań tekstu bizantyńskiego (zwłaszcza wydania patriarchalnego z 1904 roku)
  • Język rękopisu musi być możliwie najlepszy

Żadne z tych kryteriów nie jest naukowe, niemniej w ich wyniku wyłoniono minuskuł 35 z XI wieku, ze względu na regularną gramatykę i niewielkie odchylenia od późniejszych drukowanych wydań tekstu bizantyńskiego. Spośród majuskułów wykorzystany został przede wszystkim 038 (Θ), ponieważ jego tekst mieści się jeszcze w bizantyńskiej tradycji tekstu. Minuskuły po XI wieku, obecne w aparacie krytycznym, nie miały wpływu na tekst zasadniczy[8]. Również rękopisy pochodzące sprzed IX wieku umieszczone zostały w aparacie krytycznym. W roku 2007 ukazała się Ewangelia Jana (The Gospel According to John in the Byzantine Tradition, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2007)[9].

W roku 2005 ukazało się drukiem krytyczne wydanie tekstów bizantyjskich opracowane przez Maurice A. Robinsona i Williama G. Pierponta, pt.: The New Testament in The Original Greek Byzantine Textform 2005, nakładem Chilton Book Publishing Company Southborough, Massachusetts, oparte o odmienne niż ww. kryteria prawosławne. Autorzy opracowania, jako edytorzy zastosowali konsekwentnie aparat krytyczny Johna Wiliama Burgona dla całego greckiego Nowego Testamentu. Bizantyjskie Objawienie Jana zostało zaś odtworzone na podstawie pełnego zestawienia dokumentów historycznych Hermana Charlesa Hoskiera[10]. Od roku 2013 trwają prace nad polskim przekładem Nowego Testamentu w oparciu o to opracowanie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Inne typy tekstu
Rodziny tekstu bizantyńskiego

Przypisy

  1. Aland i Aland 1995 ↓, s. 140.
  2. Aland i Aland 1995 ↓, s. 164-165.
  3. Kurt Aland, "Synopsis Quattuor Evangeliorum. Locis parallelis evangeliorum apocryphorum et patrum adhibitis edidit", Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1996, p. XXXII.
  4. Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C.M. Martini, B.M. Metzger. Wyd. 27. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001, s. 714.
  5. Bruce M. Metzger, Chapters in the History of New Testament Textual Criticism, Wm.B. Eerdmans, Grand Rapids 1963.
  6. M. Silva, Response, w:Rethinkong New Testament Textual Criticism, ed. D.A. Black, s. 148
  7. Nieprzetłumaczalna na język polski.
  8. A więc, oficjalnie o tym się nie mówi, zastosowano również i trzecie kryterium: „Rękopis musi pochodzić sprzed XII wieku”. Krytycy tekstu tradycyjnie już zarzucają, że tekst większości oparty został na rękopisach z XII-XIV wieków.
  9. Zob. Institute for Textual Scholarship and Electronic Editing University of Birmingham
  10. John Charles Hoskier: Concerning the Text of the Apocalypse. London: Bernard Quaritch Ltd, 1929, s. 649.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]